پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1432/03/29
توضیحات
دقت در تغذیه در این گفتار از معنای روزی پاک آغاز میشود. سخنرانی دو جنبه ظاهری و معنوی روزی را توضیح میدهد و این بحث را از خوراک به درآمد، کار و ارتباط با دیگران گسترش میدهد. سپس بیان میکند که در نگاه سلوکی، غذا و رفتار انسان چگونه بر حال او در عبادت اثر میگذارند. مسئله اصلی این است که چگونه در انتخاب خوراک دقت کنیم و در عین حال، حرمت میزبان را نگه داریم. نمونههای سفره، استخاره و وضو نشان میدهند که سختگیری بیجا میتواند توجه را از مقصود عبادت دور کند. گفتار با تأکید بر اصل حمل بر صحت، برای موارد تردید واقعی به رعایت احترام اشخاص و راههایی مانند صرفنظر کردن بیسروصدا از غذا میپردازد. در پایان، بحث به پیوند نوع و مقدار خوراک با آمادگی برای توجه به خدا و پیشرفت در سلوک بازمیگردد.
هو العلیم
دقت در تغذیه و پرهیز از وسواس در سلوک
روزی پاک و حفظ حرمت میزبان
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 186
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
و صلّى الله على سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی اهل بیته الطّاهرین
و اللّعنة على اعدائهم اجمعین
در جلسۀ قبل صحبت راجع به كيفيت تغذيه و تأثير آن در حال و هواى انسان بود. تا آنجایی که در ذهنم هست مسئله به اينجا رسيد كه سالك باید نسبت به تغذيۀ خود دقت كند و هر چيزى را كه تمايل داشت، نبايد آن را مصرف كند، بلكه بايد ببيند كه چه چيزى به صلاح او است و چه چيزى براى سلامتى و آمادگى ذهن و فكر جهت رشد و ترقى او لازم است. این مسئله، قدری جای صحبت دارد.
نظر بنده اين بود كه راجع به كيفيت تغذيه، مقدارى بسط كلام بدهيم و صحبت كنيم ولى با توجه به اطلاع و آگاهى دوستان و افراد، بهخصوص در اين زمانه كه خصوصيات و خواص اشياء در اختيار عموم قرار مىگيرد و به اطلاع آنها میرسد، شاید اين مسئله چندان ضرورتى نداشته باشد، لذا به نظر رسيد كه فقط به آن جنبههايى كه مورد نظر است پرداخته شود و خود افراد در انتخاب كيفيت اين مسئله مختار باشند.
لزوم استفاده از رزق طیّب
اگر نظرتان باشد، همان طورىكه قبلاً عرض كرديم، دو مسئلۀ مختلف را در روش و مرام بزرگان، چه ائمه عليهمالسلام و چه اولياء الهى، مشاهده مىكنيم و بايد بين اين دو مسئله جمع كرد: مسئلۀ اول عبارت است از تفويضِ اختيارِ استفادۀ از نعمتهاى الهى به افراد و اشخاص و منع از امساك و كفِّنفس از استفادۀ از نعمتهاى الهى. اين یک مسئله است كه خداى متعال اين نعمتها را براى انسان آفريده است، چه نعمتهاى نباتيه و چه نعمتهاى حيوانيه، استفادۀ از مواشى و همچنين استفادۀ از ساير نعمتهايى كه براى بقاء حيات و دوام عمر ضرورت دارد و لازم است. آيۀ شريفه هم نسبت به اين مسئله دلالت دارد: ﴿قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِ﴾؛1 ﴿ٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِ﴾ يعنى هر چيز طيب و پاكيزهاى كه هم از نقطهنظر معنوى و فقهى و شرعى، طيب باشد و هم از جهت خصوصيت ظاهرى و استفادۀ انسان براى سلامتى و صحت و دوام و استمرار حيات، [مفيد باشد.]
[مسئلۀ دوم هم عبارت است از عدم استفادۀ ائمه و اولیای الهی از بعضی از نعمتهای مجاز الهی در موارد خاص.]
تأثیر مستقیم کیفیت تغذیه و اشتغال افراد بر صورت مثالی و ملکوتی آنها
همانطورىكه در مجلس قبل عرض شد، از آنجايى كه همۀ اشياء داراى صورت ظاهرى و همينطور داراى جنبۀ باطنى و مثالى هستند، شكى نيست که استفادۀ از نعمتهاى الهى اگر بهصورت غيرصحيح باشد، يعنى رعايت جنبههاى فقهى و شرعى در آن نشود، قطعاً خصوصيت مثالى و برزخى آنها موجب تأثير سلبى و منفى در صورت مثاليۀ انسان خواهد شد. افرادى كه به شغلهاى غيرشرعى مىپردازند، اگر فردى داراى چشم بصيرت باشد مىتواند تشخيص بدهد كه اين فرد الآن چه كارى انجام مىدهد. افرادى كه سارق هستند صورت برزخى آنها به شكل خاصى است، افرادى كه اهل ربا هستند و از اموال ربوى ارتزاق مىكنند، صورت آنها به شكل حيوانات درنده و همينطور مجموعى از صور حيوانى مختلف است، چون ممكن است شخصى داراى چند صورت باشد و اين مسئله عجيب است كه چطور در عين اينكه شخصى فرض كنيد که صورت روباه را دارد، در همان حال، صورت ببر و پلنگ را دارد و در همان حال، صورت خنزير را دارد، اينطور نيست كه تصور آنها به يك صورت، موجب نفى صورت ديگر باشد، يعنى ممكن است شخصى فرض كنيد كه داراى چهار صورت از صور حيوانيه باشد، مخلوطى از اين صورتها باشد. و افرادى كه داراى بينش باشند، صورتها را تشخيص مىدهند و از صورتها مىتوانند بفهمند كه اين شخص چه شغلى دارد، كسى كه كشاورز است، چهرۀ معنوى و صورت مثالى او به يك نحو است، كسى كه دامدار است، فرق مىكند، كسى كه جزو عمّال ظلم است، صورت ملكوتى و صورت مثالى او مختلف است. و از اينجا انسان به خيلى از مطالب و مسائل پى مىبرد كه چطور اشتغال افراد به امور ظاهرى [صورت ملکوتی آنها را تعیین میکند!] خب پول، پول است ديگر، تفاوت نمىكند، وقتى كه شما ده تومان داريد، اين ده تومان فرق نمىكند كه از كجا رسيده باشد، شما اين ده تومان را فرض كنيد كه از كسب حلال بهدست بياوريد، يا اينكه این ده تومان را از سرقت بهدست بياوريد، يا اين ده تومان را از كلاهبردارى بهدست بياوريد، يا اين ده تومان را از ارتشاء بهدست بياوريد، رشوه بگيريد (كارى است كه بايد راه بيندازید اما مىگويید تا اين مقدار پول ندهى كارت را راه نمىاندازم! اين را مىگويند ارتشاء، رشوه گرفتن حرام است، آتش است، دوزخ است و جهيم است) و يا اينكه این ده تومان را از ربا بهدست بياوريد، ده تومان، ده تومان است ولى صورت باطن آنها تفاوت مىكند. همين ده تومان كه در دست شما هست، وقتى که آن شخصى كه خبير و بصير است، به آن نگاه كند مىگويد: «اين ده تومان را از كجا آوردى، از اين ده تومان دارد آتش بالا مىرود؟!» شما مىگويى: آقا من آتش نمىبينم، ده تومان است، صد تومان است، هزار تومان است، كجا آتش است؟! مىگويد: «تو نمىبينى ولى من مىبينم كه اين هزار تومانى كه الآن در دست تو است، از آن دارد آتش بالا مىرود، از كجا آوردى؟!» چرا ما نمىبينيم؟! ما كه فقط يك رنگ سبز مىبينيم، ما كه فقط يك كاغذ مىبينيم، مقدارى خطوط مىبينيم، خط مىبينيم و...، چون ما چشم نداريم، آن کسی كه چشم دارد، آن کسی كه بصيرت دارد، او مىفهمد كه اين پول الآن چه وضعيتى دارد.
تأثیر مثبت و منفی حال انسان بر ملکوت غذایی که آماده میکند
خدمت رفقا عرض كردم، يكى از دوستان مىگفت:
به اتفاق شخصى كه داراى حالاتى هم بود و از شاگردان مرحوم آقاى انصارى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بود به منزل يكى از دوستان رفته بوديم، وقتى که چاى آوردند، ايشان از آن چايى نخورد، ما خورديم، ميوه هم خورديم. وقتى كه بيرون رفتيم او گفت: «من چند دقیقهای با اين صاحبخانه كار دارم.» او به صاحبخانه گفت: «بيا من با شما کار دارم.» صاحبخانه هم آمد و نشست. او گفت: «آیا تو در زندگى خود مشكلى دارى؟ مسئلهاى دارى؟» گفت: «بله آقا، نقارى بين ما هست، كدورتى هست.» ايشان او را نصيحت كرد كه اين كار و آن كار را انجام نده، مسئله برطرف مىشود. و او هم به این نصیحت عمل کرد و خب مسئله مرتفع شد و زندگى آنها اصلاح شد. گفتند: «چرا شما از اين چاى ميل نكرديد؟» گفت: «وقتى كه چاى را آوردند، ديدم که اين چاى كه درست شده است، این از روى علاقه نبوده، از روى اكراه بوده است.»
هنوز چاى را نخورده و روى زمين است، ما فقط چاى مىبينيم، رنگ قرمز آن را مىبينيم، عطرى را كه از آن متصاعد است، استشمام مىكنيم، ولى او مىفهمد، او چشم [بصیرت] دارد و مىفهمد و مىگويد: چايى كه از روى اكراه درست شده است، اين چاى مضر است و ضرر دارد.
اتحاد انسان با صورت برزخی و ملکوتی اشیاء و افعال، علت تغییر صورت برزخی و ملکوتی انسان
اين مسئله، مسئلۀ مهمى است، امروزه ما به اين مسائل، هيچ توجه نداريم، از هر جا که مالى بهدست آورديم، به هر جا كه رفتيم و غذايى را خورديم، به هر منزلى که وارد شديم، همينكه بهحسب ظاهر اشكالى نداشت، به آن كفايت مىكنيم و ديگر به ساير مسائل توجه نمىكنيم. خب اين مسئله همين است ديگر. شغلهايى كه انسان اختيار مىكند، نتايجى كه بهدست مىآورد، اموالى كه بهدست مىآورد، همۀ اينها داراى يك صورت برزخى هستند و اين صورت برزخى با آن صورت برزخىِ انسان عجين مىشود، مخلوط مىشود، متحد مىشود، وحدت پيدا مىكند و صورت برزخى انسان را تغيير مىدهد، به شكلى كه بعد از مدتى، اصلاً چهرۀ فرد تغيير پيدا مىكند!
بنابراين ما باید نسبت به اين مسئله خيلى دقت كنيم. بسيارى از شغلها هست كه مىپرسند: «آیا اين شغل اشكالى ندارد؟» میگویم: نه، شرعاً اشكال ندارد، ولى خوب هم نيست كه انسان در اينگونه مسائل وارد شود.
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ در بعضى از انواع معاملات مىفرمودند: «اين معامله همان ربا است، گرچه صورتِ ظاهر شرعى دارد و انسان نباید نسبت به اين مطالب اقدام كند.»
تأثیر مستقیم کیفیت تغذیۀ انسان بر نحوۀ انجام عبادات و تکالیف الهی
واقعاً اينها مسئله است، خب انسان مىبيند در نماز حضور قلب ندارد، براى نمازشب بلند نمىشود، با كسالت از خواب بلند مىشود، ميلش نسبت به خيلى از مسائل عبادى اُفت كرده است، در او كسالت بهوجود آمده است، خب بايد پيگيرى كند و ببيند نسبت به كارها و رفتار و اشتغال و ارتباط خود، چه مطلبى از او سرزده است؟ تمام اينها اثر مستقيم دارد و نفس ناطقۀ انسان را بهواسطۀ آن صور قبيحِ خود، مشوه مىكند و آن صورت را برمىگرداند.
همين نكته در مورد استفادۀ از نعمتهاى الهى هست، نعمتهاى الهى از نقطهنظر حرمت، كراهت، اباحه و حليت هم به همين كيفيت و وضعیت هستند. شما فرض كنيد كه وقتى که منزل رفيقتان مىرويد، اگر او را مجبور و مُكرَه كنيد بر اينكه فلان غذا را براى شما درست كند، خب شايد نتواند درست كند، براى او مشكل باشد، سخت باشد كه اين غذا را براى شما تهيه كند، قطعاً اين مسئله تأثير خواهد داشت، اين قضيه در نفْس، تأثير سوء خواهد داشت. يا اينكه فرض كنيد غذايى باشد كه معلوم نيست اين غذا از كجا تأمين شده است، باز در اينجا تأثير سوء خواهد داشت. البته صحبت ما در مورد محرمات نيست كه در آنجا اصلاً صحبت در جاى دیگر است و بحث در آنجا نيست. ولى انسان بايد نسبت به موارد مكروهه دقت بكند.
لزوم پرهیز از وسواس و لزوم حفظ حرمت افراد در عین توجه به کیفیت تغذیه
البته يك مسئله هست و آن اين است كه نبايد انسان از اين نقطهنظر به ورطۀ وسواس بيفتد و در هر جا که بخواهد برود سؤال كند كه «آقا شما اين پول را از كجا آوردید؟ شغل شما چيست؟» بلكه انسان بايد فعل مسلِم و فعل مؤمن را حمل به صحت كند. و چهبسا در بعضى از اوقات، تفحص و تحقيق، موجب هتك احترام مؤمن بشود. مثلاً طورى بشود كه شخص بگويد: «اى آقا مگر ما چهكار مىكنيم كه شما از اين غذا نمىخوريد و از آن استفاده نمىكنيد؟!» انسان بايد بهنحوى عمل كند كه احترام شخص محفوظ باشد، در اینجا ريزهكاريهايى هست.
الآن دو قضيه يادم آمد، قضيۀ اول:
يك وقت شنيدم يكى از اين آقايان معروف در طهران كه به قدس و... معروف بود، حدود پنجاه، شصت سال پيش در بازار جلسه داشت و ظاهراً مسجد هم داشت، در مجلسى شركت كرده بود، خود همان صاحبخانه يك شب که ما را در ماه رمضان برای افطار دعوت کرده بود و آن موقع ما در همان منزل سابق بودیم، خودش اين مسئله را براى ما تعريف كرد و گفت:
در اينجا ما همان مرحوم فلان را دعوت كرديم و دو نوع غذا هم تهيه شده بود، يكى كباب بود و ديگرى هم مرغ بود، او آمد و ما ديديم كه مثل اينكه زير عبايش دارد استخاره مىكند كه از كداميك از اين غذاها بخورد، بعد يكى را با دست كنار زد و يكى ديگر را جلو آورد، من متوجه بودم كه در كار اين شخص باید حكمت و مسئلهاى باشد، خلاصه به او تعارف كردم كه آقا چرا از اين غذا ميل نمىكنيد؟ گفت: «نه من ميل ندارم و از آن غذای دیگر مىخورم.» ولى خب كارش بهنحوى بود كه مشخص بود و ما و افرادى هم كه در آنجا بودند همه متوجه شدند كه اين شخص نسبت به كباب نظر مساعدى ندارد، لذا آنها هم نخوردند و ما يكخرده مكدر شديم كه آخر چرا بايد اينطور باشد؟!
مسئله گذشت، بعد من رفتم سراغ آشپزى كه اينها را درست مىكرد و از او سؤال كردم كه فلانى! تو در طبخ اين غذا چهكار كردى؟ آیا چيزى بوده؟! گفت: «چطور؟» گفتم: يكهمچنين قضيهاى اتفاق افتاد. گفت: «من يادم رفت كه اين گوشتها را كه گرفته بودم، آب بكشم و بعد آنها را طبخ کنم، همانطورىكه از قصابى گرفته بودم، اينها را درست كردم و... .»
جایگاه استخاره در امور مشکوکی است که انسان با استشاره هم به نقطۀ اطمینان در عمل نمیرسد
حالا خلاصه يا عمداً يا سهواً فراموش كرده بود كه اینها را آب بكشد، و اين قضيه شايد بهخاطر اين بوده است كه آن شخصى كه به قدس و تقوا و... معروف بود، استخارۀ او براى استفادۀ از اين غذا بد آمده بود. خب حالا من از شما سؤال مىكنم که شما اگر آنجا بوديد چهكار مىكرديد؟ در يكهمچينن وضعيتى اگر انسان بداند كه خلاصه احتمال اين مىرود كه يكى از اين غذاها شبههاى داشته باشد، به ذهنش خطور كند، آيا بايد تسبيح دست بگيرد و استخاره كند و بعد هم به اين وضعيت [عمل کند که همه متوجه بشوند؟!] در مكتب اهلبيت علیهمالسلام اين نحوه انجام دادن نيست، از كجا شما مكلف هستيد بر اينكه نسبت به غذا استخاره كنيد؟! اصلاً استخاره برای اينجا نيست، استخاره براى امور مشكل و مشكوكى است كه انسان در انجام آن دچار حيرت است و بهواسطۀ استشارۀ با خُبَرا نتواند به يك نقطۀ مطمئنى برسد، استخاره برای آنجا است، برفرض همين استخارۀ متعارف كه استخارۀ با قرآن يا تسبيح يا امثالذلك است، اما اينكه شما در هر قضيهاى بخواهيد [استخاره کنید، نه، این صحیح نیست.] مثلاً در اينجايى كه الآن ما هستيم، خب دوتا درب دارد، يكى همين دربى كه آمديم و يكى هم درب حياط، حالا بنده وقتى كه مىخواهم بروم استخاره كنم كه از اين درب بروم يا از آن درب!! استخاره اینجا جا ندارد، خب همان درب را باز كن و برو ديگر، اين كه ديگر استخاره ندارد. حالا برفرض ما استخاره كرديم و مثلاً اين درب بد آمد و اين درب خوب آمد و اتفاقاً متوجه هم بشويم كه مصلحتى در اينجا بوده، باز هم این دليل نمىشود كه فعل خودمان را صحيح بپنداريم، این فعل غلط است. وقتى كه مىگويند در اين موارد استخاره نكنيد، معنايش اين است كه اگر استخاره كنيد، برفرض هم كه در آن استخاره منفعتى باشد، اين استخاره شما را در اين رتبه متوقف مىكند و شما ديگر نمىتوانيد بالاتر برويد، لذا تا آخر عمر در همین ده يا پانزده سانت باقى مىمانيد، يعنى از بيست سالگى، پانزده سانت آمديد بالا و رشد كرديد، اين سن شما مىشود سى سال، چهل سال، شصت سال، هفتاد سال و صد سال و تمام مىشود ولى آن پانزده سانت دیگر تبديل به سى سانت نمىشود، سى سانت تبديل به يك متر و... نمیشود، همينطور میماند و رشد پيدا نمىكند. لذا گفتهاند كه نباید نفس را به اينگونه امور معتاد كرد، انسان باید بگذرد، استخاره براى جايى است كه انسان شبهه داشته باشد، قضيه مشكوك باشد و نتواند شك را برطرف كند، آنجا استخاره مىكند.
در اين قضيۀ مذكور، فوقش اگر شما نسبت به قضيه شك داريد، دليل ندارد که استخاره بزنيد و...، نه، بهنحوى سرتان را پايين بيندازيد و بهنحوى غذا بخوريد که کسی متوجه کار شما نشود، مثلاً فرض كنيد كه از كباب هم در ظرف غذایتان بگذاريد، چه اشكال دارد؟ از كباب هم در ظرف خودتان بگذاريد منتها حالا غذاى ديگرى را در كنارش بخوريد، نه كسى متوجه مىشود و مىفهمد، و درضمن احترام صاحبخانه هم حفظ شده است، (اينها نكات خيلى دقيقى است كه دارم خدمت شما عرض مىكنم، اينها مسئله است.) نه خداىناكرده احترام صاحبخانه موجب هتك قرار مىگيرد و نه افراد متوجه مىشوند و نه اين موضوع بهعنوان قضيۀ غيرعادى جلوه مىكند، چون اين براى نفس خود شما هم ضرر دارد، مردم مىگويند: «فلانى در اينجا اينطور عمل كرده، بَهبَه، حاج آقاى فلان اينقدر شخص مقدسى بود که ...!» و بعد هم در كتابها بنويسند و بهعنوان كرامت ياد كنند! اتفاقاً هيچ هم كرامت نيست و اتفاقاً خیلی ضد كرامت است، اين قضيه خيلى ضد كرامت است! آنچه ما در شرع دستور داريم، عمل برطبق ظاهر است و عدم پرداختن به اينگونه مسائلی كه اینگونه مسائل، نفس را دچار وسواسی مىكند كه حتی ضرر آن وسواس از خوردن حرام هم بدتر است! خب انسان فعل حرام را مىگويد که خدايا غلط كردم، توبه كردم و بعد مىگذرد و آن اثرش ازبين مىرود ولى وسواس را ديگر انسان مىخواهد چهكار كند؟!
برگشتن نفس انسان در اثر ابتلا به وسواس
يك شب به اتفاق چند نفر از دوستان به جايى رفته بوديم، يكى از اينها وسواس داشت، آن بندهخدا صاحبخانه كباب درست كرده بود، اين شروع كرد كباب را خوردن، يكدفعه ديديم اين شروع كرد سرش را به تكان دادن كه «اين گوشت نشسته است، مزۀ گوشت نشسته مىدهد!» گفتم: آخر تو از كجا مزۀ گوشت شسته و نشسته را مىفهمى؟! بخور بابا! این جریان در همان زمان مرحوم آقا بود. و اين آدمى بود كه موقع نمازظهر براى وضوگرفتن سرِ حوض مىرفت و هفت ساعت سرِ حوض بود تا يك وضو بگيرد!! خب اين چه نمازى است؟! ببینید! وسواس آدم را به اينجا مىرساند! آن وسواس اصلاً نفس را برمىگرداند! آیا پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم هم موقع ظهر براى وضوگرفتن، هفت ساعت سر حوض مىايستاد؟! آیا امام صادق علیهالسلام هم براى وضوگرفتن هفت ساعت سر حوض مىايستاد؟! خب اى بر پدر يكهمچنين مرام و مسلك و روشی كه انسان را از همه چيز ساقط كند، از زندگى ساقط كند، از توجه ساقط كند، تمام توجه نفس، فقط منعطف مىشود به اينكه زير ناخن آب برود! آخر چه موقعی امام صادق ناخنش را اينطورى میکرد كه ببيند زيرش آب رفته يا نه؟ مگر غير از اين است كه ما بايد آنها را در اعمال و رفتارمان، اسوه و الگو قرار بدهيم؟ آنهايى كه ما را به اين سمت و سو دعوت كردهاند، آنها مىدانستند كه اگر بخواهند اينگونه مسائل را در اختيار ما قرار بدهند، از مقصد مانده و به راه پرداختهايم و در راه مىمانيم و مقصد همينطور در افق بعيده، از دسترس به دور است. [فقط فکرش در این است که] این وضو چطورى باشد و...!
لزوم اسوه و الگو قراردادن ائمه و اولیای الهی در نحوۀ عمل به تکالیف الهی
بابا همانطور كه آنها (ائمه علیهمالسلام) وضو گرفتند، شما هم همانطور وضو بگير، تمام شد. اسباغ الوضوء،1 فرمودند: انسان بايد يك بار دیگر وضو بگيرد، وقتى كه فهميد، تمام است، همانطورىكه آنها وضو گرفتند، دیگر اینکه بيايد میان انگشتهایش را اينطورى باز كند و بررسی کند که آب رسیده یا نه، خب اينها را نداريم! همانطورىكه بزرگان انجام دادند و گفتند، همانطور انجام بدهد، آنها همين وضو را گرفتند و به اينجا رسيدند، خب ماهم همين وضو را میگیریم، آنها براى وضو همينقدر وقت صرف كردند، آنها همين مقدار آب مصرف كردند، براى يك وضو که یک بشكۀ هزار ليترى آب مصرف نكردند، دو مشت آب، بهاندازۀ يك ليوان مصرف کردند. بنده با مرحوم آقا بودم، با يك ليوان و خردهاى، وضويشان تمام شد، اینکه دو ليوان شد يا نشد، من نفهميدم، بهاندازۀ همين ليوانى كه الآن در دست من است.
بنده با ايشان در عرفات بودم، در همان سفر اولى كه بنده به حج مشرف شدم، حدود هفده سالم بود و اولين سفر ما بود، ظهر بود كه ايشان فرمودند: «آقا سيد محسن بلند شو آفتابه را بردار که برویم غسل کنیم.» آن زمان كه دوش و حمام نبود، عرفات برّ بيابان بود و دستشوییهایی که برای غسل باشد، نبود. غسل روز عرفه هم مستحب است و انسان باید این غسل را انجام بدهد دیگر، همچنين غسل شب مشعر، روز عيد قربان، اينها غسل دارد دیگر،2 ايشان فرمودند: «آفتابه را آب كن و بياور.» يك آفتابۀ قرمز پلاستيكى آنجا بود، من آن را آب كردم و آمدیم و از خيمه دور شديم، صد مترى که دور شديم، آنجا ايشان فرمودند: «شما آب بريز و من دست مىكشم.» من آب مىريختم و ايشان دست مىكشيدند و غسل مىكردند و ايشان با دو سوم آب آن آفتابه غسل کردند، يك سوم آن باقى ماند و بنده نيز با آن يك سوم ديگر غسل كردم، يعنى با يك آفتابه هم ايشان و هم بنده غسل كرديم! چون ما دیگر مثل ایشان مسائل را رعایت نمیکردیم.
لزوم عدم توقف در اعمال و تکالیف الهی
بسيارخوب اين غسلى كه ما كرديم، ثوابش و مرضى بودن و مقرب بودن آن در پیش خدا، از مصرف كردن دو تن آبى كه آن آقا براى غسلش مصرف مىكرد، قطعاً بالاتر است! (این دو تنی را که عرض میکنم اشتباه نمیکنم و اغراق نمیکنم!) قطعاً از آن بیشتر مورد رضاى خدا است. چرا؟ چون حرام است که انسان آب را اتلاف كند. كجا ائمه علیهمالسلام اين كارها را مىكردند؟! كجا بزرگان اين كارها را مىكردند؟! اينها مسائل مهمى است، مسئلۀ مهم اين است كه انسان اين امور را به عنوان قنطره و پل براى رسيدن به مقصود در نظر بگيرد، نهاينكه در همين جا توقف كند و اين امور را منزلگاه قرار بدهد، خطر اينجا است كه اين مسائل، تبديل به موقف بشوند، تبديل به منزلگاه و جايگاه بشوند، نتيجه اينكه شخص مىماند.
آقاجان پس نماز اول وقت كجا رفت؟! تو كه هفت ساعت کنار حوض نشستى و بعد هم دیگر شما از ترس قضا شدن نماز، بالأخره رها كردى و رفتى! و اگر خورشيد ده ساعت ديگر مىماند، تو هم ده ساعت ديگر بالاى حوض بودى! پس نماز اول وقت كجا رفت؟! بعد هم مگر يكهمچنين نمازى دیگر مىتواند مُقرِّب باشد؟! تمام حواست در نماز اين است كه بالأخره آن وضويى كه من مىخواستم شد يا نشد؟ خب اين ديگر نماز نيست، اين ديگر تقرّب ندارد، اين فقط پرداختن به ظاهر است.
اين مسئله را شما نسبت به اداى كلمات و عبارات و اذكار در نماز، در نظر بگيريد، خود اين كلمات، همه قنطره است، همه پل است، نبايد ايستاد، آن كسى كه فقط دنبال اين است كه منبابمثال اين فقرۀ در سورۀ حمد، درست ادا شده است يا نه، اين شخص نماز نخوانده است! اين شخص دارد قرائتش را درست مىكند. اگر مىخواهد قرائتش را درست كند، پيش از نماز بيايد اين كار را انجام بدهد نهاینکه در خود نماز بيايد قرائت را درست كند، بايد قبل از نماز راجع به حروف، راجع به صوتها، تمرين و تصحيح انجام بدهد، آنهم در حد توان نه بيشتر، خدا كه بيشتر نخواسته است.
دیدگاه صحیح نسبت به نماز طواف نساء و لزوم لذت بردن از انجام این تکلیف الهی
نمىدانم خدمت شما عرض كردم يا نه، من چندى پيش يك جا بودم صحبت از نماز طواف شد، مخصوصاً طواف نساء كه در آن خيلى مسئله است، گفت: «آقا يك سؤال از شما بپرسم؟ شما چطور نماز طواف را خوانديد؟ آیا به شما تنه نزدند؟!»
گفتم: نه آقا! ما مىرويم پشت مقام ابراهيم، هر جا که پيدا كرديم مىايستيم و مىگوييم: الله اكبر، حالا هرچه بادا باد، اين طرف ما زن باشد، مرد باشد [فرقی نمیکند ما نمازمان را میخوانیم.]
ـ: عجب! اگر زن هم باشد اشكال ندارد؟!
ـ: در مسجدالحرام اشكال ندارد.
(البته در هر نقطه از مكه، انسان مىتواند نماز بخواند حتی در حالتىكه جلوى او زن باشد، در ساير جاها نمىشود، بايد آن حدود رعايت شود و زن پشت سر مرد باشد، فقط در مكه اين قضیه استثنا شده، آنهم بهخاطر يك مسئلۀ توحيدى و يك مسئلۀ فلسفى است كه إنشاءالله در جاى خودش اگر خداوند توفيق بدهد عرض خواهيم كرد. در هر نقطه از مكه، چه مسجدالحرام و چه غيرمسجدالحرام، اگر در كنار مرد، زن دارد نماز مىخواند، اشكالى ندارد، حتی اگر زن دارد جلوتر از مرد هم نماز مىخواند، اشكال ندارد.)
ـ: شما هيچ تشويشى نداريد؟!
ـ: نه.
ـ: چه سورههايى مىخوانيد؟
ـ: در نماز طواف گاهی سورۀ هل اتى1 مىخوانم، گاهى سورۀ فجر مىخوانم.
ـ: آیا همين سور را میخوانید؟!
ـ: بله، خب چه اشكال دارد كه انسان نماز طوافش را با سورههاى بلند بخواند؟! من در يكى از اين نمازها سورۀ إسراء را خواندم؛ ﴿سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِيٓ أَسۡرَىٰ بِعَبۡدِهِۦ لَيۡلٗا مِّنَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ إِلَى ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡأَقۡصَا ٱلَّذِي بَٰرَكۡنَا حَوۡلَهُۥ لِنُرِيَهُۥ مِنۡ ءَايَٰتِنَآ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾2 و تا الآن هيچ نمازى بهاندازۀ نماز طواف به من لذت نداده است!
حالا آیا اين نماز، نماز است يا اينكه در حال اضطراب و تشويش و... باشد؟!
من يكى از افراد و آقايان را ديدم، حالا اسم نمىبرم، كه در دو مترى من ايستاده بود و داشت مىلرزيد وقتی که مىخواست نماز بخواند! در حالیکه قبلاً رعشه نداشت، نمیدانم چرا در آنجا رعشه گرفته بود؟! انگار زمين لرزه و زلزله آمده بود! مىخواستم بگويم: آقا مگر در اينجا چه شده؟! آیا مىترسى كه زنت به تو حرام بشود؟! خب بشود، اشكال ندارد، حالا يكخرده هم زنت به تو حرام بشود، طورى نيست.
در حالتىكه شما كدام نقطه از زمين را پيدا مىكنيد كه ارتباط و اتصال انسان در آنجا از مسجدالحرام قويتر باشد؟ كجا را پيدا مىكنيد؟! كجا اين نقطۀ ربطيه و اين تعلق نفس به مبدأ مىتواند قويتر از پشت مقام ابراهيم و روبروى كعبه باشد؟! ما داريم به انحراف مىرويم، بهخلاف آنچه مواليان ما دستور دادند، داريم حركت مىكنيم، داریم بهخلاف مىرويم!
وقتى كه مىرويد نماز طواف مىخوانيد، اشكال ندارد که سورههای بلند بخوانيد، سورۀ إسراء بخوانيد، سورۀ حديد بخوانيد، سورۀ حشر بخوانيد، (البته در صورتىكه مزاحم كسى نشويد، چون بهتر است که رعايت افراد هم بشود، اگر ازدحام بود، بهخاطر رعايت افراد، سورههاى كوچكتر را بخوانيد.) آنوقت ببينيد چه مزهاى دارد! چه كيفى دارد! چه لذتى دارد كه شما آمديد در اينجا و خلاصه در يكهمچنين مقامى داريد مرتب اين حلقۀ ارتباط را تنگتر مىكنيد و خود را در اين فضاى بارقههاى جماليه و نورانىِ ربوبى، مسغرق مىكنيد! چرا زودتر مىخواهيد از اين حلقه بيرون بياييد؟! براى چه؟! وقتى که شما با محبوبى خلوت كرديد، آیا تابهحال هيچ به این فكر افتاديد كه اين ده دقيقه، بيست دقيقه زودتر تمام شود يا اينكه نه، مىگوييد: اى كاش قدرى كش پيدا كند، يك ساعت، دو ساعت، سه ساعت، چهار ساعت، ده ساعت بشود؟! اما وقتى که انسان در فضاى اختناق قرار مىگيرد مىگويد: ای کاش اين مسئله زودتر اختتام پيدا كند و خلاصه براى ما گشايشى پيدا شود. بايد اين ديدگاه را در اينجا مورد توجه قرار داد.
خب حالا فرض كنيد كه ما مكلف به اين هستيم [که مثلاً نسبت به تغذیه این دقت را انجام بدهیم و از هر جایی هر غذایی را نخوریم، اما] وقتى كه ممكن است بهواسطۀ اين عمل، احترام يك مؤمن خدشهدار شود و يا براى او شكستگى دل پيدا شود، قلبش بخواهد بشكند، در آنجا به چه كيفيتی بايد عمل كرد؟
راهیابی انسان به مقصود در اثر متابعت از اولیای الهی
بیان خصوصیاتی از فرهاد میرزا صاحب کتاب زنبیل
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مىفرمودند:
يكى از علماى بزرگ كرمانشاه در زمان فرهاد ميرزا بوده است، ...
(فرهاد ميرزا فرزند عباس ميرزا و نوۀ فتحعلىشاه قاجار بود، فتحعلىشاه بچه زياد داشت و بحمدالله مرد موفقى بود و اوقاتش به بيكارى نمىگذشت و گويندۀ لاالهالاالله را زياد مىكرده! صادراتش زیاد بوده! بچۀ پادشاه هم که معلوم است چه درمىآيد! ولى فرهاد ميرزا خوب بوده، اهل علم بوده، هم درس طلبگى خوانده بود و هم هيئت و رياضى خوانده بود و رياضيدان بوده، در تاريخ هم يدى داشته، خلاصه فرد باسوادى بوده است. او مدتى هم نزد يكى از بزرگان در كرمانشاه تحت تربيت بوده و حالاتى هم داشته، او كتابهايى هم دارد و از جمله كتابهاى او كتاب زنبيل است كه مطالب مختلف و مفيدى در آن هست.)1
ايشان (فرهاد میرزا) نقل مىكند: «وقتى كه من در كرمانشاه بودم در یک مجلس افطارى در منزل یکی از تجار کرمانشاه شرکت کردم و کنار این عالم بزرگ که او را هم دعوت کرده بودند، نشستم (اسمش را فراموش كردهام، ظاهراً مرحوم كرمانشاهى بوده که از افراد اهل دل و اهل باطن بوده است و خيلى هم مورد نظر و توجه بوده، و مردم از او کرامات و امور خارق عادت، خيلى نقل مىكنند) غذا را که آورند وقتى که داشتم براى خودم برنج مىكشیدم يكمرتبه چيزى در برنج مشاهده کردم، يك چيز سياهى، به تصور اينكه شايد اين فضلۀ موشى باشد، يكمرتبه گفتم: خلقالله! نخوريد! نخوريد كه اين برنج احتياط دارد و من چيزى پيدا كردم، ...»
حالا اينجا دنگش گرفته بود كه حكم شرعى بیان کند و تکلیف تعیین کند! خب بابا حالا خودت نخور، كنار بگذار، فرض كنيد كه آن غذا و خورشت را با نان بخور، بگو: الآن من حالم اقتضا مىكند كه این خورشت را با نان بخورم، انسان مىتواند هزار قِسم بهانه بياورد، مسئله را به هزار قسم، موجه جلوه بدهد، دليلى ندارد بهنحوى انجام بدهد كه خداىناكرده مسئلۀ خطيرترى در اينجا پيش بيايد. اينها نكاتى است كه بزرگان براى ما بيان كردند و بهعنوان دستور در امور مختلف، از جمله در تغذيه و در مسائل ديگر براى ما بيان كردند و انسان بايد مراعات اين قضايا را بكند و بداند كه رضاى الهى در چيست. اينهايى كه به اين مسائل پرداختند، اينها در راه ماندند و مقصد را گم كردند، انسان بايد راه را پيدا كند.
جریان ردالشمس توسط امیرالمؤمنین علیهالسلام و بیان رمز و راز این مسئله توسط مرحوم علامه طهرانی
خيلى عجيب است! يك وقت من صحبت مرحوم آقا را مىشنيدم، از طريق همين نوارهايى كه از مرحوم آقا هست، با يكى از دوستان در جايى مىرفتيم، ایشان گفت: «آقا مىخواهيد گوش بدهيد؟» چون نيم ساعت تا سه ربع ساعت، مسافت بود، گفتم: نوار را بگذاريد گوش مىدهيم، ايشان (مرحوم آقا) داشتند اين صحبت را مىكردند كه «پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، سرشان روى عبا یا پاى اميرالمؤمنين علیهالسلام بود و خوابشان برده بود و اميرالمؤمنين نماز عصرشان را نخوانده بودند.»1 ببينيد اينها همه در يك راستا است و در يك راستا، شكل مىگيرد. «ديدند كه نماز دارد قضا مىشود و پيغمبر هم بلند نمىشوند...»
خب چه بايد كرد؟ اگر ما باشيم چه مىكنيم؟ میگوییم: خب نماز عصر است و واجب است و بايستى كه پيغمبر را بيدار كرد! خب يك ساعت خوابيده، نيم ساعت خوابيده، حالا فوقش بيدار بشود، چه اشكال دارد؟ دوباره بخوابد، ولى خب نماز ما دارد قضا میشود! چون اگر نماز ما قضا شود، عرش و ملكوت خدا بههم مىريزد! اصلاً تمام عالم، همۀ امورش مختل مىشود! جبرائيل ديگر نمىفهمد که چه كند! همه معطل هستند كه نماز مثل منی بالا برود و آنها تحويل بگيرند و به عرش خدا ببرند و به خدا هديه كنند که خدايا ببين بندۀ تو، سر پيغمبر را بهخاطر اينكه نمازش قضا نشود، كنار گذاشت! ببين این بندهات چنين مقامى دارد! تمام ملائكه صف به صف ايستادهاند و دارند نگاه مىكنند به اینكه ما خيرِسرمان نمازمان را بخوانيم و اينها بگيرند و بالا به پيشگاه پروردگار ببرند! خب ما اگر باشيم، اين كار را مىكنيم، میگوییم: نماز عصر واجب است، و بيدار كردن پيغمبر هم كه حرام نيست! خب بيدارش مىكنيم، عيب ندارد، چه اشكال دارد که بيدارش كنيم؟
ولى اميرالمؤمنين علیهالسلام اين كار را نكرد، حالا شايد هم اميرالمؤمنين نمازشان را نشسته خوانده باشند، ما كه نمىدانيم، نماز را به هر كيفيت مىشود خواند، الآن بيدار كردن پيغمبر خب خودش محذورى است، البته ما در روايت نداريم كه حضرت نماز را نشسته خواندند، حالا ما اصلاً بنا را بر اين مىگذاريم كه حضرت نماز را نخواندند و غير از حالت ايستاده هم نمىشود نماز را خواند، بسيارخوب اميرالمؤمنين حساب مىكنند که آيا بيداركردن پيغمبر و خواندن نمازی که تکلیف است، اهميت آن بيشتر است یا اینکه نه، پیغمبر را بیدار نکند چون ضررى كه در اينجا متوجه انسان است كه رسول خدا را بيدار كند و او را از اين راحتى و حالت آرامش و آسايشى كه الآن براى او حاصل شده است، درآورد، این ضرر بیشتر و مهمتر است؟ اينجا است که آن شمّ عرفانى و نور الهى و بصيرت باطنى به كمك فقه تخصصى و اجتهادى و استنباط مىآيد و براى انسان و براى يك مجتهد آن حكم واقعى الهى و حكمُالله را روشن و تبيين مىكند. اما آنهايى كه اين بصيرت و نور را ندارند، مىگويند: پيغمبر را بيدار كن، بيداركردن پيغمبر فوقش مكروه است، حرام كه نيست، پيغمبر را بيدار كن. از آنطرف هم خواندن نماز عصر، مىشود واجب، و در تقابل و تعارض بين مكروه و واجب، قطعاً الزام واجب اشدّ و اقوای از نهى در مكروه است. ولى مرحوم آقا چه فرمودند؟ مرحوم آقا فرمودند: «اميرالمؤمنين در اينجا مىبيند اصل نماز الآن در كنار او خفته است، حقيقت نماز در كنار او خفته است.» انسان نماز را براى چه كسى مىخواند؟ براى اينكه به رسول الله تقرب پيدا كند، آنوقت ما بياييم و رسول خدا را از اين حال استراحت و آسايش درآوريم که نماز بخوانیم! چهبسا حالا پیامبر سردرد بگيرد و موجب ناراحتى او بشود و يا...، بالأخره ما كه خبر نداريم، اصلاً مىگوييم كه هيچكدام اينها هم نيست، همينقدر كه اين حالتى را كه الآن رسول خدا در آن حالت آسايش گرفته است، این حالت را از او بگيريم براى اينكه نماز بخوانيم! [این نماز درقبال آن سلب آرامش پیامبر، ارزشی ندارد.] در اينجا خيلى مسائل براى انسان روشن مىشود، این قضیه فقط اختصاص به رسول خدا پيدا نمىكند، افقهاى خيلى وسيعى از بصيرت و تفقه واقعى و حقيقى براى انسان باز مىشود.
امیرالمؤمنین فرمودند: «هزار سال نماز من قضا بشود، خب بشود، اما يك ثانيه رسول خدا از اين حال درنيايد.» اين را من دارم مىگويم، هزار سال نماز قضا بشود ولى رسول خدا يك ثانيه از این حال درنيايد، و همين كار را هم كرد، يك مرتبه پيغمبر از خواب بيدار شدند (ببينيد، همۀ این نقطهها باهم پيوند مىخورد) و فرمودند: «يا على نماز خواندهاى؟ حضرت عرض کردند:«نه نخواندهام»، پیامبر فرمودند:«خب چرا من را بيدار نكردى؟» صد سال هم بگذرد من شما را بيدار نمىكنم، هزار سال مىخواهد نماز من قضا بشود (اينها را من دارم مىگويم، حالا حضرت چه جواب دادند نمىدانم) خب بشود، من شما را بيدار نمىكردم، پیامبر فرمودند: «عيب ندارد، حالا بلند شو و نمازت را ادا كن.» حالا اگر حضرت بلند مىشدند و مىخواستند نماز را بخوانند، نماز قضا مىشد، خب حضرت مىبايستى بروند وضو بگيرند و...، پیامبر فرمودند: «حالا براى اين كارى كه كردى بيا و خورشيد را برگردان و نماز را بهطور ادا بخوان تااينكه همۀ مردم سرّ اين عمل تو را بدانند كه اين سرّ عمل باعث مىشود كه انسان خورشيد را برگرداند!» و ايشان (امیرالمؤمنین) خورشيد را برمىگردانند.1
البته اين برگرداندن خورشید که كار اميرالمؤمنين نيست، این كارِ بچهمكتبىهاى على است، اميرالمؤمنين ننگش است كه بيايد اين كارها را انجام بدهد و خورشيد را برگرداند و سماوات را نگه دارد و...! مگر آصف برخيا این کار را انجام نداد؟ مگر آصف برخيا خورشيد را برنگرداند؟2 مگر آصف برخيا تخت بلقيس را به يك چشم بههم زدن حاضر نكرد؟!3 آصف برخيا از نظر قدرت روحى و ظهور اسماء الهى در نفْس او، آنطورى كه امام صادق عليهالسّلام مىفرمايند: «يكى داشت و ما اهلبيت هفتاد و دو برابر داريم»، يعنى در جريان حضور در مشيت الهى، در يك استعداد قرار داشت، در يك هفتاد ودوم قرار داشت و با اين يك هفتاد ودوم توانست خورشيد را برگرداند، تخت بلقيس را در يك چشم بههم زدن بياورد و در تمام كواكب و افلاك بتواند تصرف كند! خدا مادۀ مخلوقات را در اختيار حضرت آصف برخيا بهواسطۀ اين يك اسم قرار داد، امام صادق مىفرمايند: «ما هفتاد و دو برابر داريم»، اصلاً چه مىشود؟! این اصلاً يعنى چه؟! بعد حضرت مىفرمايند: «شيعيان ماهم مانند ما خواهند بود!»4پس معلوم مىشود اينها برای كيست؟ اين بچهمكتبىها، از اين مسائل دارند.
خب اميرالمؤمنين عليهالسّلام به مسئله رسيده، به حقيقت قضيه رسيده و به باطن دين رسيده و اين نماز را منزلگاه قرار نداده است بلكه پل و قنطرۀ براى رسيدن به مقصود قرار داده است.
[حالا برگردیم به ادامۀ جریان فرهاد میرزا:]
اين جناب فرهاد ميرزا كه در كنار اين مرد بزرگ نشسته بود، صدا كرد كه آى مردم در اين برنج، فضله هست، يكدفعه همه متوجه شدند و نگاه كردند و او گفت: «بيایید ببینید، آقا اينهم نشانهاش، و آن اینكه الآن اين فضلۀ موش در اينجا هست، همۀ برنجها نجس است و آن را كنار بگذاريد و نخورید!» صاحبخانه آمد، ناراحت، متوحش! همه گفتند كه «عجب» و خلاصه زمزمه شد و...!
خب این کار خيلى غلط است، خيلى بد است ديگر! اما اَمثال این عالم بزرگ، اينها افرادى هستند كه مربى نفوس هستند و روشِ سلوك را اينها به انسان ياد مىدهند، ببينيد این عالم بزرگ چهکار کرد، يكمرتبه ايشان فرمود: «ايشان (فرهاد میرزا) اشتباه كرده است، مسئله این نيست، اين فضلۀ موش از ريش خود او داخل اين ظرف برنجش افتاده است!» دستش را زير ريش فرهاد میرزا گرفت و گفت: «نگاه كنيد» و يكىيكى مرتب فضلۀ موش از اين ریشش درآمد! يك، دو، سه! حالا مثل اينكه ريش او انبار بوده! مگر چندتا موش ريش او را تبرك كرده بودند؟! «ببينيد اینها از ريش خودش افتاده و حالا گردن صاحبخانۀ بيچاره گذاشته است!» بعد رو كرد به او و گفت: «حالا حالت جا آمد؟ دیگر صدايت درنيايد! اين دفعه اگر آمدى سرت را پايين بينداز، حالا خودت نخور، چهكار دارى که داری آبروى صاحبخانه را مىبرى؟!» بعد فرهاد ميرزا تسليم او شد و بيعت كرد و گفت: «نوكرتيم، مخلصتيم، بيا و ما را آدم كن.» لذا وقتى که از او مىپرسيدند كه «از کجا به اين مقامات رسيدى؟» مىگفت: «آن شب من را به اينجا رساند، آن شب آن بزرگ من را آدم كرد و من پيگير شدم و به این مسائل رسیدم.»
ببينيد! اين مرد بزرگ، تيز بوده است، رِند بوده، فهم داشته، والاّ اگر ما بوديم، یعنی ما با این فقه ظاهری، چهكار مىكرديم؟ میگفتیم: بله، بهتر است كه احتياط شود و اين برنج خورده نشود! حالا بيچاره صاحبخانۀ بدبخت باید با شرمندگى و خجالت و... با افراد مواجه بشود! تفاوت دو مكتب اين است؛ اين مكتب، مکتب حفظ حرمت و احترام و شخصيت مؤمن است اما مکاتب دیگر، نه، اقتصار و توقف بر ظاهر و سكون بر ظاهر و ظاهر را منزلگاه قراردادن. این مسئله هست.
تغییر ملکوت غذای مشتبه، در اثر صدقه دادن
لذا من گفتم كه در اينجا اين مسئله را از باب نمونه خدمت رفقا عرض كنم كه اينطور نيست كه انسان وقتى كه هر جا مىرود، اول بنشيند سؤال كند كه «اين مال را از كجا آوردهاى؟ اين غذا را از كجا آوردهاى؟» اين زشت است، اين غلط است، انسان بايد حمل بر صحت كند. بله، اگر واقعاً در يك مورد مشكوك بود، خودش تمهيدی بكند و از آن غذا نخورد يا اگر مجبور شد و ديد كه ممكن است كه حرمت شخص بشكند و احترام او مخدوش شود، بخورد و پولش را برود صدقه بدهد، نيت مىكند و اين پول را بهعنوان صدقه كنار مىگذارد و بعد مىخورد و هيچ اشكالى هم دیگر در اينجا پيش نمىآيد، چون همان موقع كه نيت مىكند و اين مال را در نفسش خارج مىكند، ملكوت غذاى او تغيير پيدا مىكند و عوض مىشود؛ تا الآن يك صورت ديگرى داشت ولى الآن يكدفعه صورتش برمىگردد.
پس به اين راحتى آمدند و راه ما را درست كردند، مسير ما را مشخص كردند، چرا ما مرتب اين را قُلمبه سُلمبه كنيم؟! چرا مرتب بر خودمان سخت بگيريم؟! چرا مرتب...؟! نه، انسان مىتواند به همين كيفيت عمل كند.
لذا در مسئلۀ تغذيه بايد اين جهت رعايت شود كه انسان در موارد مشكوك، از آن غذا مصرف نكند (حالا مورد حرمت كه هيچ) و بداند كه اگر مصرف کند تأثير سوء دارد. در بعضى از مواضع كه چارهاى نيست، انسان مىتواند اين عملى را كه بنده گفتم انجام بدهد و ديگر در آنجا براى او مشكلى پيدا نخواهد شد. اين مسئله مربوط به جنبۀ ملكوتى و مثالى غذا و مأكولات است. و همانطورىكه خدمت رفقا عرض شد، اين قضيه هم در مورد اشتغال و هم در مورد كارهايى كه انسان انجام مىدهد، ارتباطاتى كه با افراد دارد، صحبتى كه با افراد مىكند هم صادق است و در این موارد هم جریان دارد، تمام اينها داراى يك صورت مثالى و ملكوتى هستند كه نفْس انسان با آن صور ملكوتى، وحدت و اتحاد پيدا مىكند و بهواسطۀ آن صور ملكوتى و مثالى است كه توفيق براى عبادت و توجه و تقرب پيدا مىكند يا نمىكند. اين به او برمىگردد. و تا نفْسِ انسان آمادگىِ براى توجه به پروردگار را پيدا نكند، انسان نمىتواند خود را براى اين مسئله آماده كند، روحش كسل است، اگر هم براى نماز بلند شود، با روح كسل نماز را مىخواند، مُكرَه مىخواند، خودش اشتياق ندارد، انبساط ندارد، زيرا توجه به پروردگار بايد با نفس نورانى و صورت مثالىِ نورانى باشد، در حالتىكه اين شخص آن صورت ملكوتى و مثالى خود را با كارها و مأكولاتى كه داراى صورت مثالى نامناسب هستند، مشوه و مكدر كرده است، لذا انسان در خودش كسالت مىبيند، كدورت مىبيند، سستى مىبيند، رخوت مىبيند و حالا شد شد، نشد نشد، حالا بگيريم بخوابيم! حالا اين كار را هم نكرديم، نكرديم! اين را در خودش مشاهده مىكند. عرض كردم اينها مسائلى است كه دقيقاً با عبادتِ انسان بستگى دارد و امام صادق عليهالسّلام هم كه در اينجا نسبت به تغذيه تأكيد مىكنند، بهخاطر همين قضيه است.
کلام امام صادق علیهالسلام در مسئلۀ تغذیه مربوط به امور مشتبه است نه مربوط به امور محرمه
إنشاءالله در جلسۀ ديگر عرض خواهيم كرد كه امام عليهالسّلام اصلاً نسبت به حرمت صحبت نمىكند، بلكه نسبت به كمخورى، پرخورى، آن چيزى كه مفيد است و آن چيزى كه مضر است و... صحبت میکنند و به اينها مىپردازند، همۀ اينها برگشتش به اين مسئله است. يعنى يك حلقات زنجيرى است بههم پيوسته که همۀ اين حلقات باعث مىشود که آن حالت روحى انسان كه تعلق أكيد با بدن و ظاهر انسان دارد، آن دستخوش تغيير قرار بگيرد، همۀ حرفها مربوط به آن است والاّ انسان زياد بخورد و شكم خودش را هم پر كند، خب اين چه ارتباطى به نماز دارد؟ چه ارتباطى به اتصال انسان دارد؟ هیچ، البته ارتباط دارد، حالا ارتباطش را بايد عرض كرد كه به چه نحوه است. كم خوردن و زياد خوردن چرا بايد به سلوك سالك ارتباط داشته باشد؟ غذاى مشتبه خوردن، چرا بايد ارتباط داشته باشد؟ حالا مشتبه را عرض كرديم، اما نسبت به خود غذا و تغذيه و تأثير آن در بدن، غذاهايى كه موجب غلظت خون است، غذاهايى كه موجب رقت خون است، غذاهايى كه جنبۀ صفراوى يا سودايى انسان را زياد مىكند، همۀ اينها در كيفيت تأثير ذكرى كه سالك دارد، دخالت دارد، همۀ اينها دخالت دارد. حالا بعضى از اينها را إنشاءالله عرض مىكنيم كه مثلاً فلان ذكرى كه داده مىشود، تأكيد مىشود كه همراه با اين ذکر باید این نوع رژيم غذايى إعمال بشود، حالا عرض میکنیم که اين براى چيست و اگر غير از اين باشد چه مسائلى ممكن است بهوجود بياورد؟ همۀ اينها اسرارى است كه بعضى از اينها را مىتوان گفت و بعضى را انسان بايد خودش به آن جنبهها برسد. إنشاءالله از باب نمونه، مسائلى را بعداً برای رفقا عرض خواهيم كرد.
تأثیر تغذیه در حرکت و توقف انسان در مسیر سیر و سلوک
علىٰكلّحال اين مسئلهاى است كه انسان بايد روى این مسئله فكر كند كه علت تحذير بزرگان نسبت به هر نوع غذا خوردن و به هر كميتى خوردن، بهخاطر تغييرى است كه در صورت مثاليۀ نفس بهواسطۀ نوع غذا و كميت غذا حاصل مىشود و آن صورت مثاليه در حركت و توقف انسان، نقش اساسى دارد.
بیان بعضی از نكاتى كه بزرگان در اين مسئله، هم خودشان عمل میکردند و هم به شاگردانشان توصيه داشتند، و فهميدن اختلاف بين مطالب مختلفى كه از آنها نقل شده است كه در چه موقع و در چه زمينهاى، انسان چه عملى را انجام بدهد كه موافق و منطبق با مصلحت او باشد، إنشاءالله اینها برای مجالس بعد.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد