پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1431/05/24
توضیحات
تأثیر غذا بر جان انسان در این گفتار از سفارش امام صادق درباره خوردن و آشامیدن پی گرفته میشود. بحث نخست نشان میدهد که حتی در غذای حلال، حال و رضایت کسی که آن را آماده میکند اهمیت دارد و از همین راه به توضیح ملکوت غذا و اثر تدریجی رفتارها و معاشرتها بر حال معنوی میرسد. سپس با نمونه بخشیدن غذای دلخواه امام علی به نیازمند، انگیزه پرهیز و اندازه نگه داشتن در بهرهگیری از نعمتها بررسی میشود. شرح حدیث پیامبر درباره مراقبت از سخن و خوراک این دو را به معرفت خدا پیوند میدهد و زمینهای برای شناخت ویژگیهای اولیای الهی فراهم میکند. گفتار در پایان به انتخاب غذا بر پایه نیاز و سود آن برای بدن بازمیگردد و نشان میدهد که توجه به انگیزه خوردن و قدردانی از زحمت تهیه غذا در این مراقبت چه جایگاهی دارند.
هو العلیم
تأثیر غذا بر جان انسان در سیر و سلوک
از حال آشپز تا مراقبت از انگیزه خوردن
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 178
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
و صلّی الله علی سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی آله الطیّبین الطّاهرین
و اللّعنة علی اعدائهم اجمعین الی یوم الدین
صحبت در مَأكَل و كيفيّت دستورى بود كه امام عليهالسّلام نسبت به غذا و أكل و شُرب به عنوان فرموده بودند. عرض شد که قبل از وارد شدن در بحث مربوط به امام صادق عليهالسّلام، كيفيّت غذا خوردن و اينكه غذا چه تأثيرى مىتواند در حال انسان داشته باشد و روش بزرگان در أكل و شرب به چه كيفيّت بوده، مسائلى خدمت رفقا عرض بشود تا بعد به خود كلام امام صادق عليهالسّلام برسيم.
تأثیر حال آشپز در ملکوت غذا
طبيعتاً صحبت از أكل و شرب در موارد مباحه است نه در موارد مُحرَّمه كه در آن، جاى صحبتى نيست، جاى بحثى نيست. در اینکه غذايى كه از طريق حرام وارد معده شود با نفس انسان چه مىكند، خدا مىداند! خدا مىداند كه چه مىكند! و غذايى كه از روى كراهت وارد معده بشود خدا مىداند كه چه مىكند! بارها مىشد كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مىفرمودند:
اگر عيالتان كراهت بر اطعام دارد، ما را به منزل خودتان دعوت نكنيد، اگر كراهت دارد تأثير سوء مىگذارد. اگر با عشق مىخواهد انجام بدهد خب آن يك حرفى است.
شما مىخواهيد مجبورش كنيد که بايد اين كار را انجام بدهى، بايد اطعام كنى، ما امشب چند نفر مهمان داريم، بر فرض هم كه وظيفۀ او باشد، كه در اين مسئله محلّ اشكال است، بر فرض هم كه وظيفۀ او باشد، نفس كراهتى كه در اين عملى كه انجام مىدهد، دارد، اين کراهت، در غذا تأثير مىگذارد! خيلى عجيب است! خيلى عجيب است كه غذايى كه ارتباط با انسان ندارد، انسان ميوه را از يك جا مىآورد، سيب زمينى را از يك جا مىآورد، پياز و نخود و برنج و... را از یک جا میآورد و بعد تركيبش میکند و با آنها غذا میپزد و در ظرف میگذارد، اين حالى كه اين فرد هنگام انجام این کارها دارد، اين حال در ملكوت اين غذا تأثير مىگذارد، گرچه غذا غذاى خوشمزه و مطلوب و مطبوعی باشد ولكن از نقطهنظر ملكوت، شما مىبيند که كدورت ايجاد كرده، انگار در گلو گيركرده و پايين نمىرود! بعضى از جاها كه انسان مىرود، اصلاً دستش به غذا نمىرود! گرسنه است، ولى وقتى كه مىخواهد غذا را بردارد، انگار نمىتواند، سنگين است! خب اينها مسائل گتره نيست. واقعيتى است.
تأثیر اعمال انسان بر حال و ملکوت خودش و مکان و فضای خارج از خودش
تأثيرى كه ملكوت بر فضاى جايى يا بر آن اشيائى كه در آنجا هستند، مىگذارد، اين تأثير، تأثير عجيبى است! در جايى كه گناه بشود ملكوت آنجا تغيير پيدا مىكند، ملكوت آنجا عوض مىشود، در جايى كه عبادت بشود ملكوت آنجا تغيير پيدا مىكند و چون انسان متصل با ملكوت خود است بهعنوان مثال متصل، يعنى همان حيثيّت مثالى و برزخى كه همراه انسان است و هيچگاه از انسان جدا نخواهد شد، [این مثال در انسان تأثیر میگذارد و اهل معنا متوجه این قضیه میشوند.] الآن همۀ ما داراى مثال متصل هستيم، مثال متصل ما ذهن ما است، آن صورت مثالى و برزخى ما است كه آن مثال، مثال متصل است، مثال منفصل عبارت است از عالم مثال كه بهواسطۀ ارتباط مثال متصل با مثال منفصل، آن مثال متصل تحقّق خارجى پيدا مىكند. اين تفكّراتى كه داريم، اين ذهنيتى كه الآن داريم، اين توهّماتى كه داريم، اين تخيّلاتى كه داريم، همۀ اينها مثال متصّل ما است، شما مىتوانيد به صورت يكى نگاه كنيد و ببينيد که الآن در چه فكرى است، فكرش شيطانى است يا نه؛ مىتوانيد در چهرۀ يك شخص نگاه كنيد و ببينيد که الآن در چه تخيّلاتى است! از كجا مىفهميد؟ ابرو كه ابرو است ديگر، چشم هم كه چشم است ديگر، ابرو مو است و چشم هم پيه است و ماهيچه و شبكيّه و عنبيّه و...، چيز ديگری كه ندارد، پس از كجا مىفهميد؟ از كجا افراد تشخيص مىدهند؟ آنهايى كه بايد تشخيص بدهند از كجا تشخيص مىدهند؟ آن جنبۀ مثال متصل در مادّه فرد، مخصوصاً در چشم فرد تأثير مىگذارد! امروزه هم اين مسائل به اثبات رسيده است، در روانكاوى غرب، اين مسائل اثبات شده است. این مثال در مادّۀ شخص، در آن صورت شخص مخصوصاً در چشم او تأثير مىگذارد و بهواسطۀ تأثيرى كه اين مثال میگذارد، شما وقتى که نگاه به او مىكنيد مىگوييد هان كجايى؟ در چه فكرى؟ در چه خيالی هستى؟ چرا فكرت اينطور است؟ اگر يكخرده وارد باشيد، مىگوييد كه مىخواهى بگويم که الآن در چه تخيلی هستى، الآن راجع به من چه فكری كردى؟ آیا بگويم؟
اين برای چيست؟ اين برای اين است كه اين مثال متصل این شخص، به مثال متصل او اتصال پيدا مىكند و بهواسطۀ اين اتصال در مثال، مىتواند با مثال او اتحّاد پيدا كند و بهواسطۀ اتحّاد، معرفت پيدا مىشود. تا اتحّاد نباشد، معرفتى نيست، بينونيّت است، مثل اين شیء و اين شیء دیگر كه در واقع دو چيز مختلف و جداى از همدیگر هستند، اين از او اطلاع ندارد و او هم از اين اطلاع ندارد.
اين حقيقت كه اشياء و اعمال انسان مىتوانند در خارج تأثير بگذارند، اين واقعيتى است كه ما از اين واقعيّت بىخبر هستيم، خبر نداريم. ما مثل افراد گيج و گنگ و بيهوش هستیم كه با يك آمپولزدن، سيستم عصبى او را از كار مىاندازند و دیگر هر بلايى كه سرش بياورند، اين ديگر نمىفهد. اينكه نمىفهمد نهاينكه نيست، هست، ولی او نمىفهمد. اگر چاقو در شكمش بزنند، نمىفهمد، اگر پايش را ارّه هم بكنند، استخوانش را هم ارّه كنند، اصلاً بهاندازۀ سرسوزنى حركت نمىكند، چون بيهوش است.
اين بلاهایی كه يكىيكى بر سر انسان مىآيد، اين بلاها مىآيد و جاى خودش را باز مىكند. نگوييم چون نمىفهميم، پس نيست. مىآيد و جاى خودش را باز مىكند، مىآيد و تأثيرش را مىگذارد. اين غذاى شبههناكى كه الآن خورده مىشود، این مىآيد تأثيرش را مىگذارد ولی ما مىگوييم نه، طوريمان نشد، نمازمان را كه داريم مىخوانيم، قرآنمان را که داریم مىخوانيم، امشب هم که برای نمازشب بلند شديم پس مسئلهاى نيست. نگاهى كه مىكنيم، اين نگاه، تأثير خودش را مىگذارد؛ آن خلافى كه مىكنيم، تأثير مىگذارد؛ آن عمل تأثير مىگذارد، مىگذارد، مىگذارد، كمكم، كمكم، يكمرتبه بعد از گذشت شش ماه احساس مىكنيم که عجب، ما چرا اينطورى شديم؟! چرا حالمان با سابق فرق كرده؟! چرا الآن وقتى كه ذكر امام حسين علیهالسلام مىشود، آن حالت رقّت در ما نيست؟! چرا آمدن در اين مجالس، براى ما يك جنبۀ تكرارى پيدا كرده است؟! چرا آن حال و هوا و عشقى كه براى شركت در بعضى از مجالس داشتیم، الآن فقط تبديل به يك نوع ديدن رفيق شده است؟! فقط براى اينكه برويم ببينيم آقا چه مىگويد؟! امشب حرفش چيست؟! چه حرف تازهاى آورده است؟!
ازبین رفتن جان و نفس انسان در اثر ارتکاب اعمال خلاف در عین باقی بودن پوشش ظاهری شرع
ببينيد! آن اصل مسئله ازبين مىرود و بعد پوششى از پوشش نوع خودش، نه از پوشش نوع ديگر، نه از فضاهاى ديگر، نه از جاهاى ديگر، نه، از همين پوشش خودش مىآيد و جاى او را مىگيرد. بله، سينما نمىرويم، تئاتر نمىرويم، جاهاى خلاف نمىرويم، در جايى كه غيبت مىشود، تهمت و امثالذلك است، نمىرويم، اينها را حواسمان است، ولى آنكه بايد باشد نيست، آن چيست؟ آن حال روح و حال نفس است. آن حال است كه انسان را حركت مىدهد و مىبرد. الآن به يك نوار تبديل شديم، نوارى كه فرض كنيد كه در آن قرآن گذاشتهاند، نوارى كه فرض كنيد که در آن شعر خوب گذاشتهاند، نوارى كه در آن، مطالب خوب گذاشتند، صحبت گذاشتند. نوار كه روح ندارد، نوار كه جان ندارد، جان نوار كجا است؟! آن جانى كه بايد آن جان باشد تا بتواند اين نفس، جلو برود و ببُرّد و رد كند و بگذرد و تعلّق را بردارد، آن جان وجود ندارد. اعمالِ تكرارى انجام مىشود، رفتارِ تكرارى انجام مىشود! اين براى چيست؟ این براى اين است كه اين اعمال، يك به يك آمده و كمكم آن مثال متصل را دگرگون كرده و برگردانده است و بهدنبال برگشتنِ آن مثال، صورت واقعى اتّصال كه همان حقيقت و جان نفس و جان روح است، این بهصورت مكدّر درآمده است، ولى در ظاهر، پوشش دينى و شرعى و الهى دارد، ظاهرش اين است. و خطر اينجا است!
اى كاش ظاهر، طور ديگرى مىشد و يك تلنگرى به آدم مىخورد، ولى صحبت در اين است كه ظاهر، محفوظ است، روضه محفوظ است، جلسه محفوظ است، داد و بيداد محفوظ است، پرچم و بيرق و اعلان و تبليغ و اينطرف و آنطرف محفوظ است، ولى اى كاش محفوظ نبود، اى كاش تغيير پيدا مىكرد، اين محفوظبودن، نمىگذارد که انسان متوجّه بشود.
تغییر حال انسان در اثر عدم مراقبه نسبت به رفت و آمد با افراد مخالف طریق
يكى از رفقا و دوستان مرحوم آقا که سيّدی بود و اهل علم هم بود و مدتی هم از شاگردان مرحوم قاضى بوده و پس از مرحوم قاضى هم به خدمت مرحوم آقاى انصارى رسيده بود و سالها در خدمت ايشان بود و پس از مرحوم انصارى هم سالها با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعین ـ بهعنوان رفاقت، معروف و مشهور بودند، بنده به خوبى يادم هست، در سنين طفوليّت بودم كه كيفيّت محبّت مرحوم آقا را نسبت به او و جلساتى كه داشتند و ارتباطاتى كه داشتند مىديدم، اينها كاملاً محسوس بود، فضاى مجلس، فضاى ديگرى بود، من در همان سنين طفوليّت، گويا يكهمچنين فضايى را احساس مىكردم. احساس مىكردم كه وقتى باهم صحبت مىكنند چه حال و هوايى پيدا مىكنند، وقتى كه صحبت از توحيد مىكنند چه مسائلى مطرح مىشود، وقتى كه اشعار مثنوى مىخواندند و همان شخص هم اشعار مثنوى را مىخواند و راجع به اشعار باهم گفتگو مىكردند، بعضى از ابيات را توضيح مىدادند، احساس میکردم که چه فضايى حاكم بود و چگونه اين مسئله كاملاً نمود داشت، آن جهت حيات و جهت انبساط چگونه براى افراد مشخّص بود، مشخّص بود ديگر، عرض كردم که حتّى خود من هم در آن سنين طفوليّت، اين مسئله را احساس مىكردم، اين حال و هوا را احساس میکردم. ولی خب قضايا يكىيكى پيدا مىشود، هميشه كه زمانه به يك محور نمىچرخد، هميشه كه مسئله به يك منوال نمىگردد، امتحاناتى پيش مىآيد، اختلاف سليقههايى پيش مىآيد، بعضىها به اينطرف مىروند، بعضىها به آنطرف مىروند، اوضاع عوض مىشود. اينجا ديگر جاى ارادت و محبت و دوست و مريد و... هم پيش مىآيد و نعوذبالله از اين مسئلهاى كه مرحوم آقا در تمام مدّت عمر ما را از اين مسئله برحذر مىداشتند و به ما مىفرمودند:
الحذر الحذر از مريد، شما را مىبرد مىبرد مىبرد تا کنار جهنّم و شما را مىاندازد در جهنّم، آنجا است که دیگر مىايستد و كف مىزند! (خود مرحوم آقا دستشان را اينطورى هم میکردند و کف مىزدند.) كف مىزند و بعد هم برمىگردد، هرچه شما مىگويى آخر ما در دنيا بهخاطر تو فلان کردیم! میگوید: خداحافظ، ما بايد برويم پروندۀ خودمان را تماشا كنيم، حالا بايد برويم پروندۀ خودمان را ببينيم!
خلاصه من ديدم كمكم اين شخص دارد تغيير پيدا مىكند! خيلى براى من عجيب بود! آخر فرض كنيد كه طفلى كه در حدود 12 سال سنش است [چطور این مسائل را میفهمید؟!] من تعجّب مىكردم! ولی الآن که به خودم نگاه مىكنم مىبينم مىفهميدم، تغییر چهره و تغییر صحبت را مىفهميدم، تغيير در كلام را مىفهميدم. صحبت همان بود، مسائل همان بود، ولى انگار طور ديگرى بود، قِسم ديگرى بود! خب اينها چيزهايى بود كه مرحوم آقا احساس مىكردند. قضيّۀ آن سيّد هندى پيش آمد و آن اختلافى كه ايجاد كرد و تهمتهايى كه به مرحوم حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ زد كه ايشان سر قبر ابوحنيفه رفته، سر قبر شيخ عبدالقادر در بغداد رفته، اينها اصلاً ولايت ندارند، اينها فقط قرآن مىخوانند، اینها مجالس روضه ندارند!
چيزهايى كه اصلاً واقعيت نداشت. علىٰكلّحال كسى كه به آن نحوه است خب دستش هم تهى است و بايد هم اينگونه صحبت كند، باید هم اينگونه برخورد كند.
ايشان (مرحوم حداد) فرمودند: «من اصلاً نمىدانم ابوحنيفه در كدام خيابان بغداد دفن شده است! اینها به ما چه مىگويند؟!»1 مسئله خيلى عجيب است! بايد حواسمان خيلى جمع باشد!
چقدر مرحوم آقا به اين سيّد فرمودند:
مواظب اطرافيانت باش، آقاى آقا سيّدِ كذا، آیا شما مىدانى فلانى كه به منزلش مىروى، اين چه مىكند و چه كار دارد انجام مىدهد؟!
مىگفت: «آقاى آقاسيّد محمّدحسين، خدا غفار است، خدا غفور است و ماهم چشممان را مىبنديم.»
بله، خدا غفّار است ولى بصير هم است؛ خدا غفّار است ولى خبير هم است؛ خدا غفّار است ولى قهّار هم است؛ خدا غفّار است ولى شديدالعقاب هم است، فقط همين يكى را نگوييم. چطور چشمت را راجع به فلان قضيۀ بچّهات نبستى و آنجا نگفتى که خدا غفّار است؟! آنجا كه فلان كس راجع به بچّۀ تو فلان كار را انجام داد، چرا نگفتى که خدا غفّار است امّا حالا موقع منزل رفيق رفتن و... میگویی که خدا غفّار است و نبايد توجّه كنیم؟! تو كه الآن دارى مىگويى که خدا غفّار است و دارى به منزل او مىروى و به آن سلام و صلواتى كه اين شخص دارد براى تو مىفرستد مغرور مىشوى و گول او را مىخورى و از غذاى آن منزل استفاده مىكنى و از آن فضا استفاده میکنی، آیا مىدانى که چه داری بر سر خودت مىآورى؟ آیا مىدانى که كمكم دارى از آن نفس و حيات وجودى خودت، مرتب مىتراشى؟! آیا اين را مىدانى يا نمىدانى؟!
خب گوش ندادند ديگر، به مسائل گوش ندادند، بعد از دو سال يكمرتبه ديديم که مرحوم آقا دارند به يكى مىفرمايند: «فلان كس مانند بادكنكى شده است كه فقط پوستهاى از آن باقى مانده، تمام درونش خالى شده و درونش را فقط هوا گرفته است!»
بفرماييد! يعنى او كه اين حال را داشت؛ او كه به بقيّه هم حال مىداد؛ او كه فضای مجالس را با كلام خودش، به حال و هوايى درمىآورد؛ او كه ديگران را دعوت مىكرد به آن امورى كه متوجّه باشند، اموری که «یذكّركُم الجنّة»1 باشد؛ او که آن مطالب توحيدى را مىگفت؛ او كه وقتى دست مىگذاشت روى مريض و حمد مىخواند، آن مریض شفا پيدا مىكرد؛ او كه مريض قلبى را كه بايد قلبش را عمل كنند و باىپاسش2 كنند و رگش را عوض كنند، با يك حمدخواندن، شخص را خوب مىكرد، حالا چه شد؟! حالا تازه اينها مسئلهاى نيست، حالا اگر فوقش الآن هم آنها را داشته باشد ولی آن اصل قضيه ازبين رفته است.
چه شد که این فرد يكمرتبه تبديل به فردى شد كه صحبتهايى كه مىكرد، دیگر فقط مثل نوارى بود که مىچرخيد، همين، دیگر بيش از اين، روح نداشت، آن اصل ازبين رفت، و فقط یکسرى محفوظات باقى مانده و با آن محفوظات روز و شب را طى مىكرد نه با آن جان خود، نه با آن حيات خود، آن جان و حیات رفته، آن ديگر ازبين رفته. نماز مىخواند ولی این نماز ديگر آن نماز نيست.
به يكى از افراد گفته بود: «ديگر آقا سيّد محمدحسين هم به ما اعتنایی نمىكند!» بعد آن شخص به او گفته بود: «آيا شما در اين مسئله فكر كردى كه چه قضيهاى پيش آمده كه آقا سيّد محمّدحسين ديگر اعتنایی به تو نمىكند؟!» بعد فكرى كرده بود و گفته بود: «بالأخره اختلافاتى پیش آمده!»
ولى [خودش این علتِ عدم اعتنا را] مىفهمد، او آدم زرنگی است. حالا جالب اينجا است كه اين نفس ديگر نمىتواند برگردد! خطر اينجا است. اگر همان موقع هم متوجّه مىشد، همان موقع هم كسانى بودند كه دستش را بگيرند و او را بياورند. عيب ندارد حالا كه بادكنك هست كمكم مشغول بشوند، كمكم ارتباط برقرار كنند. ولى مطلب طورى است كه همان، پوششى مىشود براى تهىبودن و نفس او خالى مىشود، از آن راه خالى مىشود، اين برگشت ملكوت است.
جان و نفس سالک، عامل حرکت او
سالك به اين قضيّه خيلى بايد توجّه كند، سالك به اين نكته بايد توجّه كند كه ببيند آن حقيقت زندهاى كه در وجود او هست و آن حقيقتِ زنده است كه او را به ذكر وامىدارد نه اينكه ذكر بيايد و او را به آن سمت ببرد، نه.
وقتى كه شما سرتان درد مىگيرد، آیا آنوقت به داروخانه مراجعه مىكنيد يا همان اوّل به داروخانه مىرويد و میگویید حالا بروم داروخانه تا ببينم چه موقعی سرم درد مىگيرد؟! نه، اين كار را نمىكنيد؛ وقتى که آپانديسيت گرفتيد، آیا آن موقع به دكتر مىرويد و عمل و جراحى میکنید يا اينكه از اول به بيمارستان مىرويد و به دكتر مىگوييد كه علىالحساب ما را عمل كن تا يك وقت آپانديسيت نگيريم؟! حالا آپانديس ما را علىالحساب برداريد چون شاید روزى آپانديسیت پيدا كرديم!!! كسى اين كار را نمىكند.
مىگويند:
يكى بود (حالا نمىدانم درست است یا نه! اين را بايد از آقاى دكتر پرسيد!) روى یک چشمش را با دستمال بسته بود، مىگفتند: چرا دستمال بستى؟ گفت: دستمال گذاشتم براى اینكه اگر روزى اين چشمم كور شد، اين يكى ببيند!
اتفاقاً بعد از مدتی اين چشمش كور شد، وقتى که دستمال را از روى اين يكى برداشت، ديد اين يكى هم كور است.
بالأخره نمىدانم اين جریان درست است يا نه؟! حالا بهعنوان مثال است.
خدا دوتا چشم داده، خب با آن دوتا ببين ديگر. حالا اگر يكى از آنها كور شد با آن یکی ببین. چه موقعی ما اين كار (اینکه با یک چشم ببینیم) را مىكنيم؟
آیا وقتى كه بيمارى مهلكى در درون ما پيدا شد به سراغ طبيب مىرويم يا اوّل سراغ طبيب مىرويم و مىگوييم: آقا بيا ترتيب اين مسئله را بده بلكه بعداً يك وقت به اين مسئله مبتلا نشويم؟! همۀ اينها غلط است.
آنچه سالك را به حركت درمىآورد، آن عبارت است از جان و نفس زندۀ او. آن، سالك را به حركت درمىآورد براى انجام دادن ذكر؛ آن، سالك را به حركت درمىآورد براى نمازشب. آن جان و نفس، سالك را به حركت درمىآورد نهاينكه نمازشب سالك را به حركت درمىآورد. اين جان و نفس مىآيد بهدنبال نمازشب مىرود تا آن بيايد مرتب به اين جان بدهد، جان او که بالا رفت و براى مرتبۀ ديگر آماده شد، مرتبۀ ديگر مىآيد كمك مىكند و او را حك مىكند، دوباره همينطور تا وقتى كه همينطور يك به يك به مسائل بالاتر برسد.
لزوم مراقبۀ سالک نسبت به مسائل مختلف زندگی از جمله مسئلۀ غذا
وقتى كه اين جان و نفس آمد و بهعكس، در آنجايى كه نبايد توجّه كند توجّه كرد و در آنجا كه بايد توجّه كند توجّه نكرد، نسبت به ارتباط، شل گرفت، نسبت به غذا، آن دقّت خاص را انجام نداد و همينطور نسبت به مسائل دیگر، كمكم اين نفس و جان مرتب رو به افول و افت مىگذارد و ديگر چيزى از او باقى نمىماند. مرحوم آقا از اين افراد به ميوۀ خشكيدهاى تعبير مىآوردند كه ديگر هيچ از آن گوشت ميوه، در او وجود ندارد. میوه چطور خشكيده مىشود؟ شما وقتى كه يك ميوه را برداريد و جايى بگذاريد، بعد از مدّتى پلاسيده شده و له شده و خشكيده شده و شما آن را دور مىاندازيد. مىفرمودند: «اين افراد، اينگونه مىشوند، به اين نحوه درمىآيند.»
راجع به مسئلۀ غذا، ما مىبينيم كه اين مسئله، مسئلۀ مهمّىاست، يعنى دقّت در كيفيت اين غذا و تهيّه اين غذا، مسئلۀ خيلى مهمی است. ما در قرآن کریم داريم: ﴿قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِ﴾1؛ خب انسان مىتواند از غذاها و از آن طيبّاتى كه خدا براى او بهوجود آورده، مصرف كند. و اين افرادى كه داراى يك نوع تحجّر و خشكمقدسى هستند و تصوّرشان بر اين است كه حتماً بايد از آن جنس ردىّ و پستِ نعمتهاى الهى استفاده كرد، همۀ اينها ناشى از كوتهفكرى و نفهمى آنها نسبت به اين مسائل است.
علت امساک امیرالمؤمنین حتی نسبت به استفاده از غذاهای متعارف و معمولی
ولى آنچه به نظر مىرسد و ما در روش بزرگان اين مسئله را مشاهده مىكرديم، توجّه به اين نكته است که چرا بزرگان نسبت به غذا امساك مىكردند؟! چرا بزرگان اينهمه روزه مىگرفتند؟! چرا ما در روايات، نسبت به اميرالمؤمنين علیهالسلام داريم كه اغلب، اوقات غذاي حضرت اينطور بود؟2 چه داعى بر اين مسئله هست؟ مگر اين نعمتهاى الهى را خدا خلق نكرده است؟ خب ما نمىگوييم که انسان تعدىّ بكند، از ديگران بگيرد، ولی بالأخره چرا از آنچه براى او مهّيا است نخورد؟! لِم كار كجا بوده است؟ اين نكتهاى است كه بنده امشب مىخواهم به آن بپردازم.
اين روايت الآن به نظرم آمد كه يادم هست يك وقت آن را در جُنگهاى مرحوم آقا خوانده بودم، اين شايد مربوط به حدود سى سال پيش مىشود، لابد الآن اينها براى نشر و استفاده آماده شده است،1 ايشان در يكى از آن جُنگها اين روايت را آورده بودند كه اگر عبارتش را اشتباه نخوانم اینطور بود که اميرالمؤمنين عليهالسّلام «كان یشتهى كبداً مشوّیةً»؛ حضرت دلشان خواست كه روزى يك جگر گوسفند كباب شده بخورند، البته ايشان مثل ما نبودند كه هر روز این چیزها برایشان آماده و حاصل باشد! ببينيد چه بوده كه اصلاً اين قضیه تبدیل به يك روايت شده، تبديل به يك خبر شده! «فقال للحسن یهیىء له كبداً مشویّه»؛ به امام حسن عليهالسّلام فرمودند كه اگر مىشود يك روز ما را خانهات دعوت كن و خلاصه غذايى از اين جگر كباب شدۀ گوسفند به ما بده. «فمضى علیه سنةٌ» يك سال از اين قضّيه گذشت! حالا چه مسائلى براى امام حسن پيش آمد كه فراموشى پيدا شد و حضرت فراموش كردند، [ما نمیدانیم.]
از اين چيزها اتّفاق مىافتد که نیاز به تذکر مجدد دارد، براى خود ماهم اتفّاق افتاده است، مثلاً گاهى مرحوم آقا به ما مىفرمودند: «فلان چيز را بخر.» دو سه روز ما اصلاً يادمان مىرفت که ایشان چنین درخواستی از ما کردند. بعد ایشان به ما مىفرمودند: «آیا خريدى؟» مىگفتیم: آقا ببخشيد، يادمان رفت. و بعد بلند مىشديم مىرفتيم میخریدیم.
ولى حالا مثل اينكه خدا مىخواست این قضيۀ امیرالمؤمنین به يكى دو روز منتهى نشود، يك سال از اين قضيّه گذشت تااينكه يك روز امام حسن عليهالسّلام از بازار مىگذشتند و ديدند که قصّابى كبد آورده، خريدند و به منزل آوردند، بعد از يك سال عرض کردند: «پدرجان ما امروز يادمان آمد كه شما يك سال پيش يكهمچنين تقاضايى را از ما كرده بوديد و ما فراموش كرده بوديم!» حضرت فرمودند: «بسيارخوب! بسيارخوب!» (در اين «بسيارخوب»ها خيلى چيزها خوابيده است!) حضرت فرمودند: «بسيارخوب، حالا درستش كنید.» [شبی] درست كردند و همان موقع كه درست كردند و آمادۀ برای خوردن شد، يكدفعه فقيرى آمد پشت درب منزل و تقاضای غذا کرد!
من نمىدانم اين ملائكۀ خدا مثل اينكه وقت سرشان نمىشود! آن در قضيّۀ ﴿وَيُطۡعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسۡكِينٗا وَيَتِيمٗا وَأَسِيرًا﴾1؛ که سه روز روزۀ نذری گرفتند، با شكم گرسنه همينکه موقع افطار شد حالا بايد فقير بيايد، فردايش يتيم بيايد، آن روز ديگر اسير بيايد که حضرت فرمودند: «آقا بيا این غذا را ببر براى خودت و زن و بچّهات.»
حالا هم همين قضیه است، حالا براى اميرالمؤمنين يك سال از اين قضيّه گذشته که جگرى خواسته و حالا هم كه پيدا شده، آن فقیر موقع خوردن آمده و جبرائيل به او مىگويد: «برو که من نشانت مىدهم که به کجا بروی که به غذا برسی، از آن خيابان برو و بعد بپيچ در آن خيابان و بعد در اين كوچه کنار همين درب بايست، در را بزن و بگو: آى من فقيرم، گرسنهام، غذا ندارم، اى داد بيداد.» اميرالمؤمنين عليهالسّلام رو كرد به آن افرادى كه در منزل بودند و فرمودند: «اين جگر را به اين فقیر بدهيد كه برود با زن و بچّهاش بخورد.» و حضرت عبارت عجيبی در اینجا دارند! عبارت حضرت اين است:
لان لا نقرأ فى صَحیفتِنا غداً ﴿أَذۡهَبۡتُمۡ طَيِّبَٰتِكُمۡ فِي حَيَاتِكُمُ ٱلدُّنۡيَا وَٱسۡتَمۡتَعۡتُم بِهَا فَٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ عَذَابَ ٱلۡهُونِ بِمَا كُنتُمۡ تَسۡتَكۡبِرُونَ﴾!2و3؛
«برو زود اين كبد را به اين فقير بده تااينكه فردا در صحيفۀ اعمالمان نخوانيم كه طيبات را در حيات دنياى خودتان به لهو و لعب، به غفلت از ياد خدا صرف كرديد و حالا كه اينطور است پس آن عذاب هون، آن عذابى كه موجب سرشكستگى و سرافكندگى و خجلت درقبال پروردگار است، ما شما را به آن عذاب به خاطر كارهايتان مبتلا مىكنيم.»!
خب اين چه حسابى است؟! اين چه حسابى است؟! اميرالمؤمنين عليهالسّلام چه حسابى مىكردند؟! يعنى آیا واقعاً ماهم بايد اينطور باشيم؟ يعنى آیا قضيه اينطور است؟ آیا بايد به اين نحو باشيم در حالتىكه خب مىبينيم اولياء اينطور نبودند؟ اوليايى كه ما آنها را ديديم و با ايشان بوديم، اينها به اين كيفيت نبودند و وضعيّت اينها اينطور نبوده، البتّه حالا مانند خصوص اين قضيّه، نه، ولی چرا در جاهاى مختلف، مسائلى از ايشان نظير همين مطلب را ديديم. خب اين مسئله چه بوده؟ آيا اميرالمؤمنين خوردن كبد را بر خودش حرام مىدانست؟ خب اين كه اينطور نبوده. آيا اميرالمؤمنين مثلاً حالا اگر مىخورد طورى مىشد؟ آیا از كيسه خدا كم مىآمد؟ يا اینکه مىخواست به خدا افتخار كند، فخر بفروشد كه من در اين دنيا يك سال آمدم و گذشتم و با اينكه اشتها داشتم ولی وقتى كه به آن رسيدم، نخوردم؟! نه! با خدا كه آدم اين حرفها را ندارد. خدا مىگويد: «تو بندۀ من هستى و من اين نعمتها را براى تو قرار دادم كه بيايى و اينها را صرف كنى. پس اين نعمتهايى كه من اينها را قرار دادم براى كيست و براى چيست؟»
و اين مسئله فقط اختصاص به غذا ندارد، ساير مشتهيات انسان هم، از همين باب است، تفاوتى نمىكند. به نظرم مىرسد كه ما در اين جلسات راجع به قضيۀ نكاح صحبت كرديم، راجع به ازدواج موقّت، راجع به تعدّد زوجات و این آيۀ قرآن كه مىفرمايد: ﴿فَٱنكِحُواْ مَا طَابَ لَكُم مِّنَ ٱلنِّسَآءِ مَثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَ﴾،1 اينكه این در كجا بايد باشد، اينطور به نظرم مىرسد كه جلساتى راجع به اين قضيّه صحبت شد.2 اين مسئلۀ أكل و تغذيه هم مثل آنها در همين راستا قرار دارد.
لزوم مراقبۀ سالک نسبت به کلام و طعام خود
مثلاً راجع به متّقين، اميرالمؤمنين عليهالسّلام در خطبۀ متّقين مىفرمايند: «منذوراً أكلهُ» يا «اُكُلُهُ»؛3 شخص متقّى غذايش كم است، غذا نمىخورد، حالا راجع به کم غذا خوردن، اين يك مطلب است كه خب باید به اين برسيم كه چرا بايد کم غذا خورد؟ چرا مىفرمايند: «قبل از اينكه سير بشوید، دست از غذاخوردن بردارید.»؟4 به این میرسیم که علتش چيست، حالا آن جاى خود، ولى اينكه اشتهاى همه چيز را ندارد [این یعنی چه؟]
مراقبۀ بیشتر نسبت به اعمال و رفتار، لازمۀ معرفت به خداوند متعال
يا اينكه روايتى از پيغمبر صلّى الله عليه و آله و سلم مروى است كه حضرت فرمودند: «مَن عَرِف الله»، مَن عرف الله يعنى سالك، كسى كه مىخواهد در راه خدا قدم بگذارد، نه کسی که میخواهد زندگيش را به همين امور عادی بگذراند، نه، «مَن عَرفَ الله وَ عَظّمَهُ، مَنَع فاه مِنَ الكَلام»؛5 كسى كه خدا را بشناسد، يعنى خدا را مىشناسد و خود را با آن مشيّت و رضاى او تطبيق مىدهد، حالا خدا را شناختيم كه يكى است، خب يكى است که يكى است، ما چه كنيم؟ خدا دو ندارد، نه منظور اين نيست، «مَن عرف الله» يعنى خدا را مىشناسد، نعمتهاى خدا را مىشناسد، سعادتى را كه خدا نصيب انسان مىكند مىشناسد، كيفيت نزول اسماء و صفات را مىشناسد، مآل خود را درقبال خدا مىشناسد، كيفيّت موقعيّت خودش را در اين دنيا درقبال خدا مىشناسد، اين قسم شناخت، منظور است.
وقتى كه حاكمى مىخواهد بيايد فرض كنيد كه بر شما حكومت كند، شما وقتى كه خصوصّيات او را بدانيد، چه كار مىكنيد؟ دیگر هر كارى را نمىكنيد، رفت و آمد خودتان را كنترل مىكنيد، كيفيّت معاملات خودتان را كنترل مىكنيد، كيفيّت صحبت كردن را كنترل مىكنيد، ارتباطات خودتان را كنترل مىكنيد كه مبادا ارتباطات من الآن برای همه مشخص بشود، شنود بگذارند و حرفهايى را كه داريم مىزنيم بشنوند! از اين كارها را مىكنيد ديگر، اگر بدانيد كه اين حاكم، حاكمى است كه شنود نمىگذارد، مكالمات را نمىشنود، خب هرچه بخواهيد در تلفن به همديگر مىگوييد، از مسائل عادى مثل حال شما خوب است و مسائل دیگر، ولى وقتى كه احساس بكنيد كه نه، مكالمۀ شما مورد توجّه است، ديگر هر حرفى را در تلفن نمىزنيد، چرا؟ چون معرفت پيدا كرديد. كسى كه معرفت ندارد هرچه از دهانش برآيد مىگويد، ولى كسى كه معرفت دارد مواظب دهانش است، چون مىشناسد، چون فردا میآیند مچش را مىگيرند که آقا شما ديشب اين را گفتيد، پريروز اين را گفتيد، قضيّه چيست؟ يا اینکه مطلب را نگه مىدارند و مىگذارند در پرونده براى سر وقتش، بالأخره نمىگذارند که ازبين برود، حيف است! نمىگذارند اين حرفها اسراف بشود!
كسى كه معرفت دارد، آن كيفيّت رفت و آمد خودش را كنترل مىكند، كسى كه معرفت دارد مىداند اين رفيقش چه مىخواهد، خصوصيّاتش چيست، اخلاقش چيست، چه چیزی را بايد به او بگويد و چه چیزی را نگويد، آيا هر سرّى را مىشود به او گفت، آيا دهانش را مىتواند نگه دارد، آیا زبانش را مىتواند نگه دارد يا نه، زبانش لق است، اگر حرفى بزند، فردا در همه جا پخش شده، همۀ اين ملاحظات برای چيست؟ برای معرفت است. اما كسى كه معرفت ندارد، نه، از اوّل تا آخر سفرۀ دل را پهن مىكند، از اوّلى كه به دنيا آمد تا الآن، همه را براى او روى دايره مىريزد. اين فردى است كه معرفت ندارد.
حالا كسى كه به خدا معرفت داشته باشد، این معرفت به خدا يعنى چه؟ يعنى آیا همينكه خدا هست و تمام شد؟! نه! خدايى كه با من كار دارد، با زنم كار دارد، با بچّهام كار دارد، با معاملاتم كار دارد، با رفت و آمدم كار دارد، با رفيقگرفتنم كار دارد، با عبادتم كار دارد، با تجارتم كار دارد، با قدمم كار دارد، با قلمم كار دارد، با زبانم كار دارد، با فكر و تخيّلم كار دارد، با تمام شراشر وجود من كار دارد. اين خدا منظور است. وقتى كه من اين خدا را بشناسم آنوقت ديگر آیا هر حرفى را مىتوانم بزنم؟ آیا هر مسئلهاى را مىتوانم هر جايى بگويم؟
ما بهخاطر اينكه حرفمان به گوش فلانى نرسد نمىگوييم، وقتى كه حرف از دهان برآمد ديگر كنترلش در دست ما نيست، خيلى بايد مواظب باشيم که هر چيزى را نگوييم. در روايت داريم:
انسان حاكم بر كلامش است تا وقتى كه اين كلام در دهان باشد، اما وقتى كه كلام از دهان درآمد، آنگاه دیگر او اسير كلام است نه حاكم بر كلام؛1
اگر هر حرفی را هر جایی بزنیم آنوقت مرتب اينطرف مىدويم که آقا اين حرفى كه زدم به گوش اين نرسد ها! او هم مىگويد: ببخشيد من به دو نفر گفتم! حالا برو آن دو نفر را پیدا کن و بگو به کسی نگویید و...!
«مَن عَرِفَ اللهَ وَ عَظَّمَه» [حالا کسی که اولاً خدا را بشناسد، ثانیاً] خدا را تعظيم كند و مقام عظمت پرودگار را بهدست بياورد و بفهمد كه اين خدا كيست و چيست و خدا را در جاى خود بنشاند، ديگر مگر این شخص مىتواند تخطّى كند؟! مگر مىتواند تخطّى كند؟!
اين اولياء خدا بعضى از اوقات مجبور مىشوند آنچه [از دید همگان مخفی است، آن را روشن و ظاهر بکنند والاّ این کار را نمیکنند.] من يك وقت در خدمت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ بودم و به ايشان عرض كردم كه خب شكّى نداريم در اينكه خلاصه بزرگان، (يعنى خود شما) اينها مىتوانند مسائل را براى افراد بهنحوى روشن كنند، چشمههايى نشان بدهند، کارهاى غيرعادى انجام بدهند تااينكه آنها مقدارى به خودشان بيايند، مواظب باشند، آخر وقتى كه مقدارى روشن نكنند آدم اشتباه مىگيرد ديگر! ايشان فرمودند:
آقا سيّد محسن اين دوتا را هم كه دارى مىبينى، این دیگر بهخاطر ناچارى است كه خيال نكنند كه اينجا هم خبرى نيست والاّ انجام دادن هر يك از اينها در روز قيامت حساب و كتاب دارد!
يعنى تو خيال نكن حالا فلان شخص که آمد پيش من و من به او گفتم كه آقا يكهمچنين تفكرّاتى صحيح نيست، يا مثلاً بيايد پيش من و من بگويم كه ديروز فلان كار را انجام دادى! [اینها همینطور بیحساب و کتاب است! نه،] اولياء خدا كه گاهی اين مطالب را بيان مىكنند، این از روى اضطرار است و از روى ناچارى گاهى دست به يكهمچنين مسائلى مىزنند كه شخص خيال نكند كه اينجا هم مثل ساير جاهاى ديگر است و هر غلطى که دلش مىخواهد بكند! والاّ براى آنها عار است كه خارج از مجراى ظاهر، كارى را انجام دهند. من احساس مىكنم که وقتى آنها يكهمچنين كارى را انجام مىدهند، انگار خيلى بايد به خودشان فشار بياورند تااينكه خودشان را از آن مجراى ظاهر خارج كنند و خارج از آن مجراى ظاهر، مسئلهاى را مطرح كنند. این را براى خودشان ننگ مىدانند كه بيايند اين عمل را انجام بدهند، آنوقت ما ميآييم پيش آنها و میگوييم که آقا براى ما اين كار را بكن، ما ميآييم پيش آنها و میگوييم که آقا اگر راست مىگويید، شما بگویید که قضیه چه بوده؟! آنها هم كه نمىخواهند موقعيّت خودشان را بهخاطر چرنديات ديگران، ازدست بدهند، بهخاطر توقعّات خلاف ديگران، ازدست بدهند، میگویند: مىخواهى بخواه، نمىخواهى نخواه. اين كار را نمىكنند چون از كيسۀ خودشان مىرود، مىگويند چرا درقبال اين توقّعِ خلاف، ايستادگى نكردى؟ چرا درقبال اين مسئله، ايستادگى نكردى؟ شخص نمىخواهد خب بلند شود برود.
حالا مسئلۀ امام فرق مىكند، امام، مقام امامت دارد، مقام ولايت كليّه دارد، امام بايد خودش را بشناساند، بايد خودش را معرّفى كند، بايد اين اعلان براى همه باشد و اين ولىّخدا در مقام ادب كارى انجام نمىدهد كه خداىناكرده مردم عوام او را درقبال امام عليهالسّلام قرار بدهند. مگر قرار نمىدهند؟ مگر قرار نمىدهند؟! شخص كارى انجام نداده مىشود فلان! میشود پيغمبر! حالا چه برسد به اينكه فرض بكنيد كه مسئلهاى هم بخواهد مطرح كند، كارى هم انجام بدهد!
مرحوم آقا به بنده مىفرمودند: «اينهايى كه گاهى اوقات شما مىبينى، اینها از روى اضطرار است، ديگر گاهى از اوقات چاره نيست كه فرض كنيد که مسئلهاى مطرح بشود، چيزى گفته بشود.»
لذا حضرت مىفرمايند: «منع فاه من الكلام»؛ ديگر هر حرفى را نمىزند، نگاه مىكند ببيند كه گفتن اين حرف، آيا بهخاطر او (خدا) است يا بهخاطر اين (این شخص) است، و اگر مىخواهد حرفى را بزند چقدرش بهخاطر او است، چقدرش بهخاطر اين است؟ آن را كه بهخاطر اين است حذف كند و اين يك تكه كه بهخاطر او است، آن را بگويد. «منع فاه من الكلام».
لزوم کنار گذاشتن خود در حین اقدام بر مسائل
گاهگاهى براى انسان پيش مىآيد، من يك وقت مىخواستم مقالهاى بنويسم و شك داشتم كه اين مقاله را بنويسم يا نه، مردّد بودم، سالها پيش بود، مرتب با خودم کلنجار رفتم که ببينم بنویسم یا نه، از يك نظر وقتى که فكر مىكردم مىديدم نوشتن اين مسئله الزامى است، بايد اين قضيّه را بنویسم، از يك طرف مىگفتم الزامى بودنش به جاى خود، ولی دلم چقدر نسبت به نوشتن و طرح اين مسئله مایل است؟! نگران بودم!
عقل مىگفت: بايد اين مسائل مطرح بشود، انتشار اين مسائل ضرورى است. ولى از آنطرف مىگفتم كه خيلىخوب، آن مسئله، مسئلۀ عقلى است، حالا از نقطهنظر خودم چقدر نسبت به افشاى اين مسئله، نفس من خود را دخيل مىداند، من نمىخواهم نفسم در اينجا دخيل باشد، مىخواهم كنار باشم، فقط و فقط او در اينجا باشد، بگويد بنويس بنويس، ننويس ننويس، به من چه مربوط است؟ به من چه ارتباط دارد؟ مگر من صاحب شريعت هستم؟ مگر من متولّى دين هستم؟ مگر من وكيل و قيّم بر امور مردم هستم؟ به من چه ارتباط دارد؟ چه ربطى به من دارد؟ قيّم كسی ديگر است، متولى كسی ديگر است، الآن صاحب شريعت كسى ديگر است، او حىّ است و خودش مىداند. فقط راهى كه به نظرم رسيد اين بود كه بيايم غسل كنم، نماز بخوانم و متوسّل بشوم و بگویم خلاصه من اين وسط نباشم و دخالتی در این مسئله نداشته باشم، وقتى كه اين كارها را انجام دادم، البته این مسئله برای خيلى وقت پيش است، به خيلى سالها پيش برمیگردد، به آيۀ قرآن كه تفأل زدم، اين آيه آمد: ﴿وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ﴾،1 گفتم: هان، يك نفس راحت كشيدم، خب مىآيند كمك مىكنند. انسان غير از اينكه بخواهد عجز خودش را به درگاه ولىّ خودش عرضه كند، خب چه كند؟ ما چه كنيم؟ چگونه ما خود را از اين وساوس راحت كنيم؟ مگر ما عرضه داريم؟ مگر مىتوانيم؟ چگونه خود را از اين وسوسهها راحت كنيم؟ غیر از اينكه سراغ امام زمان ارواحنافداه برويم، غیر از اينكه از خدا بخواهيم و بگوييم که خدايا ما نمىكنيم و تا وقتى كه اين قضيه براى ما روشن نشود، اقدام نمىكنیم، [آیا راه دیگری غیر از این داریم؟]
[خلاصه من] دست نگه داشتم، قلم را روى ميز گذاشتم و گفتم بايد اين براى من روشن بشود كه من در اين قضيه دخيل نيستم، آنوقت شروع مىكنم. خب شروع كردم، بعد نگاه كردم دیدم که نه، اين خط نبايد باشد، حذف كردم، حذف كردم، حذف کردم تا بعد به يك صورت و يك كيفيّت درآمد. امّا اگر نه، اين كار را نكردیم، عقل از آنطرف مىگويد اين كار را بكن و احتمال دارد که عقل محكوم آن خصوصيّات و آن صفات مخفيّه و مخبيّۀ1 در نفس شده باشد، عقل براى خودش دليل بياورد، عقل براى خودش برهان بتراشد، عقل بخواهد براى خودش توجيه بكند، وقتى كه بخواهد مسئله به اين كيفيّت باشد و انسان به اين قضيّه توجّه نكند، يكدفعه مىرود جلو، مىرود جلو و گير مىكند، گير مىكند!
لزوم مراقبه حتی برای پیامبر و ائمه و اولیای الهی
وقتى كه من در اعمال و رفتار مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ در اين مدّت حياتشان نگاه مىكنم، در اين 22 سالى كه در طهران بودند و در مسجد چه مسائلى را داشتند، چه اختلافاتى را داشتند، که البته مقداري از آنها را در كتب خودشان ذكر كردهاند، مقداري از آنها را، آنچه را ذکر کردند كمى از بسيار بوده است،2 من آنچه را مىديدم اين بود كه در تمام اين مسائل، آن توجّه خودشان در تصميمگيرى، بهسمت خدا و ولايت بوده، از امام زمان ارواحنافداه كمك مىگرفتند، توجّه را به آن سمت مىكردند، اين نفس، صاف كه مىشد، پاك كه مىشد، مسئله روشن مىشد، اين كار را انجام مىدادند. شما خيال مىكنيد این بزرگان همينطورى [هر کاری که دلشان میخواست، میکردند؟!] نه، آنها هم مراقبه داشتند، بزرگان هم مراقبه داشتند، خيال نكنيد كه حالا فقط مراقبه برای ما است، همه مراقبه داشتند، چه اشكال دارد؟
رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم مىفرمايند: «لیغان على قلبى» من كه رسول خدا هستم، در ارتباط با مردم و مسائل اجتماعى، قلب من كه قلب متصّل است، داراى يك گرد و غبارهايى مىشود، «لیغان» يعنى پوششى او را مىگيرد «و إنّى لأستغفرالله كل یومٍ سَبعینَ مَرَّةٍ أو (مِأةِ مَرَّةٍ)»؛3 در هر روز من هفتاد مرتبه استغفار مىكنم، يا در بعضى از روايات صد بار است. استغفار نهاينكه بنشينم بگويم «أستغفرالله» نه، هر ساعتى چند مرتبه مىگويم: «أستغفرالله»، با آن «استغفرالله» آن غين را ازبين مىبرم؛ شخص آمد نشست پيش من و گفت: «يا رسول خدا، عجب شما نسبت به اين قضيّه حكم فرموديد، اگر این حکم را نمىكرديد، طور ديگرى بود!» مىگويم: «خب بله درست است و...» تا اين شخص از پیش پیامبر مىرود، پیامبر احساسى پيدا مىكنند و به خداوند متعال عرض میکند: «أستغفرالله». پيغمبر هم استغفار مىكرد. ببينيد! پيغمبر هم به اين نكته توجّه داشت، اگر پيغمبر احساس نمىكرد كه استغفار نمىكرد، پيغمبر كه ديگر با خدا شوخى نداشت، يا اين حرفها را كه به ما نمىزد كه حالا ما متوجّه بشويم، نه جان من! پيغمبر هم مىفهميد كه بايد هميشه اين اتصّال را برقرار كند، اين را احساس مىكرد، پيغمبر در اينجا فيلم درنياورده، ما مىگوييم پيغمبر، پيغمبر است، ديگر اوّل ما خلق الله و علّت اوّل و اسم اعظم و كذا است ولى اين اسم اعظم وقتى كه در عالم نفس و در عالم كثرت هست، بايد اتصّالش برقرار باشد، حالا آن اتصالى كه پيغمبر مىفرمايد: «من استغفار میکنم»، من نمىگويم همان معنايى است كه ما مىفهميم، نه عزيز من! ما سالها هم فكر كنيم، نمىتوانيم به مفهوم و مغزاى استغفار پيغمبر برسيم! هم ما مىگوييم: «أستغفرالله» و هم پيغمبر مىگويد: «أستغفرالله»، هر دو مىگوييم، ما استغفار مىكنيم از عمل خلافى كه انجام داديم، استغفار مىكنيم از نيّت خلافى كه در ذهن كرديم، استغفار مىكنيم از آنچه در ذهن و خطورات و توهمات ما گذشته است، اما پيغمبر از چه استغفار مىكند؟ آنكه داريم مربوط به اضطراب سِرّ است و...، در يكهمچنين جرياناتى پيغمبر استغفار مىكند كه اصلاً ما نمىفهميم اين استغفار روى چه حساب و کتابی بوده؟ آن استغفار براى چه بوده؟ ولى بالأخره آیا پيغمبر فرمود يا نفرمود؟ فرمود ديگر، فرمود كه من استغفار مىكنم ديگر. و اينهم منافاتى با مقام طهارت ندارد. ماهم به سهم خود همين هستيم. ماهم به سهم خود بايد متوجّه اين قضيه باشيم.
ویژگیهای اولیای الهی در کلام پیامبر
لذا پيغمبر مىفرمايد: «مَنَعَ فاهُ مِنَ الكَلامِ و بَطنَهُ مِنَ الطَّعامِ»1؛ و شكم خود را از طعام منع مىكند. چرا منع مىكند؟ آن اصحاب كه پيش پيغمبر نشسته بودند خيلى تعجّب كردند و گفتند: «بآبائنا و امهّاتنا یا رسول الله أهولاء من الأولیاء؟!»؛ پدران و مادرانمان به فدايت، آیا اينها همان اوليايى هستند كه شما صحبتشان را مىكنيد که اولیاء اینطور هستند؟ حضرت فرمودند: «نه بابا! اينها برای شماها است، اين اوّل كار است، اولياء اين نيستند.» اولياء چه كسانى هستند؟ «الاولیاءُ هُمُ الَذینَ إذا سَكَتوا فَسُكوتُهُم ذِكرٌ»؛ وقتى كه ساكت باشند، [سکوتشان ذکر است.]
سكوت آنها به معناى حرف زدن نيست. ديديد وقتى كه گاهى اوقات آدم همينطور ساكت است، مىگويند: ساكت است ديگر، برويم بنشينيم با او حرف بزنيم. حالا آن بندهخدا دارد به چيزى فكر مىكند، میگویند: ساكت است ديگر، ساكت است برويم بنشينيم حرف بزنيم.
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مىفرمودند:
علامه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی عليه ـ سكوتش ذكر بود.
يعنى ساكت بود ولى نه به معناى اينكه حرف نزند، اصلاً در يك عالم ديگرى بود. ذكر يعنى توجّه، توجّه به يك معانى داشت، توجه به يك حقايقى داشت، در ذهن خود مراتب وجودى خود را با آن سكوت جستجو مىكرد، آنچه را براى او در شب اتفّاق افتاده بود، در روز مرور مىكرد و نسبت به آن و حقايق آن در روز بررسى مىكرد.
«وَ اذا نَظَروا فَنَظَرُهَم عِبرَةً»؛ ما نگاه مىكنيم به گل و خوشمان مىآيد، نگاه مىكنيم به اين ماشين و میگوییم: عجب ماشين قشنگى است! نگاه به اين ساختمان مىكنيم، عجب ساختمان رفيعى است! عجب دستگاهى است! نگاه به باغ مىكنيم، میگوییم: عجب باغ زیبایی! ولى اينها نه، نگاه كه مىكنند، نگاهشان عبرت است، نگاه مىكنند و از اين نگاه، خودشان را از تعلّقات جدا مىكنند، «عِبرَةً» يعنى اعتبار، مايهگرفتن و فهميدن، نگاهشان نگاه اعتبار است، با نگاه ما فرق مىكند.
«وَ إذا نَطَقوا فَنُطقُهُم حِكمَةَ»؛ وقتى که صحبت بكنند، صحبت آنها حكمت است، كلام آنها متقن است، مطالب آنها عين واقع است. حِكمَةَ يعنى عين واقع، نهاينكه فرض كنيد كه به چيزى نگاه بكند و نظرى بدهد و فردا بگويد: اى داد بيداد اشتباه كردم، خلاف كردم! امروز فتوا مىدهد و فردا فتوايش را عوض مىكند! اينكه حكمت نيست، حكمت آن است كه از اوّل تا آخر يكى است، تفاوت ندارد. این مىشود حكمت.
«و اذا مَشَوا فَمَشیُهُم بَینَ العِبادِ بَرَكَةً»؛ وقتى که در ميان مردم حركت مىكنند، این حرکت آنها موجب خير و بركت است. مردم متوجّه مىشوند، مردم متوجّه اعمالشان مىشوند، متوجّه كردارشان مىشوند. وجود اينها در ميان مردم، خشيت ايجاد مىكند، خوف ايجاد مىكند، رغبت ايجاد مىكند، اميد ايجاد مىكند. وقتى كه مردم به شمائل اينها نگاه مىكنند، چيزهاى ديگرى مىفهمند، متوجّه خودشان مىشوند كه چيزهاى ديگرى هم هست، مسائل ديگرى هم هست.
وقتى كه مرحوم آقا فاصلۀ بين مسجد و منزل را طى مىكردند و در این راه حركت مىكردند، خب در اين راه افراد متعددى بودند، اشخاص متعددى بودند، نصرانى در اينها بود، يهودى در اينها بود، مسلمان بود، همان موقع و الآن هم گاهى که بعضى از آنها با بنده سلام و عليكى دارند، آنها مىگويند:
وقتى که پدر شما مىآمد و مىرفت، ما حالتى را احساس مىكرديم كه در ساير افراد يكهمچنين حالتى را متوجّه نمىشديم، نمىفهميديم قضيه چيست، ولى مىفهميديم که اين شخص يك حساب ديگرى دارد، اين شخص، مسئلهاش با بقيّه فرق مىكند!
لذا نصارا مىآمدند و به ايشان سلام مىكردند، يهودىها مىآمدند سلام مىكردند. وقتى كه به مرحوم آقا توجّه مىكردند و عرض ارادت مىكردند، من در چشم اينها اشك مىديدم! اين همان معناى «اذا مَشَوا فَمَشیُهُم بَینَ الناس بَرَكَةً» است، این حرکت آنها در میان این مردم موجب خير و بركت و نزول نعمات و... است. حالا ما بركت را به هر معنايى که مىخواهيم بگيريم، چه بركات مادّى و چه بركات معنوى، تغييراتى كه در روحيه و رفتار افراد بهواسطۀ مشى اينها پيدا مىشود.
«و لولا الآجال التى قد كتب الله علیهم لم تستقرَّ أرواحهم فى أجسادهم خوفاً من العاقب و شوقاً إلى الثواب»؛ رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم مىفرمايند: اگر آن اجلهايى كه خدا براى آنها تقدير كرده بود، نبود، يك لحظه اين ارواح در اجساد اينها نبود، اينها اولياى خدا هستند.
ولى آن كسى كه بايد كلامش را نگه دارد، آنها نيستند بلكه ما هستيم، او هر صحبتى که از دهانش دربيايد، آن عين حكمت است، هرچه بيشتر بهتر، هرچه بيشتر بهتر، اما ما بايد نگه داريم، ما بايد سكوت كنيم، إنشاءالله در مسئلۀ سكوت به این مطلب خواهيم رسيد که در اين قضّيه، نهاينكه مسئلۀ غيبت و تهمت و... مطرح باشد، نه، حتّى بیان مطالب اخلاقى هم حدّى دارد، اگر بخواهد از حدّش تجاوز بشود، اثر عكس دارد! متوجّه شديد؟! يعنى اگر ده دقيقه صحبت، بشود پانزده دقيقه، اثر عكس دارد! حالا چرا؟ بعداً إنشاءالله به اين مسئله مىرسيم، الآن دیگر وقت گذشته است.
لزوم لحاظ جنبۀ عقلانی در مسئلۀ تغذیه و نکاح نه لحاظ جنبۀ حیوانی و شهوانی
چرا «[منع] بطنه من الطعام»؟ اين برای چيست؟ این براى اين است كه ما ببينيم براى چه غذا مىخوريم، آيا براى سدّ جوع و براى رسيدن به مطلوب، غذا مىخوريم يا براى اشتها مىخوريم؟ براى لذّتبردن مىخوريم؟ اين مسئله است. غذايى كه براى لذّتبردن خورده مىشود، آيا اين غذا مانع و حاجب نمىشود؟ آیا باعث انصراف ذهن از آن مطالب ربوبى نمىشود؟!
اگر نظر رفقا باشد نسبت به مسئلۀ ازدواج و نكاح من عرض كردم و بعداً هم إنشاءالله در جلسات ديگر خواهيم گفت كه چگونه همين مسئلۀ ازدواج كه از ناحيۀ شرع يك امر مباحى است، ﴿فَٱنكِحُواْ مَا طَابَ لَكُم مِّنَ ٱلنِّسَآءِ مَثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَ﴾ ـ البته در این ﴿مَا طَابَ﴾ خيلى معنا است ـ ولى اين [به این معنا نیست] كه شما بياييد بگوييد حالا كه شرع براى ازدواج مجدد چه بهنحو دائم، چه بهنحو موقّت، اجازه داده است بنابراين به هر ميزانى كه اشتها و لذّت وجود دارد، من مىتوانم بهرهمند بشوم! (آيا اين ما را از حركت باز نمىدارد؟ آيا ذهن را متوجّه جنبۀ حيوانىِ ما نمىكند؟) آیا مسئلۀ ازدواج مجدد به اینصورت است يا اینکه اينهم براى خودش فرمول دارد؟ براى خودش قانون دارد؟ بايد از حيث عقلانى اين مسئله را بررسى كرد كه آيا لازم است يا لازم نيست؟
بايد از حيث عقلانى اين مسئله را بررسى كرد كه اين غذايى را كه الآن داريم مىخوريم، آیا لازم است يا لازم نيست و بهخاطر اشتها داريم مىخوريم؟ اگر بهخاطر اشتها خورده بشود آيا بر اعضا و جوارح، اثر سوء نمىگذارد؟ بر كبد اثر سوء نمىگذارد؟ بر كليه اثر سوء نمىگذارد؟ همينطورى چون غذاى خوشمزهای است پس باید بخوریم! آیا نباید به فكر اين باشیم كه اين غذا مفيد است يا نه؟ آیا نباید به فكر اين باشیم كه چربى اين غذا كم است يا زياد است و برای ما مضر است يا نه؟ خوردنگوشت اگر براى ما توليد اوره و اسيد اوريك و... بكند، [این مضر است، اما] حالا كه غذا خوشمزه است آیا بايد همينطور [هرچه و هر مقدار که خواستیم، بخوریم؟!] اينجا است كه غذاخوردن هم جنبۀ عقلانى پيدا مىكند نه جنبۀ شهوانى، حالا اگر خوشمزه هم باشد، خب باشد، جنبۀ عقلانى پيدا مىكند كه بايد از روى عقل باشد. اگر از روى عقل باشد اين نفس كه بايد داراى حيات باشد و بهخاطر حياتش، انسان را جلو ببرد، آن حياتش باقى است، آن دست نمىخورد.
ولی اگر آن جنبه بخواهد به جنبۀ شهوانى برگردد، [این میشود که میگوییم:] خب چرا غذاى امشب را خوشمزه درست نكردى؟ سه ساعت در خانه بيكار بودى، آیا فكر نكردى که من اين غذا را دوست ندارم؟! آدم به خانه برود و يك داد هم سر مخدّرۀ مكرّمه با هزارتا گرفتارى بزند که چربى غذا كم است، روغنش كم است، نمكش كم است و...، حالا به جاى تشكّر بيايد فرض كنيد كه يك سركوفت هم بزند و آن زحمت را به تن زن بگذارد که بماند! آیا اينطور خوب است؟ يااينكه نه، وقتى که مىبيند غذا درست كرده و غذا هم غذاى مفيدی است، بيايد تشكر كند، آفرين، باركالله، بَهبَه، عجب غذايى، چه خوب! تااينکه خستگى از تن مخدره دربيايد وقتی که ببيند شوهرش دارد تعريف مىكند. وقتى که خستگى زن با این برخورد مرد درآمد، مرد مىبيند اين غذايى را كه دارد مىخورد كارهايى دارد در اين بدن مىكند. اما حالا اگر مرد بيايد و بر سر زن نق بزند که تو هم عرضه ندارى! ده سال است که ازدواج كردى ولی هنوز بلد نيستى پلو درست كنى! خورشت درست كنى! اين زن مكدّر مىشود و اين غذا حالا از اينطرف دارد كارهايى درست مىكند! اینها خيلى مهم است، خيلى حساب است و انسان بايد به اين حسابها يكىيكى رسيدگى كند.
إنشاءالله اميدواريم که بتوانیم تتمّۀ مطلب و مسئله را در جلسۀ آينده بیان کنیم.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد