پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1431/02/10
توضیحات
تشخیص حق از باطل در این گفتار از یک مسئله عملی آغاز میشود: ارزش جلسات به پایبندی به مطالب و به کار بستن آنهاست. سخنران در سالگرد درگذشت علامه طهرانی، روش او را در دعوت به تعقل و پذیرش نقد توضیح میدهد. سپس به پاسخ امیرالمؤمنین در ماجرای جمل میپردازد و نشان میدهد که برای شناخت اهل حق، نخست باید خود ادعا و رفتار را با معیارهایی مانند صدق، عقل و فطرت سنجید. نمونه خوارج روشن میکند که همصف بودن یا مخالفت با دیگران به تنهایی برای داوری کفایت نمیکند. بحث از این نمونهها به تفاوت میان قدمی که بر پایه فهم برداشته میشود و پیروی بر اثر هیجان یا ظواهر میرسد. در پایان، معنای زیارت و شیوه برخورد علامه با نقد به عنوان نمونههایی برای سلوک آگاهانه و عمل بر پایه فهم مطرح میشوند.
هو العلیم
نقش عقل و فطرت در تشخیص حق از باطل
معیار سنجش اشخاص در سیره امیرالمؤمنین
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 176
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین
والصلاة و السلام علی سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی آله الطیّبین الطّاهرین
و اللّعنة علی اعدائهم اجمعین الی یوم الدین
امشب شب نهم صفر سنۀ 1431 هجرى قمرى است كه مصادف با سالگرد رحلت مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ است كه ايشان در سال 1416 هجرى قمرى به رحمت خدا رفتند و الآن حدود 15 سال از آن تاريخ مىگذرد.
علل تغییر در کیفیت برگزاری جلسات عنوان بصری
جلسات عنوان به همان كيفيتى بود كه رفقا مشاهده مىكردند و مستمر هم بود، خب همۀ دوستان و رفقا اظهار تمايل مىكردند بر اينكه شركت كنند و طبعاً از جاهاى دور هم مىآمدند و اعباء مسافرت و رنج و تعب سفر را بر خود هموار مىكردند و چهبسا ظرفيت مكان، گنجايش براى تقبّل و پذيرايى اين عده را نداشت و خب ما هم نگران بوديم از اينكه دوستان از اينطرف و آنطرف و اماكن بعيده مىآيند و طبعاً بيرون مىنشينند، در حياط مىنشينند، هوا سرد است، گرم است، و اين مسئله قدرى براى ما موجب دغدغۀ خاطر بود. بعضى از رفقا و دوستان پيشنهاد كردند كه جايى تهيه بشود كه مكان وسیعی باشد که گنجايش اين مقدار و حتى بيش از اين مقدار را هم داشته باشد و بنده به جهاتى عرض كردم كه حالا اگر آن هم باشد، بالأخره آن هم ممكن است كه روزى براى واردين، مكان ضَيِّقى باشد و همين محذور پيش بيايد. اين خب از يكطرف جاى تأمل داشت و از يكطرف خود من ديگر آن حال و هواى برخورد با اين جمعيت زياد و به اين نحوه را نداشتم و حتى از مدتها پيش بود كه اين زمزمه را مىكردم كه احتمال دارد که روزى اين وضعيت مجالس تغيير پيدا بكند و ديگر به آن شكل نباشد، تااينكه ديگر اين اواخر احساس كردم که شاید اين حضور افراد و صحبت كردن به آن كيفيت برايم مناسب نباشد و خوب نباشد، چون علىٰكلّحال هرچه جمعيت بيشتر باشد، طبعاً انسان انرژى بيشترى براى اداى مطالب صرف مىكند تااينكه عدۀ معدودى باشند و آن حال و هواى مجلس اقتضاى نوع ديگرى از صحبت را مىكند و تفاوت دارد. لذا امر دائر شد بر اينكه يا اين مجالس ديگر بهطوركلى تعطيل بشود و يا اينكه مسئله به همين صورت و كيفيتى كه مشاهده مىكنيد دربيايد، يعنى در هر جلسه، عدهاى از دوستان باشند كه مناسبتى با آن موقعيت و وضعيتى كه توضيح داده شد، داشته باشد. و از آنطرف، مقصود بيان مطالب است، بيان مسائلى است كه به نظر مىرسد بزرگان براى تبيين و توضيح و ابلاغ اين مطالب چه رنجها كه نكشيدند و چه ناملايمات و تعبهايى را متحمّل نشدند تااينكه اين وديعه را به آيندگان بسپرند و رعايت امانت را در اين نقل و انتقال انجام بدهند. بنابراين ديگر جاى توقع و دلخورى از دوستان و رفقا نيست و طبعاً آنها هم بايد شرايط را ادراك كنند.
مهم، عمل و پایبندی به مطالب است نه صرف حضور در جلسات
اين مسائل بهدست همه خواهد رسيد و اين مطالب به گوش همه خواهد رسيد، مهم اين است كه ما به اين مسائل پايبند باشيم، اين مهم است. آمدن در اين مجالس و بعد بهدنبال هوا و تخيلاترفتن چه فايدهاى دارد؟! چه نتيجهاى دارد؟! وقتى كه من مشاهده مىكنم که عدهاى مىآيند و با اين آمدن در حال و هواى خودشان هستند و در تصورات و تخيلات و توهمات از پيش فرض شده و تعيينشدۀ خودشان هستند، خب چرا بلند مىشوند مىآيند؟! براى چه مىآيند؟! چرا باید فضا را براى ديگران تنگ بكنند؟! شما كه مىدانيد كه مقصود و منظور ما از اين مجالس، برگزارى مجالسى مانند آنچه در ساير جاها به شكل هيئتوار است كه معيار و ملاك در آن مجالس، كثرت جمعيت و كميّت افراد است، نيست، پس براى چه بلند مىشوید مىآيید؟! براى چه؟! چه لزومى دارد؟! خب انسان مىتواند در ساير جاها برود و براساس سليقۀ خود هم مجلسى تشكيل بدهد، براساس افكار و اغراض خود محافلى بهپا كند و مشكلى هم پيش نمىآيد، بالأخره هر كسى بهدنبال مقصد و مقصودى است.
و ما در فضايى كه به اين نحو مهيا بشود، خب بيشتر احساس راحتى مىكنيم؛ بيشتر احساس صميميت مىكنيم؛ بيشتر احساس صفا و محبت مىكنيم؛ آن حال و هوايى كه بايد در آن حال و هوا اين مطالب مطرح بشود، حال و هواى انسبى است بالنسبه به ساير آن مواردى كه مشاهده مىشود.
اين مطالب مرا خسته مىكرد؛ بر من فشار وارد مىكرد؛ بر من يك ضيق و تعبى را هموار مىكرد، خب يك وقت انسان تكليف دارد، وظيفه دارد بر اينكه عملى را انجام بدهد، دستورى دارد بر اينكه انجام بدهد، خب طبعاً تبعاتى هم دارد، حواشى و جوانبى هم دارد، خب به آنهم پايبند است، ولى يك وقت نه، انسان خودش براى خودش تكليف ايجاد مىكند.
ما براى خودمان تكليف ايجاد مىكنيم که آقا وظيفۀ شرعى ما اين است، آقا تكليف شرعى ما اين است. نه آقا! تكليف شرعى شما اين نيست، وظيفۀ شرعى شما اين نيست، غير از اين را انجام بدهيد ببینید آسمان به زمین میآید یا نه؟! طورى مىشود يا نمىشود؟! نه، وظیفۀ شما این نیست.
اين مطالب مرا خسته مىكرد، مطالبى كه مىشنيدم، برخوردهايى كه مىديدم، مطالبى كه به گوشم مىرسيد، اينها مسائلى بود كه بالأخره مىبايستى روزى به پايان برسد و مسير بر همان روال عادى و طبيعى خود برگردد. و افرادى كه مايل نيستند به آنچه گفته مىشود عمل كنند، ضرورتى ندارد که در اين مجالس ما حضور پيدا كنند، بفرماييد! شما را بهخير و ما را بهسلامت!! هيچ ضرورتى ندارد.
لزوم عمل به معتقدات خود تا زمان عدم کشف خلاف
مطالب مشخص است؛ مسائل مشخص است؛ مبانى مشخص است، آنچه به نظر مىرسد ما در آن مدعى عصمت نيستيم، چه كسى مىتواند مدعى عدم خطا باشد غير از وجود مقدس حضرت بقيةالله ارواحنافداه؟ چه كسى مىتواند در روى زمين مدعی باشد كه خطا نمىكند و معصوم است و عمل و قول او داراى حقيقت عصمتيّه است؟! غير از امام زمان عليهالسّلام چه كسى مىتواند چنین ادعایی بکند؟ كسى نمىتواند. ولى نسبت به آنچه معتقد و مورد پذيرش ما است و ما به آن پايبند هستيم و به آن اصل، تعلق گرفتهايم و براى ما متيقّن است، تا وقتى كه كشف خلاف نباشد نمىتوانيم دست برداريم؛ ما بهخاطر اختلاف سليقهاى كه در بعضيها هست و مىخواهند به اينطرف بروند، نمىتوانيم از آنچه نسبت به او تعلق داريم دست برداريم. و تا جايى كه مطلب منتسب به ما است، اين حق براى ما محفوظ است كه از موانع جلوگيرى كنيم؛ اين حق براى ما محفوظ است كه از مبانى صيانت كنيم؛ اين حق براى ما محفوظ است كه از انحرافات و تدخّل و ورود سلائق و اظهار نظرهاى جاهلانه جلوگيرى كنيم، خب این طبيعى است. اگر انتساب به ما نداشته باشد خب هر كسى هر كارى مىخواهد بكند بكند، ولى اینکه از يكطرف مسئله منتسب باشد و از طرف ديگر شخص به راه خودش برود، اين که نمىشود، اين درست نيست، اين صحيح نيست. غير از اين، طبعاً مسائل ديگرى پيش مىآيد، اختلافاتى پيش مىآيد، برخورد آراء و تصادم آرائى پيش مىآيد و انسان تمام انرژيش را بايد صرف اين امور بكند، تمام وقتش را بايد صرف اين بكند که آقا اين چه گفت، اين چه جواب داد؛ آقا اين چه مسئلهاى را مطرح كرد و اين چه پاسخى داد؛ اين درست مىگويد يا او درست مىگويد؟!
اينها برای چيست؟ اينها برای اين است كه بين خود و بين خدا نمىخواهيم صاف باشيم، مىخواهيم هم آن طرف (آخرت) را داشته باشيم و هم بالأخره مسائل و دنياى خودمان به جاى خود محفوظ باشد، اين با هم جور در نمىآيد، این با هم نمىخورد.
و رفقا هم مىدانند كه بنده از اول با رفقا رُك بودهام، من در اين مدت چيزى را مخفى نكردهام؛ مسئلهاى را مخفى نكردهام؛ هميشه باب انتقاد را براى خود باز نگه داشتهام، هر كسى كه مىآيد و صحبتى مىكند [گوش میکنم و اگر صحیح باشد میپذیرم.] همين جلسهاى كه الآن به اين كيفيت است، بنده خودم نظرم اين نبود، بنده قصد ترك جلسه را داشتم، سرور مكرم ما حاج آقا ... فرمودند: «آقا چرا مىخواهيد ترك بكنيد؟ خب بيايد به اين كيفيت عمل کنید.» البته نه به اين كيفيت فعلی، ايشان يك قسم ديگری را مطرح كردند كه مثلاً اينطور باشد، اما بعد يكى ديگر از رفقا و دوستان آمد و اين مسئله را مطرح كرد و من ديدم که خب اين بهتر است، خب به این کیفیت انجام دادیم. مگر انسان حتماً بايد هرچه به نظر خودش مىرسد، انجام بدهد؟ ممكن است گاهى يك بچۀ پنج ساله بيايد و طرحى بدهد، مطلبى را بگويد که صحیح باشد، يك بچۀ ده ساله بيايد بگويد، يك نفر بيايد بگويد، هر كسی. خير ِسرمان مگر ما خودمان را سالك نمىدانيم؟ مگر ما خودمان مطالب را منتسب به جاى ديگر نمىدانيم؟ خب شايد مشيت او اين است كه مطلب از آنجا بيايد و به ذهن من نرسيده باشد، هيچ الزامى نيست كه ما علّام الغيوب باشيم و به همۀ مطالب و مسائل اشراف داشته باشيم، علّام الغيوب او است و اگر كسى بتواند در آن ظهور و در آن حقيقت اسميّۀ علميّه، واجديت همۀ آن جوانب را داشته باشد، الآن فقط يك نفر است و او هم وجود حضرت ارواحنافداه است، تمام شد، بقيه همه انسانيم، بشريم با ادّعاهاى مختلف و با توهمات و تخيلات مختلف. اين مسئله روشن است ديگر.
هدف، بیان مطالب و مبانی بزرگان بدون دخل و تصرف در آنها
و هميشه من در صدد اين بودم كه آنچه از آن مبانى بزرگان به نظر مىرسيد، اينها را بدون اينكه به آنها دست بزنم و بدون اينكه تغيير بدهم، خدمت رفقا عرض كنم و چهبسا آنچه به صور مختلف مطرح مىشد شايد با بعضى از انظار من هم يك نوع توافق كلى و صد درصدى نداشت ولى من مىبايست در مسائل، رعايت امانت را داشته باشم، در عين حال آنچه به نظر مىرسيد، آن را هم مطرح مىكردم، چه در مسائل اجتماعى و چه در مسائل فقهى يا در مسائل شخصيه و امثالذلك. ولى نسبت به آنچه به گوش ما رسيده و تجربۀ ما آن را حسّ كرده و لمس كرده، نخواستيم که دست بزنیم (تصرفی در آن بکنیم) و نخواستیم که در اين حريم وارد بشويم. و البته معتقد هم نيستيم كه آنچه از پيش خود مطرح مىكنيم، صحيح باشد و صد درصد مصاب باشيم، بلكه ممكن است كه ما هم در اين قضيه اشتباه كنيم و بعد رفع خطا و اشتباه بشود.
لزوم تأمین امنیت و سکون خاطر برای دردمندان این راه
لذا بنده ديگر صلاح نديدم كه اين روندى كه به اين كيفيت وجود دارد (و چهبسا براى بسيارى از افراد كه واقعاً دردمند هستند و بهدنبال دوا مىگردند، بهدنبال راه هستند، صادقند، در مسيرند، به مقصد و مقصود و هدف و غايت فكر مىكنند و خلاصه مىخواهند در فضايى قرار بگيرند كه در آن فضا هرچه بيشتر امنيتِ حال آنها و راه آنها تأمين بشود، سكون خاطر و طمأنينه براى راه آنها هموار بشود) [ادامه پیدا کند.] خب وقتى كه اينطور است نبايد بهواسطۀ بعضى از افراد ديگرى كه در حال و هواى ديگرى هستند، این افراد مورد تعدّى قرار بگيرند و آن فضاى امن آنها تغيير پيدا بكند يا بهواسطۀ مسائلى كه مشاهده مىكنند، خداىناكرده دچار تشويش و تشكيك و اضطراب بشوند.
خب مسئوليت اين برعهدۀ كيست؟ برعهدۀ كيست؟! بارها شده است كه من بهطور صريح نسبت به مطالب، به افراد مطالبى را عرض كردم (و مسئله هم آنطور نيست كه ديگر معماى كذا و كذا باشد، مطلب دو دوتا چهارتا است، قضيه واضح است ديگر، مسئله روشن است) و بعد مشاهده مىكنيم كه به انحاء وسائل از اينطرف و از آنطرف دنبال مسائلى میروند و مطالب غير از آنچه هست، از آب درمىآيد! بنده هم كه وظيفه ندارم بلند شوم يكيك دنبال هر كسى بروم و مثل سايه، افراد را تعقيب كنم، اينجا چپ مىرود بروم، آنجا راست مىرود بروم، آنجا چه مىكند بروم، مطلبى را مىگوييم و مىرويم.
در جريانى كه بعد از زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ اتفاق افتاد، بسيارى از رفقا به من گلايه كردند: «چرا شما در يك فضايى حضور نداريد كه جلوى انحراف گرفته بشود؟! جلوى وسوسۀ خنّاسان و شياطين گرفته بشود؟!» گفتم: مگر خود من زندگى ندارم؟! مگر خود من كار ندارم؟! مرحوم آقا به بنده دستور دادند: «تو بايد در قم باشى.» و اين دستور پس از فوت ايشان هم، همينطور برقرار است و من نمىتوانم بيايم، من كه نمىتوانم داخل خانۀ افراد بروم و کنار درب بنشينم و يكى را راه بدهم و يكى را راه ندهم. آدم مىگويد: آقا اين غلط است، خب غلط است، تمام شد ديگر؛ این درست است، خب درست است دیگر. اگر قرار باشد بنده بروم به يكی مطلبى را بگويم و رأى او را تغيير بدهم و از منزل بيرون بيايم و بعد يكى ديگر برود و عوض كند، خب اين چه فايدهاى دارد؟! پس بنده ديگر اصلاً بايد كوچ كنم! نهتنها بلند بشوم بيايم فرض كنيد كه[در فلان شهر] بلكه بايد بيايم در منزل و اطاق و بغل گوش افراد و[دائماً مواظب آنها باشم!] اين كه نمىشود؛ اين كه ديگر اصلاً امكان ندارد. يك حرف به آدم مىزنند و آدم بايد گوش بدهد ديگر، تمام شد و رفت.
و من در اين مدت مشاهده مىكردم كه بعضيها نمىخواهند كه فضا فضاى آرامى باشد، فضا فضاى بىنقل و حديثى باشد، خب بالأخره بايد روزى به اين مسئله رسيدگى بشود که آقا يا شما مىخواهى اين مسير را يا نمىخواهى، تمام شد، ديگر آدم تعارف را كنار مىگذارد، خيلى روشن [و صریح برخورد میکند.] و همانطورىكه عرض کردم، بنده مدعى عصمت نيستم ولى تا وقتى كه نسبت به يك مطلب متيقن هستم، روى آن مطلب مىايستم و اين همان روشى است كه ما از پدرمان ديديم، از ديگران ديديم.
لزوم عمل برطبق مبانی اولیای الهی
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ در زمان سابق، در همان زمان شاه، ارتباط با بانك و معاملات بانك و... را حرام مىدانستند، خب طبعاً نسبت به رفقا و دوستان خودشان در اين مطلب آكد بودند، ولى مشاهده مىشد كه بعضيها ترتيب اثر نمىدهند، براى معاملاتشان مرتب مىروند از بانك قرض مىكنند. و ايشان هم مىفهميدند، يك مرتبه تذكر، دو مرتبه تذكر، سه مرتبه، در لابهلاى حرفها، فلان، ولى گاهى اوقات انگار فضا و جو انسان را مىبرد، يعنى افراد، خويشاوندان، بچهها، بهخصوص بچهها، اينها دور و بر آدم را مىگيرند، توقعاتى كه در اين زمينه بهوجود مىآيد و انسان مىداند كه با اين توقعات، از اين راه نمىتواند به مقصود برسد، كمكم مىآيد و آن حال و هوا را مىگيرد.
يك روز ايشان بنا گذاشتند بر اينكه با اينگونه افراد كار را يكسره كنند، يكى از اين آقايان از يكى از شهرستانها به منزل ايشان آمده بود، حالا ظاهراً پيغامى هم داده بودند، چون با آن وضعيتى كه آن شخص آمد و از نگرانى كه من در سيماى او دیدم، متوجه شدم كه اين آمدن مثل ساير آمدنها نيست، فرق مىكند، خيلى مضطرب بود! او آمد و من رفتم به ايشان گفتم و ايشان فرمودند: «به او بگو برو طبقۀ بالا بنشين.» من ديدم ايشان برخلاف معمول، عمامه سرشان گذاشتند، عمامۀ رسمى، چون ايشان در منزل هميشه عمامۀ سبز سرشان مىگذاشتند ولى اين دفعه عمامۀ رسمى سياه سرشان گذاشتند و عبا و قبا پوشیدند و جوراب پايشان كردند، خلاصه مثل وقتى كه مىخواستند از منزل خارج بشوند، آمدند بالا و نشستند و صحبتهايى كردند که خيلى براى من جالب بود! خيلى جالب بود! آن شخص گفته بود: «من راجع به اين مسائل از فلان آقا و فلان عالم اجازه گرفتم و ايشان معاملات با بانك را به من اجازه دادهاند.» اينطور مطرح مىكرد، يا اینکه میگفت: «همه آقايان نسبت به اين قضيه نظرشان يكسان نيست.» مرحوم آقا فرمودند:
جناب آقاى فلان! ما فردى هستيم داراى يك اعتقادات خاص و مبانى خاص، درسى خوانديم، كتابهايى را مطالعه كرديم، تحقيقاتى كرديم، فكرمان و نظرمان در اين مسائل و در احكام شرعى و مسائل اعتقادى به اين مطالبى كه شما مىدانيد رسيده و مدعى عصمت هم نيستيم (عين عبارت ايشان است) و محتمل است كه در استنباطمان خطا كنيم و اشتباه كنيم ولى تا وقتى كه متوجه خطاى خود نشدهايم، شرعاً و عقلاً مكلفيم كه بر همان مبنايى كه تحصيل كرديم، عمل كنيم، بنابراين ما دیگر با شما كارى نداريم! شما اگر مىخواهيد بروید پیش آن آقايانى كه نسبت به مسائل بانكى خودتان از آنها كسب تكليف كردهايد و به مطالب آنها عمل كنيد، براى چه دیگر مىخواهيد به اينجا بياييد؟!
ببينيد چقدر حرف منطقى، چقدر حرف صحيح! «شما ديگر براى چه اينجا مىآييد؟ اينجا كه مىآييد نه بهعنوان اين است كه شما [فقط با ما رفیق هستید.]» خب در خيابان هم صبح تا شب ده هزار نفر مىآيند و مىروند و هر كسى از يك جایی میآید، خب آدم مىرود همۀ آنها را دعوت مىكند و با همۀ آنها هم رفاقت مىكند! وقتى که انسان با يك نفر پيمان رفاقت و دوستى و صداقت مىبندد، ملاكى را در نظر مىگيرد، همينطورى كه شير يا خط نمىاندازد، ملاكهايى را در نظر مىگيرد، اگر اين ملاكها موافق بود خب آدم با يكى رفيق مىشود، نبود خب نمىشود، آدم كه با هر كسى رفيق نمى شود، با هر كسى كه صداقت نمىكند، با هر كسى كه وقتش را نمىگذارد. شما كه دارى الآن وقتت را برای اين مىگذارى، خب بر چه اساس مىگذارى؟ براساس اينكه نتيجهاى را از این فرد متوقع هستى، اگر قرار باشد كه نه، [نتیجهای وجود نداشته باشد،] خب اين فرد هم مثل بقيه به راه خودش مىرود و شما هم در يك وادى ديگری مىرويد. پس براى چه آدم وقت ملاقات بدهد؟ براى چه وقت بگذارد؟ براى چه بلند شود بيايد صحبت كند؟ براى چه؟ خب مىرود بهدنبال يك كار ديگرى و به يك اشتغال ديگرى، به يك امر ديگرى كه خب به نظرش مىرسد موافق با رضاى خدا است، هرچه مىخواهد باشد.
پس وقتى كه شما در اين مسئله بهدنبال مطلب نيستيد (ايشان به او داشتند مىگفتند و من هم نشسته بودم) و ارتباط مالى خودتان را با آن افراد قرار داديد و دلخوش هستيد به اينكه آنها شما را پذيرا هستند و شما را تحويل مىگيرند و به مطالب شما توجه مىكنند، خب ديگر براى چه به اينجا مىآييد؟ اين آمدن ديگر دليلى ندارد.
البته آن شخص متوجه شد، متنبه شد و بنا را بر اين گذاشت كه تغيير و تحولى بدهد و داد. التفات مىفرماييد؟!
خب مسئله همين است. وقتى که قرار باشد بر اينكه انسان مطلبى را بگويد و افرادى در اينجا به راه ديگرى بروند و به مسير ديگرى بروند، خب اين ديگر چه الزامى براى استمرار هست؟ براى استمرار مسئله چه الزامى هست؟!
بنابراين به نظر رسيد كه اينطور مطرح بشود كه افرادى كه بالأخره در اين مدت با اين جمع حشر و نشر داشتند، ارتباط داشتند، رفت و آمد داشتند، مطالب ما را مىفهمند و خوب هم مىفهمند (منتها اینکه حالا خودشان را به آن راه مىزنند این يك مطلب ديگرى است!) و مسائل را تشخيص مىدهند، قبل از اينكه مطلبى پيش بيايد، بسمالله اين راه و اين هم مسير، خودشان نفْسشان را از اين قيد و بندِ ارتباط با ما رها كنند، خلاص كنند، بالأخره ما همين هستيم، ما که در اين مدت تغييرى در مطالب و افكار و اعتقاداتمان حاصل نشده، همانچه را مطرح مىكرديم خب همان بوده، همان نحوه و روش بوده، همان نحوه مسئله و مطلب بوده، حالا چرا شخصى بيايد و بخواهد خودش را از يكطرف مقيد كند و از يكطرف يك كار بكند و وقتى هم که كارى كرد، آن را بيندازد گردن ديگران که اين نظر فلانى است، اين نظر آقا است، اين نظر حضرت فلان است، اين نظر، اين نظر، اين نظر، در حالتى كه اصلاً روح ما از اين مطالب خبر ندارد، روح ما از آن اعمال خلافى كه دارد انجام مىشود خبر ندارد، روح ما از آن مسائل دنيوى كه دين را براى دنيا هزينه كردهاند خبر ندارد، اصلاً اطلاع ندارد!
مگر الآن افراد و گروههايى نيستند كه آنها هم همين مطالب مرحوم آقا را مىخوانند و همينها براى خودشان جمعى دارند و هيمنها، افراد و اشخاصى دارند و همينها هم محافلى دارند، خيلىها هستند، در شهرستانها، در اينجا (ایران)، در خارج از ايران، جاهاى ديگر، اينطور نيست كه بىارتباط باشند، همين مطالب را مىخوانند و براى خودشان هم افرادى دارند و...، بسيارخوب وقتى که اينطور است چه الزامى است براى اينكه آدم خودش را ناراحت كند و به حرف و نقل بيندازد و باعث ناراحتى ديگران هم بشود؟! بسيارخوب بفرماييد همين كتابهاى مرحوم آقا را بخوانيد، همينها را مطرح كنيد، همين مسائل را بيان كنيد و همين مطالب را بگوييد، برويد با هر كسى كه سنخيت داريد، با هر كسى كه از نظر مطالب و مبانى و مسير هماهنگی دارید خوش باشيد، حال داشته باشيد، هر كارى که مىخواهيد بكنيد، بكنيد، دیگر با ما چهكار داريد؟! ديگر با ما چهكار داريد؟! ما براى شما دردسرساز هستيم، ما شما را به مضيقه مىاندازيم، ما بر شما تحميل مىكنيم، ما بر شما صعوبت وارد مىكنيم! مگر آدم عاقل مىآيد هر ضيق و هر تعبى را بپذيرد؟! نه آقا، وقتى كه خلاصه احساس بشود که يك نفر دست برنمىدارد و بالأخره پيگيرى مىكند، خب چه داعى دارد كه انسان بيايد در غير از آن محيط حركت بكند؟!
بارها و بارها بنده گفتم و الآن هم مىگويم و آنچه را مىگويم از زبان مرحوم پدرم مىگويم نه از خودم مىگويم، ايشان فرمودند:
تمام رفقاى ما مثل دندانههاى يك شانه هستند.
ايشان بارها اين مسئله را گفتند و كلام بزرگان هم عبث نيست، شوخى نيست، واقعيتى است كه مىگويند، يعنى در ارتباط با ما پستى و بلندى و فراز و نشيب معنا ندارد؛ مرتبۀ بالا و مرتبۀ پايين معنا ندارد؛ آقا بيايد بالا بنشيند و بقيه پايين بنشينند، معنا ندارد؛ اين چيزها معنا ندارد، ﴿إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَهِ أَتۡقَىٰكُمۡ﴾،1 خودتان مىدانيد و خدا، از نظر ارتباط ظاهرى، شما با كسى ديگر فرق نمىكنيد، تفاوت نداريد، حالا اگر ما بيايم به ظاهر بگوييم که تفاوت نداريم، به ما هم كه مىرسيد مىخنديد و اظهار تذلل و تواضع میکنید ولى هم در درون خودمان و هم در تظاهر نسبت به افرادى كه در دور و بر ما هستند اينطور نباشيم، خب اين غلط است، اين باطل است و اين با آنچه مطرح مىشود، در تعارضِ صد وهشتاد درجه است و اين برای ما تبعات و زحمات و گرفتارى ايجاد مىكند، اين وسط مرتب وقتمان را دارد تلف مىكند و بیخود انرژى دارد ازبين مىبرد!
نرسیدن به مقصود، اثر و نتیجۀ عدم متابعت از بزرگان
خب اينها را كه اين بزرگان مىگفتند براى چه مىگفتند؟ براى اينكه انسان متوجه بشود که حالا كه سر اين سفره آمده، از اين سفره استفاده كند نهاينكه كنار بنشيند. اینها براى خود ما خوب بود، براى خود ما فايده داشت، اين مسائل براى خود ما مفيد است، راه خود ما را باز مىكند والاّ آدم 80 سال همينطور با كتابهاى آقا حشر و نشر دارد و مىگويد و مىخواند و تصور مىكند كه به آن راه است، در حالتىكه مثل خر عصّارى صبح تا شب به دور آن سنگ طاحونه مىگردد و شب مىبيند که در سر جاى خودش است! چون آنچه را گفته شده، به خود نزده، به ديگران زده است. اگر به خود مىزد، نحوۀ صحبتش با ديگران فرق مىكرد، نحوۀ برخوردش با ديگران فرق مىكرد، ديگران نسبت به او بهنحو طبيعى و عادى برخورد مىكردند. تا من نخواهم كسى نمىتواند مرا از جايگاه خودم تغيير بدهد، خودم مىخواهم؛ خودم مىخواهم كه در ضلالت بروم؛ خودم مىخواهم كه از راه راست و آنچه گفته شده است تخطى كنم؛ خودم مىخواهم كه به من احترام بگذارند؛ خودم مىخواهم كه افراد، مطيع و دور و بر من باشند! اگر نخواهم، تا يكى مىآيد و مىخواهد براى آدم بلند شود، میگویم: بنشين آقا، آدم قشنگ مىآيد و مىنشيند، آن هم مىآيد آنجا مىنشيند، آن هم مىآيد آنجا مىنشيند و بعد هم بلند مىشوند مىروند. خودمان مىخواهيم. و انسان بدون تبعيت از آنچه بزرگان فرمودند، به مقصد نمىرسد، اين يك مسئلۀ واضحى است.
امشب شب نهم صفر، شب رحلت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ است و من مىخواستم امشب مقدارى از حالات ايشان را مطرح كنم، حالا در جلسۀ بعد باز تتمۀ مطلب و استمرار مطلب (شرح حدیث عنوان بصری)، إنشاءالله اگر خداوند توفيق داد عرض مىشود.
استفاده از فطرت و عقل راه تشخیص حق از باطل
امروز همينطور با خودم مىگفتم كه امشب چه بگوييم؟ حالا خودِ امشب مناسبتى هم دارد، من ديدم كه هيچ چيزى به نظر نمىرسد [غیر از اینكه] از آن خصوصياتِ احوال و رفتار ايشان كه مىتوان گفت از اين نقطهنظر، حتی در بين سايرين هم شاخص بودند، گفته بشود، بالأخره ايشان مرد بزرگى بود ديگر. دأب و دِيْدن مردم در تعريف بزرگان، طبعاً پرداختن به امور غير عادى است دیگر. وقتى كه يك نفر از دنيا مىرود آنچه مطرح مىشود چيست؟ اینکه فلان آقا در فلان جلسه از مافىالضمير او خبر داد! بَهبَه چه عجيب! چه بزرگ! در فلان جا يواش کنار گوش او مطلبى را گفت و رفت در حالتىكه كسى خبر نداشت! عجيب! عجيب! عجيب! در فلان جا نگاه به آسمان كرد و مطلبى را گفت! عجيب! عجيب! عجيب! همينها است ديگر. مگر غير از اينها چيز ديگری هم هست؟ خب حالا گفت كه گفت، حالا فعلاً فوت كرده و رحلت كرده و إنشاءالله به رحمت خدا رفته و خدا هم دستش را مىگيرد، هر كسى که مىخواهد باشد باشد، خب من الآن چه كنم؟ همين! تمام شد! مسئله تمام شد!
مرحوم آقا از اين مطالب الى ماشاءالله داشتند و بالاتر از اينها را هم داشتند، آنچه الآن براى ما مهم است (وقتى كه به زندگانى اين مرد و به شیوه و روش و برخورد و طرز فكرش با اساتيدش، با دور و بريهایش، با اجتماعش، با مردمش، نگرشش، جهانبينىاش، توحيدش، فلسفهاش، اعتقادش و مبدأ و معادش، نگاه مىكنيم) آن نكاتى است كه باعث شده است كه او را وجودى متمايز از ساير افراد و حتی از بزرگان بكند؛ ما در اين روزگار وانفساه و زمانهاى كه در آن هستیم، بيش از هر زمانى به متابعت و پيروى از كلمات بزرگان و اولياى خدا و پيروى از سنت آنها و بهكارگيرى آن افكار و مبانى نياز داريم و احتياج داريم و بايستى که به آنها بپردازیم.
من وقتى كه در ميان افكار ايشان تحقيق مىكردم، مىگشتم و فحص مىكردم كه ببينم آن نكتۀ شاخصۀ ایشان در چيست كه آن را براى رفقا بيان كنم، هيچ مطلبى را مهمتر و بالاتر از فهم و عقل و ادراك در تشخيص حق و باطل نيافتم. ايشان چقدر روی اين مسئله (فهم و عقل و...) تأكيد داشتند، چقدر روى فهم افراد تأكيد داشتند، چقدر روى تعقل افراد تأكيد داشتند، چقدر راه خود را در انطباق با موازين توجيه مىكردند نه موازين را در انطباق با راه خودشان! چون من علامه طهرانى هستم، پس حرف من اين است! نه، اين حرفها نبود؛ چون من آيةالله كذا هستم پس آنچه مىگويم صحيح است! (توجه مىكنيد چه مىخواهم بگويم؟!) چون من الآن اين شهرت را دارم پس کسی نباید روى حرف من حرف بزند! ابدا، ابدا.
أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ علیهالسلام: الْحَقُّ لَا يُعْرَفُ بِالرِّجَالِ، اعْرِفِ الْحَقَ تَعْرِفْ أَهْلَه
محوريّت تمام حركت و گفتار و تأليفات و طرز تفكر سلوكى ايشان، فقط براساس دو جملۀ أميرالمؤمنين عليهالسّلام بود كه حضرت اين دو جمله را در جنگ جمل به آن فردى كه در شبهه و شك قرار گرفته بود فرمودند، بهواسطۀ مسائل شبههانگيز واقعاً گيج و حيران شده بود، خب بالأخره مقدارى دين داشت، اگر دين نداشت كه اصلاً رها مىكرد، همه چيز را رها مىكرد، آن دينش او را حيران كرده بود، آن انصاف و وجدانش او را به شبهه و شك انداخته بود، آن هميّتش، عرق دينى او، او را متوقف كرده بود كه آخر اين چه داستانى است كه الآن پيش آمده و دو گروه از مسلمين به جان هم افتادهاند؟!
اين طرف عايشه زن پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، طلحه از اصحاب پيغبمر، زبير از اصحاب پيغمبر، این دو نفر در جنگ احد چهها كردند و فداكارىهاى آنها در جنگهاى اسلام چه بوده! آن زمانى كه بقيه فرار مىكردند اينها ماندند و ايستادگى كردند، زخم خوردند، تير خوردند، شمشير خوردند، شوخى كه نيست آقا! سر سفرۀ حلوا كه ننشسته بودند، خب اين دو نفر در جنگها این مسائل را ديدند! الآن اين طرف قضيه، اصحاب پيغمبر هستند كه پشت سر پيغمبر در صف اول، نماز مىخواندند، اما حالا اینها درمقابل أميرالمؤمنين علیهالسلام صفآرايى كردند! عجيب است!!! الآن 1400 سال از آن جريان مىگذرد و ما داريم فقط قضيه را نقل مىكنيم، واقعاً مطلب عجيب است! اگر ما در آن زمان بوديم چه مىكرديم؟ چه مىكرديم؟! خب از آن طرفِ مسئله، اين افراد. از اين طرف هم أميرالمؤمنين على بن ابيطالب وصى پيغبمر و خليفۀ مسلمين، مردم آمدند با او بيعت كردند، و بعد هم اين تهمتهايى كه دارند به ایشان مىزنند و مىگويند که على آمده عثمان را كشته! خب تو دارى تهمت مىزنى آقاجان، تو دارى دروغ مىگويى، آخر جناب عايشه تو دارى دروغ مىگويى، تو دارى بر على تهمت مىزنى و با تهمت به على، افراد را از اكناف جمع كردى كه بیایید على عثمان را كشته! با دروغِ بر على، آمدى و افراد را جمع كردى! حالا اگر كسى دیگر بر على تهمت مىزد که افراد جمع نمىشدند، تو از پيغمبرت مايه گذاشتى، از شوهرت مايه گذاشتى، تو اگر زن پيغمبر نبودى که کسی به حرفت توجه نمیکرد! اگر هزارتا مردم هم به على تهمت مىزدند، كسى نگاهشان هم نمىكرد، توجه نمىكرد، اما چون تو زن رسول خدا بودى، مردم را به اشتباه انداختى؛ چون طلحه و زبير از اصحاب رسول خدا بودند، مردم را به اشتباه انداختند والاّ اگر كسان ديگر مىآمدند هرچه هم به أميرالمؤمنين مىگفتند، كسى كارى نداشت، مردم میگفتند اینها بیخود میگویند. پس تو براى غلبۀ بر على، از پيامبر دارى مايه مىگذارى، اى طلحه و زبير، شما دارید از پيامبر مايه مىگذارید، تو از شخصيتت كه در كنار رسول خدا شكل گرفته، الآن در اين اجتماع دارى مايه مىگذارى، خب اينها آمدند جمع شدند.
خب اين شخص گيج شد، خب اين طرف على دارد اين را مىگويد و از آن طرف آنها دارند آن را مىگويند، يعنى آیا همۀ اينها دارند دروغ مىگويند؟ آیا عايشه دارد دروغ مىگويد؟ نکند بالأخره چيزى بوده، مثلاً حالا على بهحسب ظاهر این کار را نكرده ولى حالا به يكى حرفى زده، يواشكى، نصفهشبى يكى را صدا كرده چیزی را گفته و از آنطرف هم بهحسب ظاهر [خودش مستقیم در قتل عثمان مداخله نکرده است.] خب سياسيون از اين كارها مىكنند دیگر! اصلاً 24 ساعت آنها در همين چيزها است، با شما يك جور حرف مىزنند اما شب مىروند يك چيز ديگر میگویند! شايد على اين كار را كرده، آخر چطور میشود؟ چطور جور درمیآید؟ قضيه چيست؟
اين عِرق دينىاش، او را به ترديد واداشت و همان عرق دينى باعث شد كه پيش أميرالمؤمنين علیهالسلام بيايد: «يا على مرا درياب كه من دارم در جهنم واقع مىشوم!» حضرت فرمودند: «تو را چه شده است؟» گفت: «آخر از يك طرف نگاه مىكنم خب بدى در شما نمىبينم، اشكالى در شما نمىبينم، خليفۀ مسلمين هستى، كارى نكردى، گناهى نكردى، و از آن طرف اين عايشه زن پيغمبر است، طلحه و زبير، ساير بزرگان، این مسئله مرا به شک انداخته که حق با کدامطرف است؟!» حضرت اين دو جمله را به او فرمودند: «لایُعرَفُ الحقُّ بِأقدارِ الرِّجال»؛ اين جمله، جملهاى است كه در اين زمان بايد ما به آن متمسك بشويم، «لایعرف الحق باقدار الرجال» به قيافۀ شخص نگاه نكن، قيافه غلطانداز است؛ به سيماى شخص نگاه نكن که حق را از درون سيماى شخص بيرون بكشى، غلطانداز است؛ به بيا و برو و جمع شدن مريدها و سلام و صلوات و بفرماييد و حضرت آقا حضرت آقا، نگاه نكن، اینها غلطانداز است؛ به شخصيت اجتماعى افراد نگاه نكن، غلطانداز است، همۀ اینها غلطانداز است، غلطانداز است، همه را كنار بگذار والسلام!
من گاهى از اوقات به بعضى از رفقا مىگويم: مثلاً اين نظامىهايى كه در زمان شاه درجه داشتند، اينها خب مراتبى داشتند، هر كس درجهاش بالا مىرفت يك طناب اضافه مىشد! از اين چيزها که مىگذاشتند و نمىدانم که مس بود، نقره بود، برنج بود، چه بود؟! اینها اضافه مىشد، مرتب اينجا سنگين مىشد، مرتب گردنشان خم مىشد، یک کلاه هم داشتند به این بزرگی! مرتب درجه مىگرفتند و مرتب از اين چيزهايى كه اين طرف و آن طرف است اضافه مىشد و با هر اضافهشدنى آن نظامی بالا مىرفت و يك آسمان را رد مىكرد! مثلاً تا حالا سرتيپ بود الآن سرلشگرش مىكردند، سرش به آسمان دوم مىخورد! آنجايى كه مقام عالم ملكوت است! البته چپروت است ملكوت که نيست! چپروت است. يكى ديگر مىگرفت كلهاش به آسمان سوم مىخورد! مرتب هرچه مىگرفتند بالاتر میرفتند!
واقعاً انسان وقتى كه اینها را نگاه مىكرد و نگاه مىكند، مىگويد: بَهبَه واقعاً در چه عالمى از غرور و آتش فرو رفتند كه ديگر جاى نفَس كشيدن براى خودشان نگذاشتند كه يك نفس بكشند! تمام وجود در غرور فرو رفته! در آتش فرو رفته! در توهم فرو رفته! در تخيل فرو رفته! جاى يك نفس که يك ذره اكسيژن برود، نه، همهاش شده كربن خالص، همهاش!
گاهى از اوقات پيدا مىشد كه من با اینها برخورد مىكردم، صحبتى مىشد، حالا فرض كنيد نشسته درمقابلم و از اين چيزهاى كذايى الى ماشاءالله داشت! اول آن كلاهش را از سرش برمىداشتم، البته آن شخص کلاه سرش بود ولی من در عالم ذهن آن كلاهش را برمیداشتم، در عالم ذهن شروع مىكردم دستكارى كردن، آن كلاه را اول برمىداشتم، مىديدم اين كلاه ندارد، خب خيلى عوض شد، به يكباره مىآمد پايين، اى بابا اين خبرها هم نبود! البته بعضى اوقات هم مىگفتم: آقا كلاهت را بردار که سنگينى نكند! بعد يكىيكى اين قپهها و اين چيزها را از روى دوشش مىكندم، بعد يك مدت مىديدم عجب! اين جاهايش هیچ چیزی نيست، يك لباس آبى يا زرد دارد و ديگر از آنها هيچ خبرى نيست، گفتم: خب حالا [خوب شد.] هر دانهاى كه برمىداشتم [یک مقدار میآمد پایینتر!] بعد ديگر به جايى مىرسيد که اين كت و شلوارش را هم درمىآوردم و چهكار مىكردم و فلان و يك زيرپيراهنى نگه مىداشتم با يك زیرشلواری اگر داشت، اگر هم نداشت که هیچ! همين مقدار را تصور مىكردم، آنوقت شروع مىكردم با او حرف زدن: خب حال شما چطور است؟ خوبى؟ بد نیستى؟ زن و بچهات چطور هستند؟ تبديل به يك زيرپيراهنى مىشد! قضيه اين است، مسئله اين است آقاجان، منتها حالا آن ارتشى و فلان و کلاه، بقيه هم كه جاى خود دارند!
اميرالمؤمنين علیهالسلام مىفرمايند: «لایُعرَفُ الحقُ بأقدارِ الرِّجال» نگاه نكن به اين [مسائل (زن پیغمبر بودن و اصحاب پیغمبر بودن و...) که] دهانت باز بماند!
نه آقا! همين كارى كه من با آن نظامی و ارتشی كردم، با او بكن، بعد آنوقت مىبينى عجب! سبك است، سبك است، اى بابا اين شخص هم كه مثل تو است، بابا بیا بنشين اينجا، چقدر فكر ما را به خودت مشغول كردى؟ چقدر وقت ما را گرفتى؟!
حضرت اين دو جمله را فرمودند: «إعرِفِ الحقَ تَعرِف اهلَه، إعرِفِ الباطلَ تَعرِف أهلَه».1 حضرت نفرمود که نگاه كن به اينكه اين پسر پيغمبر است؛ حضرت نفرمود که نگاه كن به اينكه اين الآن خليفۀ مسلمين است؛ حضرت نفرمود كه نگاه كن به اينکه این الآن حاكم است والاّ خب حضرت خودش خليفه بود ديگر، نگاه كن به من، منِ خليفۀ مسلمين، منِ حاكمِ مسلمين، پس برو دنبال كارت، اصلاً برای چه این حرفها را داری مىزنى؟ جا براى اين حرفها نيست. تا مىبينى من الآن در اينجا هستم و خليفه هستم، معنى ندارد که حرف بزنی!
نه، حضرت فرمودند: اين قاعدهای را كه به تو مىگويم، خود من هم محكوم همين قاعده هستم. اين مسئله است. به خودِ منِ على بن ابيطالب هم نبايد نگاه كنى، ابدا، ابدا. حضرت مىخواهند روشنش كنند، مىخواهند به او راه را نشان بدهند، چون اگر حضرت بگويد كه به منِ خليفه نگاه كن، فردا أميرالمؤمنين شهيد مىشود و معاويه مىشود خليفه، پس بايد بروى آنجا! حضرت همه معيارهايى را كه ما آنها را براساس توهماتمان، معيار و ملاك قرار داديم، همه را كنار زد و يك معيار گذاشت وسط، و آن اينكه اول برو حق را از باطل تشخيص بده، وقتى كه حق را از باطل تشخيص دادى، مطلب تمام شد، مسئله تمام شد.
الآن برو يك تحقيق بكن، در اينجا من على هستم، من أميرالمؤمنين هستم، من داماد رسول خدا هستم، آیا اينها را قبول دارى يا نه؟ مىگويد: «بله»، حضرت مىفرمايند: «به اينها نگه نكن، داماد رسول خدا هستم كه هستم، أميرالمؤمنين هستم كه هستم، اینها برای خودم، اینها به تو چه ربطى دارد؟ داماد پيغمبر هستم که هستم، مگر داماد پيغمبر بودن شرافت دارد؟ مگر عثمان داماد پيغمبر نبود كه دختر پيغمبر راكشت؟!2 داماد پيغمبر بودن شرافت ندارد. برو حق را بشناس، حق چيست؟ دروغ و تهمت حرام است، صدق و صفا واجب است. اين کسی كه الآن آمده درمقابل من و صفآرايى كرده، بر چه اساسى آمده؟ آیا گفته من عثمان را كشتم؟! خب بلند شو برو تحقيق كن اگر من كشتم، او راست مىگويد، اگر من نكشتم پس باطل است، باطل كه شد تمام شد، زن پيغمبر باشد باشد، طلحه باشد باشد، زبير باشد باشد، برو تحقيق كن، كارى ندارد، آقا روشن شدن يك دروغ دو دقيقه وقت میخواهد! دو دقيقه هم نيست، اثبات صداقت يك دقيقه وقت میخواهد، سه دقيقه، پنج دقيقه، بگو يك ساعت، اثبات صداقت كه كارى ندارد، مثلاً كسى یک حرف دروغی زده، آقا اين شخص را مىآورد و میگوید: آقا آیا اين بوده يا نبوده؟ اگر گفت نه، معلوم میشود که این شخص دارد دروغ مىگويد. تا فهميدى دروغ گفته، تمام شد.
أميرالمؤمنين مىفرمايند: «دنبال عايشه كه زن پيغمبر است نرو، دنبال منِ علی که أميرالمؤمنين هستم، بهعنوان اینکه على أميرالمؤمنين هستم نيا، برو دنبال اینکه ملاكهاى حق و ملاكهاى باطل را بهدست بياوری كه بدانی حق چيست؟ حق هم که مشخص است، يا از ضرورى دين است يا آنچه موافق با فطرت و عقل است، آن مىآيد و حق را تشخیص مىدهد، صدق واجب است، كذب حرام است، نفاق حرام است.
«اعرف الحق، تعرف اهله» اول برو حق را بشناس، وقتى که حق را شناختى آنوقت بيا، اگر خواستى در لشگر على باش و اگر خواستى برو در لشگر عايشه باش، ولى حق را بشناس، باطل را بشناس تا به وسیلۀ آن [قضیه برایت مشخص بشود.]
بنابراين ملاكى كه أميرالمؤمنين علیهالسلام به ما مىدهد اين نيست كه اين شخص بهخاطر موقعيتى كه الآن دارد پس بايد حرفش را گوش بدهى، نهخير، ابدا. ملاك اين است كه اين كسى كه دارد اين حرف را مىزند، خودش تا چه اندازه به حق دارد عمل مىكند؟ اين ملاك است. اين کسی كه الآن دارد امر و نهى مىكند، خودش تا چه مقدار پايبند به حق است؟ فرض بكنيد که أميرالمؤمنين که میگوید بايد از من تبعيت كنيد، آيا أميرالمؤمنين خودش پايبند به حق است يا اينكه نه، أميرالمؤمنين هم ممكن است خلاف بكند؟ ممکن است خطا بكند؟!
لزوم پایبندی به حق در مکتب ائمه و اولیای الهی
اين مكتب، مكتبى است كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ در طول حياتشان، رفقا و دوستان خودشان را، سُلاك را، خصوصى و عمومى، به اين مطلب سوق مىدادند. نمازشب اگر بخواني بدون پايبندى به اين، فايده ندارد؛ ذكر اگر مىخواهى بگويى بدون پايبندى به اين، فايده ندارد، ندارد ديگر، ديديد ديگر؛ قرآن اگر مىخواهى بخوانى بدون پايبندى به اين، فايده ندارد! خوارج قرآن را مىخواندند، از اول تا آخر قرآن را حفظ بودند ولى اين خوارج از قرآن چه مقدار بهره گرفتند و چه مقدار متحقق به قرآن شدند و چه مقدار مصداق آيات و مصداق اين مفاهيم واقع شدند؟! چه مقدار؟! هيچ، هيچ؛ ﴿صُمُّۢ بُكۡمٌ عُمۡيٞ فَهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ﴾1 هيچ. زن حامله دارد مىگذرد، مىآيند او را مىگيرند و مىگويند: «تو اين طرفى هستى يا آن طرفى هستى؟ طرفدار على هستى يا نیستی؟ عجب پس طرفدار على هستى! بگو ببينم در شكمت چيست؟» زن میگوید: «من چه مىدانم؟» الآن به تو مىگويم چيست! خنجر را درمىآورد و شكم زن را پاره مىكند و بچه را درمیآورد و مىگويد: «ببين پسر است يا دختر!»2
چرا به اينجا مىرسند؟! اين خوارجى كه قرآن مىخوانند، نمازشب مىخوانند، از يك كيلومترى صداى نمازشبشان را مىشنيدند، يا از دو كيلومترى صداى قرآنشان را مىشنيدند، چرا به اينجا مىرسند؟! چرا؟! بهخاطر اينكه نيامدند به حق پايبند باشند و براساس آن حق، عمل كنند و جلو بروند و قدم به قدم و مرتبه به مرتبه جلو بيايند. چهكار كردند؟ براى خودشان پيشفرض درست كردند، طبق آن پيشفرض، هر كسى داخل است، از ما است و هر كسى خارج است، از ما نيست، كافر است و بايد شكمش را اينطورى پاره كرد!
عمل فرد، معيار برای تشخيص محق بودن و باطل بودن فرد
پيشفرض براى چه؟ يعنى چه؟ چه پيشفرضى؟ چرا پيشفرض؟! أميرالمؤمنين مىفرمايند: «پيشفرض را كنار بگذار، حُرّ باش، آزاد باش، خدا در اين مغزت كاه قرار نداده كه هر كس هرچه گفت بگويى چشم، خدا اين مغز را براى موارد شبهه قرار داده كه آن را به كارش بيندازى؛ خدا اين مغز را براى موارد شك و براى افتراق طُرُق قرار داده تااينكه راه صحيح را انتخاب كنى؛ خدا اين مغز را قرار داده براى اينكه از ميان آراء مختلف و از ميان راههاى پيشنهاد شدۀ گوناگون و از ميان تئوريهاى مختلف، تو بتوانى ببينى كدامشان حق است يا به حق نزديكتر است، آن را بگیر. حتی اگر هم نمىدانى کدامش حق است ولی ببین کدامش به حق نزديكتر است، کدامش به واقع نزديكتر است، عيب ندارد همان را بگیر. اما آيا بهصرف اينكه اين خوارج مخالف با دستگاه اموى هستند، پس بر حقند؟! آیا چون خوارج مخالف با معاويه هستند، پس بر حقند؟!
خب خوارج رفتند معاويه را بكشند ديگر، اما شمشير خورد به پايش و بعد مسائل ديگر، بالأخره پايش زخم شد و...، از آنطرف هم رفتند در مصر كه عمروعاص را بكشند، منتها عمروعاص مريض بود و يكى ديگر را به جای خودش به نماز فرستاد و آن بدبخت شمشير خورد، از ميان اين سه نفر فقط قرار بود بر اينكه أميرالمؤمنين علیهالسلام شهيد بشود، ديگر تقدير خدا اين بود.
خوارج و معاویه، دشمنان امیرالمؤمنین علیهالسلام
خوارج رفيق معاويه نبودند تا ما از اين راه بفهميم كه پس آنها دشمن على هستند، نه، خوارج به همان مقدار كه با على دشمن بودند به همان مقدار هم با معاويه دشمن بودند، لذا تصميم گرفتند که اين سه نفر را بردارند، أميرالمؤمنين علیهالسلام و معاويه و عمروعاص، گفتند: اين سهتا را برداريم و كلك اينها را بكنيم و اصلاً اسلام را از دست اينها خلاص كنيم، مردم را خلاص كنيم، راحت كنيم.1 خب ما مىگوييم چه؟ آیا ما مىگوييم که چون خوارج با معاويه دشمن هستند پس كارشان درست است؟! نه، ممكن است هر دو طرف بر باطل باشند، هم خوارج بر باطل است و هم معاويه بر باطل است. اين معيار كه قرار بر اين باشد كه اگر يك طائفه بيايد پشتيبانى از يك طائفه بكند، پس معلوم مىشود که آن طائفه چه مرامی دارد، اين یک مسئلۀ عقلايى نيست، منطقى نيست. معاويه دوتا دشمن داشت: يك دشمنش أميرالمؤمنين علیهالسلام بود، يك دشمنش هم همين خوارج بودند؛ أميرالمؤمنين هم دوتا دشمن داشت: يك دشمنش معاويه بود، يك دشمنش هم خوارج بودند؛ خوارج هم دوتا دشمن داشتند: يك دشمنشان أميرالمؤمنين بود و يك دشمنشان هم معاويه بود؛ يك مثلث كه هر كدام از اينها، راهش مخالف با ديگرى است. اين دليل نمىشود بر اينكه حالا اگر فرض بكنيد كه گروهى مخالف با گروه دیگری باشد پس آن گروه بر حق است، نه، آن گروه هم بر باطل است، هر دو گروه باطلند.
ابوحنیفه و منصور دوانیقی، دشمنان امام صادق علیهالسلام
منصور دوانيقى چه کسی بود؟ يك خليفۀ سفاك و ظالم عباسى که امام صادق علیهالسلام را شهيد كرد ديگر، همين منصور دوانيقى! حالا آيا برحق بود؟ نهخیر، بر باطل بود، بر ظلم بود، بر عدوان بود، سفاك بود، قاتل بود، مخالف با امامت، مخالف با ولايت، مخالف با ائمه علیهمالسلام، مخالف با تشيع. اما همين منصور دوانيقى آمد و ابوحنيفه را گرفت و در زندان انداخت، چون ابوحنيفه در قضيۀ بنىالحسن كه پيش آمد، طرف بنىالحسن را گرفت (مىخواست خودش به خلافت برسد!) البته خودش در جنگها شركت نكرد، فقط مردم را میفرستاد، (که بنده تا حدودى اين مسائل را در جلد سوم اسرار ملكوت آوردهام)2 خودش هم نرفت. بعد نامهاى به دست منصور دوانيقى رسيد که از آن نامه فهميد كه او (ابوحنیفه) طرف بنىالحسن (محمد و ابراهیم) را گرفته است. و بعد وقتى كه متوجه شد، او را گرفت و در زندان انداخت و بعد هم در همان زندان فوت كرد. خب حالا آیا چون اين ابوحنيفه مخالف با منصور دوانيقى است پس بر حق است؟! پس راهش صحيح است؟! آیا چون مردم را به جنگ با منصور دعوت مىكند، به قتال با منصور دعوت مىكند، پس ابوحنيفه بر حق است؟! يا اينكه نه، دشمن شمارهيك امام صادق، همين ابوحنيفه است! دشمن درجهاول، امام صادق علیهالسلام، همين ابوحنیفه است كه امام عليهالسّلام حتى از او هم در تقيّه بودند و در مجالسى كه او مىآمد، حضرت هر حرفى را نمىزدند! آیا ملاك براى حقبودن، مخالفت با منصور است؟! ممكن است انسان به هزار دواعى با شخصى مخالفت كند: از كسى بدش مىآيد، او ظلمى به این كرده، ممكن است اصلاً اختلاف فاميلى داشته باشند، ممكن است اصلاً فرض بكنيد در قضيهاى كدورتى پيش آمده، حالا كه كدورتى پيش آمده، آمده در اين صف قرار گرفته و اگر آن كدورت پيش نمىآمد آن طرف بود. مخالفت با يك عده و موافقت يك عده با انسان، نه دليل بر حق است و نه دليل بر باطل است. خود عمل آن فرد، معيار تشخيص محقبودن و بر باطلبودن است، خود آن، نهاينكه او مىآيد اين را حمايت مىكند پس اين بر باطل است؛ نهاينكه چون او مىآيد مخالفت با اين مىكند پس اين بر حق است، نه، هيچکدام از اینها در اينجا ملاك نيست. ممكن است هر شخصى هزارتا داعى داشته باشد، هزارتا دليل داشته باشد، به هزار جهت مىتواند كارى انجام بدهد، ملاكها متفاوت است.
بنابراين هم منصور دوانيقى بر باطل است و هم ابوحنيفه، هر دو بر باطلند و هر دو درمقابل امام صادق و هر دو درمقابل تشيع، حالا مىخواهد در آن زندان بميرد یا نميرد! مگر در زندان دوانيقى، همۀ افراد مومن بودند كه مىمردند؟ نه، افراد جانى هم بودند که در زندان منصور میمردند. بعضى افراد جرم داشتند و جرمشان هم واقعى بوده و مىبايست كه حبس بشوند، حالا چون منصور، منصور است بنابراين تمام زندانش از آن دربان تا بقيه همه بايستى كه مؤمن باشند؟! نه، هم از مومنين و افراد مظلوم بودند، هم غير آنها بودند، يكى از آنها هم فرض كنيد كه ابوحنيفه بوده است.
ببينيد مسئله، چقدر مسئلۀ مهمى است! به اين كيفيت مرحوم آقا مطرح مىكردند كه بايد مغالطه را كنار بگذاريم، بايد موارد شبههانگيز را از ذهنمان خارج كنيم، بايد آنچه را موجب مىشود که نفسِ انسان، خيلى سريع تحت تأثير مطالب قرار بگيرد، آنها را دور كنيم، خودِ مسئله را بررسى كنيم، خودِ مطلب و قضيه را بررسى كنيم. در كارهايى كه داريم مىكنيم، در اشتغالاتمان، در حالاتمان، در مسائل، در روابطمان، بياييم و آن حق را بشناسيم، شايد آن افرادى كه خود را بر حق مىدانند بر باطل باشند ولكن ادعاى بر حق بودن را مىكنند! نه، بر باطل است.
چه كسى مىتواند ادعاى عصمت كند؟ چه كسى مىتواند ادعاى عدم خطا كند؟ چه كسی مىتواند؟ چه كسی مىتواند مدعى ارتباط با وحى باشد؟ چه كسی مىتواند مدعى اطلاع بر عوالم غيب باشد؟ چه كسی مىتواند؟ هيچكس! همۀ ما داراى نفس هستيم، همۀ ما داراى توهمات هستيم، همۀ ما داراى تخيلاتيم، شوخى هم ندارد. شخصی بر اين اساس، نظرش به يك جا مىرسد، خب شايد آن نظر، نظر اشتباه باشد، مرحوم آقا مىفرمودند:
آن سالكى كه يك قدم را بردارد و همان قدم از روى فهم باشد، همان مقدار را براى او مىنويسند. ولى اگر از آن يك قدم گذشته، هزار قدم را براساس احساس بردارد، براساس التذاذات نفسانى بردارد، براساس مشاهدات صورى بردارد، براساس ظواهر غير علمى و غير منطقى بردارد، گرچه در خودش حالاتى احساس مىكند، گرچه در خودش مسائلى مىبيند، گرچه مطالبى میبیند، ولى اين مطالب، همه پُف است، همه ظاهر است. آن مقدارى را كه از اول رفته، آن يك قدمى را كه برداشته، آن دو قدمى را كه برداشته، آن مقدار را برايش مىنويسند، آن مقدارى كه به همان مقدار، نفسش سفت شده، استقرار پيدا كرده، همان مقدار را مینویسند. و بر همين اساس مراتب افراد سنجيده مىشود.
چرا بعد از پيغمبر سه تا ماندند؟ چرا؟ چون همۀ آن قدمها را، براساس مشاهدات و احساسات و... برداشته بودند. چون ديدند پيغمبر شق القمر كرده، پس برويم دنبال پيغمبر؛ چون ديدند پيغمبر با درخت حرف زده، پس برويم دنبال پيغمبر؛ چون ديدند سنگريزه شهادت به رسالت داده، پس برويم دنبال پيغمبر! چقدر از آن حقيقت پيغبمر و واقعيت آن مبانى در دل آنها جا گرفت و آنها را سفت و محكم كرد كه با تلبيس اباليسه و شيطنت شياطين تكان نخورند؟ چقدر؟ هيچ! رفتند آقا، رفتند، رفتند! سهتا ماندند بعد هم عمار آمد اضافه شد،1 شدند 4 تا، بعد در عرض 40 روز و بیشتر، كمكم افراد آمدند، يكى بعد از يك هفته، يكى بعد از...، عجب! عجب!
بعد از يك هفته حالا عجب؟! بعد از يك ماه حالا عجب؟! اين يك ماه چه بوده؟ اين برای آن قدمهايى بوده كه برنداشته. آن یکی دو ماه بعد آمده پيش أميرالمؤمنين، این بهخاطر قدمهايى بوده كه برنداشته؛ آن یکی سه ماه ديگر آمده، این بهخاطر آن قدمهايى بوده كه برنداشته. حالا كه آمده پيش أميرالمؤمنين، این بهخاطر آن قدمهايى بوده كه برداشته، يعنى به همان اندازه، آن قدمها مىآيد و دستگير مىشود. فقط خدا باید انسان را حفظ كند.
آنچه را ما از روش مرحوم آقا در زمان حياتشان احساس مىكرديم و پيوسته خودشان به اين مسئله متذكر بودند و بنده خودم در ارتباط با بزرگان، اساتيد ايشان همين نكته را مىديدم، در نوشتههاى ايشان نگاه كنيد، آیا هيچوقت ايشان نوشتند و گفتند كه بايد بيايد دنبال منِ سيد محمدحسين؟! آیا هيچوقت ايشان در نوشتهها گفتند که منِ آيةالله، هرچه مىگويم بايد بپذيريد؟! منِ علامه هرچه مىگويم بايد گوش كنيد؟! منِ داراى اين خصوصيت، آنچه مىگويم باید گوش کنید؟! نه، كجا نوشتند؟! من كه نديدم.
مىآمدند و با افراد بهنحوى صحبت مىكردند كه آن صحبتشان، آن مطالبى كه مطرح مىكردند، چاشنىِ انطباق با حقايق تكوينى داشت منتها از زبان ايشان جارى مىشد، هميشه مىگفتند آن چاشنى را بايد در نظر بگيريد، چون من يك وقت هستم، یک وقت نيستم، خب من الآن هستم و فردا از دنيا مىروم. و از دنيا هم رفتند ديگر، از دنيا هم رفتند و وقتى که از دنيا رفتند ديديم كه چه شد! ديديم که چه قضايا و مسائلى اتفاق افتاد!
خب اينها برای چه بود؟ اينها برای همان بود كه جاى پا محكم نشده بود، نسبت به آن مطالبى كه مطرح مىشد و صحبت شده بود، توجه كافى نشده بود، به جاى پرداختن به خود و توجه به خود، مرتب دنبال چيزهاى ديگر، دنبال مسائل ديگر مىرويم، سرگرميهاى ديگرى براى خودمان بهوجود مىآوريم كه آن سرگرميها، مانع از رسيدن به واقع است.
ورود در حریم توحید و ولایت، تنها مقصود از زیارت ائمه علیهمالسلام
در آن جلسۀ قبل عرض كردم كه مقصود از رفتن به كربلا چيست؟ آیا رفتن و گنبد ديدن است؟! آیا رفتن و صحن امام حسين ديدن است؟! اگر این است که خب عكسش را هم انسان میتواند ببيند ديگر، اين عيناً همان است. پس منظور چيست؟ اين همه ما در روايات داريم که به زیارت امام حسین علیهالسلام تأكيد شده،1 حتی بعضى از بزرگان هر چهار سال يك بار فتواى به وجوب دادند! خب این برای چيست؟ اینکه شما برويد و بگوييد: «السلام علیك یابن رسول الله و أشهدُ انّك کنت نوراً فى الاصلابِ الشامخة و الارحامِ المُطهَّرة لم تُنجِّسك الجاهلیَّةُ بِانجاسِها...»2 تمام شد و رفت و بعد هم برگرديد! خب اين چه شد؟ چه شد؟! آدم بلند شود برود يك جا، اين همه راه برود و بعد هم چيزى بخواند و بعد هم دلش را خوش بكند كه آمديم زيارت و تمام شد و برگرديم!
اينكه مىگويند برو در آنجا، بهخاطر اين است كه اين نفس تو نياز دارد که با اين دوتا چشمت ببيني تا باور كنى، تو عرضۀ اين را ندارى كه در خانه بنشينى و جريان كربلا را براى خودت مجسم كنى و يزيد و سيدالشهداء را درمقابل خودت ببينى و موقعيت خودت را در ارتباط با اين دو بسنجى، اين عرضه را ندارى، میگویند: بلند شو برو از نزديك ببين که چه اتفاقى افتاده و براى چه اتفاق افتاده! قضيه اين است، برو خودت ببين؛ برو مشهد و امام رضا علیهالسلام را ببين، آن بدن حضرت را در آنجا احساس كن، روحى را كه به اين بدن تعلق دارد، در آنجا حسّ كن و ببين که امامت چيست؟ ولايت چيست؟ چرا بايد پيش امام رضا آمد و جاهاى ديگر نبايد رفت؟ چرا بايد پيش امام حسين رفت و جاى ديگر نبايد رفت؟ چرا بايد سر قبر اين بزرگان رفت؟ اينهمه از بزرگان تأكيد شده براى رفتن سر مزارشان شب جمعه، صبح پنجشنبه، صبح جمعه، خواندن فاتحه و فلان، آیا اينهمه تأكيد شده كه فقط همين برو بنشين سر قبر و فاتحه بخوان و...؟! نه، برو در آنجا ببين كه اين شخص چه کسی بوده؟ براى چه آمده؟ چه كرده؟ چرا به اينجا رسيده؟ چه عملى انجام داده؟ در چه افقى بوده؟ به هر مقدار كه اين مسئله محقق شد، به همان مقدار زيارتت قبول است، به همان مقدار؛ هر مقدار كه اين مطلب واقع شد، به همان مقدار حسنه مىدهند. حسنه يعنى چه؟ يعنى تجرد ديگر. تجرد يعنى همان حسنه، نور يعنى حسنه، ثواب يعنى حسنه، آن حسنه يعنى مجرد شدن، قطع از علائق دنيا و قطع از محوريت شخصيت ذاتى و رفتن بهسمت عالم توحيد و تقرب.
برو در امام حسين ذوب شو همانطورىكه اصحابش رفتند و ذوب شدند، خودشان را كنار گذاشتند، اختیار خودشان را كنار گذاشتند، ارادۀ خودشان را كنار گذاشتند، گفتند: «ما ناقصيم، كامل بيايد براى ما تصميم بگيرد؛ ما فقر داريم، غنى بيايد براى ما تكليف ما را تعيين بكند.» اينها آمدند خودشان را جدا كردند، از دنيا جدا كردند، از همه چيز جدا كردند، امام حسين هم ديگر كاسۀ اينها را پر كرد، كوزۀ اينها را پر كرد، ديگر هر كسى هر ظرفى که داشت: يكى یک كوزه داشت، يكى يك رودخانه داشت، يكى چه داشت، ظرفها، ظرفهاى متعدد و ظرفيتهاى متعدد و همه را امام حسين برد در این دريا و اقيانوس خودش و همه را غرق كرد. اينها آمدند اين كار را كردند.
اما ديگران چه كردند آمدند گفتند: ببينيم اين پسر پيغمبر بالأخره غلبه مىكند يا نه؟! هزار نفر با امام حسين بودند ديگر، اين هزار نفرى كه مىآمدند، بالأخره شب كه مىخوابيدند چه فكر مىكردند؟ فكر مىكردند كه هزار نفريم، چه پهلوانهايى هم اينجا هستند! إنشاءالله عاقبتمان بد نيست و ما هم اين وسطيم ديگر، اگر آنجا دوربين عكاسى بود يكىيكى عكس خودشان را مىانداختند که يابن رسول الله ببين ما بغل تو ايستاديم! در خدمت بوديم! اين مدت در خدمت بوديم! نگاه کن ما پشت سر تو بوديم! آن یکی كلۀ خودش را مىآورد بالا که ما خلاصه با تو بودیم! الحمدلله آن موقع مثل حالا دوربين عكاسى نبود! با چه فکری آمدند كربلا؟ با چه نيتى آمدند؟ با مجاز آمدند، با توهم آمدند، با تخيل آمدند، همه به فكر خودشان بودند که من بروم، من استاندار بشوم، من حاكم بشوم، من به اينجا برسم، من من من! يكى نگفت او، يكى خودش را كنار نكشيد. فقط چند نفرى بودند كه اينها، همۀ اينها را كنار گذاشتند، فقط گفتند: «يابن رسول الله هر جا مىروى ما هستيم، مىخواهى بجنگی، ما هستيم، مىخواهى صلح كنی، ما هستيم، اگر جنگيدى نمىگوييم چرا؟ اگر صلح كردى نمىگوييم چرا؟ مىخواهى ما را بكشی، ما هستيم. خودشان را كنار كشيدند، خودشان را كنار گذاشتند، اراده و اختيار خودشان را كنار گذاشتند، آن اختيار خودشان را كنار گذاشتند يعنى اختيار نفس منظور است، والاّ خب اين بالاترين اختيار است.
سلوك و حركت در راه خدا، براساس فهم
اين همان چيزى بود كه ما در زمان حيات مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ و همينطور در زمان اساتيدشان، مشاهده مىكرديم كه سلوك و حركت در راه خدا، براساس فهم و براساس استوارى مبانى است نه براساس بيا و برو و صلوات و راه بدهيد که حضرت آقا آمدند و كوچه بدهيد و خيال و اینکه آقا بالا بگذارند و پايين بگذارند و كسى جرأت حرف زدن نداشته باشد و اگر يكى حرف زد ديگر به او سلام نكنند و همه طردش كنند و در مجالس خودشان راه ندهند! تمام اين كارها از شيطان است.
سلوک و حرکت در راه خدا بر اين اساس نبوده. بر چه اساسى بوده؟ براساس اینکه آقا اينجا غلط است، بله؛ آنجا درست است، بله؛ جواب ما را بده، جواب دارى يا ندارى؟ تمام شد و رفت.
اما ديگر سلام نكردن يعنى چه؟ طرد كردن يعنى چه؟ ديگر كسى حرف نزند يعنى چه؟ ديگر اين از ما نيست يعنى چه؟ ديگر اين در او شيطان رسوخ كرده يعنى چه؟ ديگر اين او را گرفته يعنى چه؟ تمام اينها شيطان در شيطان در شيطان در شيطان است! اين افرادى كه اين كارها را انجام مىدهند از مغز سرشان تا ناخن پايشان در شيطان است، شيطان تمام وجود اينها را گرفته است! چرا؟ چون نخواستند خودشان را متحقق به حق كنند، نخواستند آنچه را بزرگان مىگويند همان را عمل كنند و راحت باشند.
آیا اين سلوك است؟! اين دلوك هم نيست، سلوک چیه؟! ولی وقتى كه ما نگاه مىكرديم به اين مسئلۀ مرحوم آقا در زمان حياتشان، اصلاً اين حرفها را نمىديدیم، اصلاً اين مطالب را نمىديدیم. بنده پسر ايشان هستم و بيش از افراد، از مسائل ايشان اطلاع دارم، ابدا اينطور نبود. میفرمودند: «آقا قضيه چيست؟ مطلب چیست؟ كجاى قضيه اشتباه است؟» در بعضى از موارد مىشد که خود ايشان مىفرمودند: «عجب! عجب! من اينطور فكر كردم، نه، برو اصلاح كن، برو درست كن.» به خود بنده مىفرمودند.
این کجا تا اينكه بگويند: «نهخير، بنده ولىّخدا هستم و تو حق صحبت ندارى! حق انتقاد ندارى! اصلاً تو مغزت خراب شده! اصلاً تو در من شك كردى! اصلاً...!»
اين حرفها چيست؟ این مسخرهبازيها چيست؟ این مزخرفات چيست آقاجان؟ اين كشكها چيست که درآمده؟ این چرت و پرتها چيست؟!!
هر كسى كه بر اين اساس حركت بكند، در راه است و هر كسى كه نه، مىخواهد به راه ديگرى برود، شما را بهخير و ما را بهسلامت.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد