175

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره

از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

15060
مشاهده متن

پدیدآورآیت‌اللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی

گروهعنوان بصری

مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان

تاریخ 1430/12/24


توضیحات

ریاضت نفس در این گفتار با سفارش امام صادق درباره غذا توضیح داده می‌شود. پرسش این است که چرا سلوک به تمرین نیاز دارد و آیا این تمرین به معنای محروم کردن خود از نعمت‌هاست. سخنران زهد را با دوری از هوای نفس توضیح می‌دهد و محبت به همسر و فرزند را در چارچوب توجه به آفرینش می‌بیند. سپس با مثال ازدواج و نیازهای جسم و روح نشان می‌دهد که در این نگاه، دستور دینی بر پایه سرشت و ظرفیت انسان فهمیده می‌شود. بحث به اندازه نگه داشتن در غذا، وقت خواب و توجه به سحر می‌رسد تا معنای اعتدال در عمل روشن‌تر شود. بخش پایانی به عزاداری محرم و جایگاه ویژه عاشورا می‌پردازد. با نقل گفت‌وگویی درباره روضه‌های معادشناسی، توضیح داده می‌شود که پیوند با امام حسین چگونه به ماندگاری معارف در جان و جهت گرفتن انتخاب‌ها کمک می‌کند.

/26
پی دی اف پی دی اف موبایل ورد صوت

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

1
  •  

  • هو العلیم

  •  

  • ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره

  • از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

  •  

  • شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 175

  •  

  • بیانات

  • آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

  • قدس الله سرّه

  •  

  •  

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

2
  •  

  •  

  • اعوذ بالله من الشیطان الرجیم‌

  • بسم الله الرحمن الرحیم‌

  • الحمدلله رب العالمین

  • و الصلاة و السّلام على سیّدنا و نبینّا ابى‌القاسم محمّد

  • و على اله الطیّبین الطّاهرین

  • و اللّعنةُ على أعدائهم أجمعین‌

  •  

  •  

  • امام صادق عليه‌السلام به دنبالۀ فقرات حديث عنوان بصرى، به اينجا مى‌رسند كه مى‌فرمايند: «فَإیّاكَ أن تَأكُلَ ما لا تَشتَهیه».1

  • صحبت در رياضت نفس بود، رياضت يعنى آماده كردن و از حالتى به حالت ديگر برگرداندن، «راض یروض» به معناى گردش كردن است؛ به معناى حركت كردن است؛ به معناى جولان دادن است.

  • لزوم عمل به دستورات برای رسیدن به مطلوب

  • امام عليه‌السلام در اين فقره، به‌دنبال يك دستورالعمل جدّى براى رسيدن به آن مبانى و مفاهيمى هستند كه در قبل از اين فقره تذكر دادند و براى عنوان، بيان كردند. و حضرت از اين به بعد شروع مى‌كنند به بیان كيفيت رسيدن به اين مقصود و به اين مطلوب، به اینكه همين‌طورى و سردرهوا نمى‌شود، بالأخره يك حساب و كتابى دارد. حالا هر كسى که مى‌خواهد به آن مسائل برسد بسم‌الله! باید اينها را انجام بدهد و اگر قصور داشته باشد، آن مبانى و آن معانى و آن مراتب، براى او حاصل نمى‌شود؛ ده سال كه سهل است، بيست سال، پنجاه سال و پنج هزار سال هم که در اين مسائل سيْر كند، باز بر او چيزى اضافه نخواهد شد. و ما خودمان اينها را مشاهده كرديم، ما اين مسائل را تجربه كرديم و ديديم كه مسئله همين‌طور است.

  • زهد یعنی دورى كردن از هواى نفس

  • البته نفْس در گرايش‌ها و تمايلات خود ممكن است كه گزينه‌هايى را انتخاب كند، همان‌طورى‌كه قبلاً خدمت دوستان عرض شد، هر لباس كهنه پوشيدنى، دلالت بر زهد نمى‌كند و هر غذاى غير متعارفى، دلالت بر پرهيز از دنيا نمى‌كند. زهد به معناى دورى كردن از هواى نفس است، گاه ممكن است كه خود نفس به جهتى از جهات که لايعدّ و لايحصى است، تمايلى به زندگى متعارف نداشته باشد و مى‌خواهد خودش را در زىّ ديگرى قرار بدهد، در وضعيت ديگرى ‌ قرار بدهد، مى‌خواهد نمود او در ميان افراد، يك نمود ديگرى باشد و از اين حالت لذّت مى‌برد، لذّتى كه اگر بخواهد در متابعت از آن سنّت متعارف باشد، هيچ‌گاه آن لذت را نمى‌برد و او به‌دنبال لذّت خود است، منتها آن لذّت كه لذّت دنيوى است چون در آن قالب براى او حاصل نمى‌شود، در اين قالب به‌دنبال آن مى‌گردد. اگر بخواهد مثل ساير افراد بپوشد خب مردم مى‌گويند اين‌هم مثل بقيّه است، اگر بخواهد غذاى سايرين را بخورد مردم مى‌گويند اين‌هم مثل بقيّه است، پس تمايزى ندارد، اگر بگويند رفت و آمدش و جايش و منزلش مثل ساير افراد است، پس مثل بقيه است، بنابراين ديگر تمايزى ندارد، ديگر چه در دست دارد كه با آن خود را به مردم بنماياند و در ميان مردم، بزرگ جلوه كند و مورد تعلّق مردم واقع بشود و همين مسئله، مورد جذب قرار بگيرد و مردم به‌سمت او جذب بشوند؟ براى اين مسئله راه ديگرى پيدا نمى‌كند. و در اينجا است كه از آن قصور اطّلاعات و معرفت و علم و ادراك و متابعت عقلانى مردم، سوءاستفاده مى‌شود.

    1. بحار الأنوار، ج ‌1، ص 226.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

3
  • آن شخصى كه به‌دنبال حقيقت و مطلب است، به اين مسائل نگاه نمى‌كند چون اين مسائل در نقطۀ مقابل با مسير او قرار دارد، اين مسائل مربوط به مردم دنيا و مردم عادى است؛ مربوط به ارتباطات عادى است؛ مربوط به تفكّرات عادى است؛ مربوط به امور عادى است. در اينجا راه نفوذ در ميان افراد، به آن زهد غيرواقعى درآمدن است، به زندگى غيرطبيعى انجام‌دادن است، انسان اين‌گونه مى‌تواند در ميان مردم نفوذ پيدا كند و مورد توجه آنها باشد. امّا اگر سطح معرفت مردم بالا رفت و ميزان اطّلاعات آنها ترقّى نمود و ملاك‌هاى براى تشخيص، در آنها تصحيح شد، آن‌گاه ديگر اين‌گونه افراد جايى در اجتماعِ اطراف خودشان ندارند، زيرا اگر بخواهند مثل ساير افراد زندگى كنند، خب با توجّه به تهى بودن و خالى بودن بضاع عرضه، مَحَلّى از اعراب نخواهند داشت. و اگر بخواهند خارج از اين زىّ، زندگى كنند، طبعاً اين افراد ديگر نمى‌توانند اين ملاكات را به اطرافيان خود عرضه كنند، لذا به‌طوركلّى جامعه اين‌گونه امور را حذف خواهد كرد و طرد خواهد كرد، چون سطح معرفت جامعه بالا رفته، ملاكات را تشخيص مى‌دهد، متابعت از حق را خوب مى‌فهمد، بين كلام صادق و غير صادق را خوب تشخيص مى‌دهد، آن ميزان معرفتى اشخاص، ملاك مى‌شود براى اينكه جامعه آنها را بپذيرد يا آنها را نپذيرد، فقط اين ملاك است.

  • لذا ما مى‌بينيم در مسئلۀ سير و سلوك، دستوراتى كه در مورد تغذيه داده شده، چه‌بسا به آن معناى واقعى و حقيقى خودش قرار نگرفته و برداشتى كه شده، آن برداشت، برداشت غير صحيحى است، مثل تصور همگان يا اغلب افراد در مسئلۀ سير و سلوك، نسبت به پوشاك، نسبت به تغذيه، نسبت به البسه، نسبت به مسكن، نسبت به ارتباطات اجتماعى و... ـ همان‌طورى‌كه امام عليه‌السلام بعداً در آن موارد، مطالبى را مى‌فرمايند ـ فکر می‌کنند که انسان بايد روشى غير از روش متعارف عرفى و اجتماعى در پيش بگيرد، باید به‌نحو ديگرى باشد تااينكه بتواند اين مسير را طى كند، گويا پيمودن اين مسير جز با بر خود سخت گرفتن و خود را در مضيقه قرار دادن و از سايرين در اين‌گونه مسائل امتياز پيدا كردن حاصل نمى‌شود.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

4
  • بعضي‌ها اشكالاتى دارند و خب نسبت به اين مطالب برايشان شبهاتى پيدا مى‌شود. از جمله مطالبى كه بنده در خلال اين مدّت، به‌طور مرتب اطّلاع پيدا مى‌كردم اين بود كه به‌طوركلّى، چرا بايد راه خدا با مشقّت و با رياضت ـ همان‌طورى‌كه در كلام امام عليه‌السّلام هست ـ طى بشود؟ مگر خدا چه صعوبتى دارد؟ چه ايرادى در اينجا در ارتباط بين بنده و بين پروردگار وجود دارد كه اين مسئله بايد به اين كيفيّت‌ باشد؟ آيا انسان با روش عادى و حركت و سير عادى نمی‌تواند به خدا برسد؟ آیا حتماً بايد به خود سخت بگيرد و خود را از نعمت‌ها محروم كند؟ آیا به اين نحو است؟ آیا براى رسيدن به خدا باید از هر لذتى چشم‌پوشى كند؟ اگر اين‌طور است پس چرا خدا از اول ما را اين‌گونه آفريد؟ و چرا اين خصوصّيات را در وجود ما جِبِلّى نمود؟ و چرا نفْس را مدير و مدبّر اين بدن و جسم قرار داد؟ و چرا اين تعلّقات را در ما به‌وجود آورد؟ خب اينها از كجا آمده است؟ محبتى كه مادر و پدر به فرزند دارند، اين محبّت از كجا آمده؟ آيا راه خدا بايد مساوى با قطع تعلّق و قطع محبّت پدر و مادر به فرزند و زن و شوهر به يكديگر باشد تااينكه انسان بتواند آن تعلّق واقعى را در خود ايجاد كند و آن محبّت واقعى را در خود به‌وجود بياورد و آن ارتكاز واقعى را در پيش بگيرد؟

  • اتّكاء و توجه به پروردگار، يعنى توجّه به نظام هستى

  • بعضي‌ها به اشتباه اين مسائل را تصّور مى‌كنند و به‌خلاف، اين مطالب را تصور مى‌كنند كه در محبت به خدا، محبّت به زن و فرزند جايى ندارد! كسى كه مى‌خواهد راه خدا را برود، بايد از دوست، رفيق، استاد، معلم، همسايه، قوم و خويش، قطع تعلّق كند و نسبت به آنها بى‌تفاوت باشد و آن توجّه خود را تماماً به يك نقطه متمركز كند و حتّى نسبت به امور ظاهرى باید بر خود سخت بگيرد و از آن نعمت‌هاى الهى به حدّاقل استفاده كند! ميوه‌اى را كه مى‌خواهد براى منزل بگيرد، بايد سعى كند که كم ارزش‌ترين و غير قابل عرضه‌ترين آنها باشد! غذايى را كه مى‌خواهد تهيّه كند بايد از غذاى نامرغوب باشد!

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

5
  • خب اينها مسائل و مطالبی است كه بد فهميده شده و در غير از آن جايگاه واقعى خودش قرار گرفته است، همۀ اينها خلاف است.

  • اتّكاء و توجه به پروردگار، يعنى توجّه به نظام هستى. كسى كه مى‌خواهد به خود پروردگار توجه كند و تعلق خود را منحصر به ذات او بكند و ميل و محبّت خود را فقط در ذات پروردگار متمركز كند و از ساير مظاهر او غفلت بورزد، اين تعطيل كردن اسماء و صفات كليه است، پس مگر اين اسماء جماليّه و جلاليّۀ پروردگار در این عالم بيكار بودند كه اين نظام و اين امور را به‌وجود بياورند و اين مظاهر محدودۀ مرتبطۀ با خود را در اينجا خلق كنند؟ اگر ذات پروردگار اقتضاء مى‌كرد كه افراد فقط به شخص و ذات او توجّه داشته باشند و از ساير مظاهر غفلت كنند، پس چرا او واجد اسم رئوف و عطوف و رحيم و رحمان و ساير اسماء جماليّه شده است؟! پس اسم رئوف براى چه آمده؟ اسم رحيم براى چه آمده؟ عطوف براى چه آمده؟ لطيف براى چه آمده؟ خفى الألطاف براى چه آمده؟! اين اسماء و صفاتى كه هر كدام از اينها منشأ براى ظهور آن حقايق وجوديّه در عالم امكان و در عالم خارج شدند، آيا اينها عبث و بیهوده به اين امر مبادرت كردند يا اينكه بر اين اساس، مقصد و مقصود و منظورى مورد نظر بوده است؟ خداوند يك شيئی را خلق كند و بعد بگويد که به او كارى نداشته باش!!! خب پس براى چه خلقش كردى؟

  • لزوم اظهار محبت به دیگران

  • خدا امرى را در انسان انجام بدهد، مثلاً محبّت انجام بدهد، عطوفت انجام بدهد، انس در انسان به‌وجود بياورد، لطف در انسان به‌وجود بياورد، احساس در انسان به‌وجود بياورد و بعد بگويد به اينها ترتيب اثر نده!! خب اگر قرار است که انسان به اینها ترتيب اثر ندهد، پس چرا از اوّل اينها را گذاشته است؟ چه مقصدى از قراردادن اينها در جبلّت آدمى هست؟ چه هدفى پشت اين مسئله هست؟ مگر خدا كار عبث انجام مى‌دهد؟ خدا به انسان فرزند بدهد و بعد بگويد که نسبت به او محبت نداشته باش! خب خودت از اوّل، آن محبّت را بگير! خدا خودش در آيۀ قرآن کریم مى‌فرمايد: ﴿فَأَلَّفَ بَيۡنَ قُلُوبِكُمۡ﴾،1 خب این تأليف بين قلوب از كجا آمده است؟ پيغمبر و رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «اگر كسى را دوست داريد، اين دوستى را به او اظهار كنيد»2؛ در دلتان نگه نداريد، نگوييد حالا بد است، براى خودم نگه دارم! این موقعيّتى براى ما به‌حساب مى‌آيد؛ آدم هر چيزى را نبايد بگويد! نه! اين دوستى كه الآن نسبت به رفيقتان داريد، اين محبّت، محبّت الهى است، اين محبّت الهى از بالا آمده، از دست شما نيامده است، اگر از دست شما آمده پس چرا ديروز دوست نداشتيد؟!

    1. سوره آل عمران (3) آیه 103. امام شناسى، ج ‌13، ص 309:
      «و خداوند در ميان دل‌هاى شما الفت افكند.»
    2. الكافي، ج ‌2، ص 644:
      «... عَن أبی‌عَبدِاللهِ علیه‌السلام قَالَ: ”إذَا أحبَبتَ‌ رَجُلًا فَأخبِرهُ بِذَلِكَ فَإنَّهُ أثبَتُ لِلمَوَدَّةِ بَینَكُمَا“.»

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

6
  • پيوند و ألفت و انس بین افراد، نتیجۀ اظهار محبّت افراد به همدیگر

  • اين محبّت را اظهار كنيد، اظهار محبّت، موجب پيوند است، موجب ألفت و انس است و تمام مسائل براساس محبّت شكل مى‌گيرد. اگر مرد نسبت به زن محبّت دارد، بايد اين را اظهار كند، چون آن زن که علم غيب ندارد كه بداند شوهر، دوستش دارد يا ندارد، علم غيب ندارد، او نگاه به كارهاى ظاهرى شوهر مى‌كند و مى‌بيند شوهر به او توجّه ندارد، وقتى که وارد منزل مى‌شود يك راست سرش را مى‌گذارد و مى‌رود فرض كنيد كه داخل فلان اتاق و لباسش را درمى‌آورد! نه سلامى مى‌كند و نه پاسخى مى‌شنود، نه ابراز محبتی می‌کند! خب اين زن در اين منزل بوده، چند ساعت بوده، شما كه بيرون بودى و حالا آمدى، آیا نبايد توجهّى به او بشود؟! پس بالأخره اين‌گونه مسائل باید از كجا بيايد؟ همين‌طور كه خود به خود از زمين نمى‌جوشد، باید ظواهرى داشته باشد، اعمال و كارهايى بايد انجام بشود، باید نمودهايى داشته باشد که آن نمودها، حكايت از ما فى‌الضمير بكند، حكايت از آن واقعياتى بکند كه در دل قرار دارد، حالا بعداً در مورد اين مسائل صحبت خواهد شد، اينها دستوراتى است از نظام عالم كه نظام تكوين است و آن منشأ و مبدأ براى تشريع اين امور است [سرچشمه گرفته است.]

  • چه اشكال دارد وقتى كه مرد وارد منزل مى‌شود به سراغ زنش برود و سلام بكند و ابراز محبت بكند؟! چه ايرادى دارد؟! مگر از مرديش كم مى‌شود؟! حالا من مَردَم و تو بايد بيايى! نه‌خير اين حرف‌ها نيست، بعضي‌ها اشتباه متوجّه شدند يا نمى‌خواستند آنچه را بزرگان فرمودند، متوجّه بشوند والاّ مطالب خيلى روشن است.

  • لزوم عمل کردن زن و شوهر برطبق دستورات وارده برای طرفین در شرع مقدس

  • بعضى از مسائل وقتى كه پيگيرى مى‌شود ديده شده که منشأش امورى است كه شخص براساس‌ نفسانيّات خودش، مى‌خواهد به‌حساب سلوك بگذارد! خب اين خيانت است. تو خودت با نفسانياتت مشكل دارى چرا اعمالت را به‌حساب سلوك مى‌گذارى که مثلاً من نبايد به زن سلام كنم و وظيفۀ زن است که سلام كند! نه‌خير، این حرف‌ها را نداريم، كجا داريم؟ كجا داريم كه وظيفۀ زن است که به مرد سلام كند؟! حالا اگر او (زن) آمد و سلام كرد، خيلى‌خوب، كار خوبى كرده، كار بسيار خوبى انجام داده است و خدا به او اجر مى‌دهد.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

7
  • نه، اين حرف‌ها را نداريم، مرد بايد برود و به زن سلام كند، وقتى که مرد وارد منزل مى‌شود مرد بايد برود و به زن سلام کند، البته متقابلاً وقتى هم كه مرد مى‌خواهد از منزل بيرون بيايد، زن بايد بلند شود بيايد و تا کنار در، او را مشايعت كند، اين‌هم هست. اينكه ما بخواهیم فقط يك‌طرفه به مسائل نگاه بكنيم، صحیح نیست، تمام اين مسائل خلاف است و هيچ‌كدام را به‌حساب سلوك نگذاريم، هر كسى به‌حساب سلوك گذاشته، در رسالت بزرگان و اولياء و ائمه عليهم‌السّلام خيانت كرده است. حالا شما با زنت مشكل دارى، آن يك مطلب ديگر است؛ از سر غُدّى و... برخاستى، آن يك مطلب ديگر است؛ زير بار حق نمى‌خواهى بروى، آن يك مطلب ديگر است؛ سرِ خود مى‌خواهى راهى را در پيش بگيرى، آن يك مطلب ديگر است، اینها را نباید به‌حساب راه گذاشت، راه بزرگان اين نيست. بنده خودم تجربه كردم، هم در زندگى پدرمان و هم در زندگى ساير اساتيد، آنها اين‌گونه نبودند، در عين حال هر چيزى به جاى خود محفوظ، اطاعت زن از شوهر در جاى خود محفوظ، بدون اجازۀ شوهر، زن نبايد از منزل بيرون برود، بدون اجازۀ از شوهر نبايد با كسى تماس بگيرد، بدون اجازۀ شوهر نبايد فردى را به منزل بياورد، برخلاف رضايت شوهر نباید كارى را انجام بدهد، اينها به جاى خود محفوظ، از آن‌طرف، محبّت كردن، تربيت كردن، البته تربيت كردن نه به معناى اخم و تَخم و فرض بكنيد كه بكن و نكن و فقط همين است و غير از اين نيست، نه! بلکه باید او (زن) را به‌نحو خداپسندانه و شايسته و انسانى و به‌نحوى كه مورد رضاى خدا و رضاى اولياى خدا و مسير تعيين شدۀ از ناحيۀ آنها است، حركت‌دادن است.

  • بله اگر قضیه بخواهد يك‌طرفه باشد، خب معنا ندارد، نفٰس پس‌مى‌زند، همان‌طورى‌كه اگر كسى بخواهد با خود ما اين‌گونه برخورد بكند، خيلى از ما جبهه مى‌گيريم، مقابله مى‌كنيم، برخورد مى‌كنيم، در نفْس خودمان نسبت به شخص جايگاهى قرار مى‌دهيم، خب آنها (زن‌ها) هم همين‌طور هستند، چه تفاوتى مى‌كند؟ انسان، انسان است، انسان انسان است و داراى نفْس است و بايد مطابق با همان شاكله‌اى كه خداوند آن شاكله را براى هر كدام از طرفين مقرّر كرده است، حركت كرد. براى دو مريض يك نسخه نمى‌پيچند، اين نسخه برای اين مريض است، آن نسخه هم برای آن مريض است، اگر اينها بخواهد عوض بشود، مرض مداوا پيدا نخواهد كرد.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

8
  • ضرورت وضع تشریع براساس تکوین

  • بنابراين آنچه ما از روش بزرگان در اين مسائل ديديم ـ البته بعداً به‌طور نسبتاً مشروح در اين‌گونه مطالب در جاى خودش صحبت خواهيم كرد ـ آن عبارت است از رعايت آن مسير و راهى كه تكوين، مبدأ و منشأ براى اين مسير و این راه است، لذا تشريع هميشه بايد براساس تكوين باشد، اين يك مسئلۀ واقعى است. هيچ‌گاه پيغمبران نيامدند مردم را برخلاف تكوين، امر و نهى كنند، چون در تضادّ [واقع] خواهد شد. مثلاً بدن احتياج به استراحت دارد، حالا پيغمبران بيايند بگويند كه فرض كنيد كه حركت كنيد! این نمى‌شود؛ بدن نياز به حركت دارد، آنها دستور بدهند که بنشينيد! اين نمى‌شود؛ انسان از نقطه‌نظر روح و نفس، نياز به انجام دادن فلان كار را دارد، آنها بگويند نكنيد؛ انسان نياز به ازدواج دارد، [آنها بگویند ازدواج نکنید، این نمی‌شود.]

  • تشریع ازدواج براساس لحاظ کردن نیاز جسمی و روحی طرفین

  • وقتى كه انسان به سنى می‌رسد كه قابليت ازدواج در او محقّق مى‌شود و آنچه صفات و غرائز و خصوصّيات در او هست، به آن مرتبه‌اى مى‌رسد كه انسان از آن حيثيّت استقلاليّۀ شخصيۀ خودش كه تابه‌حال تنها بود، [درمی‌آید، در این حال باید ازدواج کند.] چون در مسئلۀ ازدواج، فقط مسائل ظاهرى منظور نيست، مسائل باطنى منظور است. آن حيثيّت استقلاليّه كه تابه‌حال تنها بود و اگر رفيق داشت يا نداشت براى او فرقى نمى‌كرد، تنها بود يا نبود براى او تفاوتى نمى‌كرد، با پدر و مادر بود يا نبود تفاوتى نمى‌كرد، برحسب فرهنگ و شرايط، محيطى براى او به‌وجود آمده بود كه در آن محیط، زمينۀ تنها بودن وجود داشت، حالا كم‌كم دارد از آن موقعيت خارج مى‌شود، [به شخص دیگری] نياز دارد. همين شخصّيت مستقل و همين کسی كه براى خودش بود و مستقل بود، رفت و آمدش دست خودش بود، نشست و برخاستش دست خودش بود، تصميم‌گيري‌ها، تصميم‌گيري‌هاى شخصى بود، در اختيار راه، خودش مستقلاً اختيار مى‌كرد، حالا مى‌بينيد كه آن شخصّيت بايد در كنار شخصّيت ديگرى به حيات ادامه بدهد، اين موقع، موقع ازدواج است، يعنى در كنار اين شخصيت خود، شخصيت ديگرى را قرار دادن. كأنّ احساس او اين است كه تنها بودن، با پدر و مادر بودن، با برادر و خواهر بودن، با قوم و خويش و شريك و همسايه و همكلاسى بودن، نمى‌تواند چيزى را كه در درون او هست، آن را تأمين كند، نمی‌تواند آن نقص را ترميم كند و آن خلأ را بپوشاند، اين حالت، ديگر حالتى است كه نفْس نه بدن، نفس و روح در يك‌چنين حالتى به يك نقطۀ از فعليّتى رسيده كه دیگر آن نقطۀ فعليّت، براى حركت استكمالى خود، نمى‌تواند تنها باشد، حالا كارى به بدن نداريم، بدن اقتضائات خودش را دارد، مثلاً بدن تشنه مى‌شود و نياز به آب دارد، خب بايد آب بخورد، بدن نياز به غذا دارد، خب بايد غذا بخورد، بدن نياز به اكسيژن دارد، همين‌طور هم خود بدن نياز به مسائل ديگرى دارد كه آن‌هم به جاى خود محفوظ، اما عرض بنده فقط در مسئلۀ نفس است، نفس در راه استكمالى و طريق كماليّۀ خود، به فعليتّى مى‌رسد كه از آن به بعد، عبادتى را كه تنهایی انجام مى‌دهد، جان ندارد، راهى را كه مى‌خواهد به تنهايى برود، كشش ندارد، بنزين نمى‌رسد، كاربرات بايد تعمير بشود، سرويس بشود، تنظيم‌ بشود، چون نمى‌تواند آن را كاملاً بكشاند، مى‌رود ولی پِت پِت مى‌كند، مرتب خاموش مى‌كند، باید آن را هل بدهيد، چه‌كار بكنيد، روح نمى‌تواند به تنهايى اين را بكشاند، اين شخص باید همراه با فرد ديگرى اين حركت را انجام بدهد، اگر اين مسئله نبود ازدواج در اديان الهى تشريع نمى‌شد، اين قضيه است. مسئلۀ ازدواج فقط به يك نياز جنسى برنمى‌گردد، مسئلۀ ازدواج به نياز روحى برمى‌گردد، البتّه در يك‌هم‌چنين زمينه‌اى خب بدن و جسم هم نياز به مسائل ديگرى دارد، آن به جاى خود محفوظ. و اين دو قضيّه تقريباً در يك زمان يا با تأخيرى انجام مى‌شود.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

9
  • اصل و اساس ازدواج در شریعت اسلام بر ازدواج دائم است نه موقت

  • بنابراين نكته‌اى كه ما بايد در اينجا بدانيم اين است كه در مسئلۀ ازدواج معيار و مقصود و مقصد، صرف يك ارتباط ظاهرى نيست، حالا اينها را در مسائلى كه بعداً راجع به اين قضيّه هست، در مسئلۀ معاشرت، در آنجا مطرح خواهيم كرد كه چه قضايا و چه اسرارى پشت اين مسئله قرار دارد كه اين نكته بدون يك ازدواج واقعى (دائمی) نه ازدواج موقّت، حاصل نخواهد شد، يعنى اگر كسى تا پايان عمرش هم ازدواج كند (ازدواج موقت) صدتا، دويست‌تا، سيصد‌تا، صد هزارتا، البته اگر برسد و خدا هم قوّتش را بدهد! تا هرچه قدر که باشد، اين قضيه و نكته‌اى كه عرض کردم، تا به‌نحو ازدواج دائم نباشد، انجام نمى‌شود. به همين جهت است كه در شريعت اسلام، اصل و اساسِ اوّل، بر ازدواج دائم است نه موقّت.

  • تشریع ازدواج موقت به جهت ضرورت

  • ازدواج موقّت به جهت ضرورت است، يعنى چون شخص به جهتى از جهات و به علّتى از علل، نمی‌تواند به آن مسئله (ازدواج دائم) دسترسى پيدا بكند ـ حالا چه مثنىٰ و چه ثلاث و چه رباع، آن ديگر بستگى به شرايط فرد دارد كه چه يك يا دو يا سه يا چهارتا ازدواج دائم داشته باشد ـ [در اینجا ازدواج موقت را قرار دادند.] آن (ازدواج دائم) است كه اين حالت را در انسان ايجاد مى‌كند والاّ در ازدواج موقت اين قضيه پيدا نمى‌شود، مگر اينكه خلاصه برای تخفيفى نسبت به برخى مسائل و مشكلات، [این مسئلۀ ازدواج موقت تشریع شده است.] خب در ضرورت وقتى كه انسان به جهتى از جهات و به‌واسطۀ شرائطى، حالا چه شرائط شخصيّه، چه شرائط اجتماعيه، نمى‌تواند ازدواج دائم بکند، آن‌وقت ديگر در آن صورت، اسلام احكام و تكاليف ديگرى را تقرير كرده است.

  • ازدواج موقت حکمی از احکام اسلام

  • و اينكه در بعضى از جاها شنيده مى‌شود که افراد غير مطّلع و نادان دربارۀ ازدواج موقّت گفته‌اند كه «اين مسئله، يك مسئلۀ سياسى است و ممكن است در زمانى باشد و در زمانى نباشد، در زمانى جعل بشود و در زمان ديگر برداشته بشود»، اينها خلاف ما انزل الله و خلاف شرع است. ازدواج موقّت، ازدواج سياسى نيست، حكمى است از احكام اسلام و مثل ازدواج دائم مى‌ماند، مثل ساير محلّلات مى‌ماند، مثل ساير محرّمات مى‌ماند، مثل همۀ احكام مؤبد و دائمى مى‌ماند و خليفۀ ثانى از سرِ خود و عناداً اين مطلب را زيرپا گذاشت! در سنّت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم بوده است و حتّى در زمان خليفۀ اول هم اين مسئله بوده ولی او (خلیفۀ ثانی) وقتى كه آمد تصريح كرد كه «متعتان كانتا محلّلتین فى زمن رسول الله و أنا احرّمهما»1؛ دو متعه بوده، يكى متعۀ عمرۀ تمتّع و ديگرى هم متعۀ نساء، كه هر دو در زمان رسول خدا بوده و اولى (متعۀ عمرۀ تمتع) براى افرادى است كه بعد از شوال به حج مشرّف مى‌شوند و قصد حج دارند، عمرۀ آنها عمرة تمتّع خواهد بود، البتّه براى بعضى از افراد ولى بعض ديگر قِران خواهد بود، اين عمرۀ تمتّع به اين معنا است كه انسان وقتى كه از انجام عمره فارغ مى‌شود، تا وقت حج از احرام بيرون مى‌آيد و فقط از مكّه نبايد خارج بشود ولكن تمتّع با نساء ايرادى ندارد و اشكالى ندارد، منتها ايشان (خلیفۀ ثانی) از باب آن مسائل خاص و مسائل شخصيّه و افكار خاصّى كه داشتند، اين (تمتع از نساء) را تحريم كردند و حكم خدا را برداشتند و از رسول خدا سبقت گرفتند و پا را بالاتر از مقام رسالت و پيغمبرى گذاشتند! حالا گاهى از اوقات اين‌طورى هم مى‌شود و ايشان انجام دادند ديگر و لابُد حكم خدا را بهتر از رسول خدا شناختند!!! و تعجّب اين است كه چگونه بسيارى از مردم از اين سنّت تبعيّت مى‌كنند، اين باعث تعجّب است!

    1. موطأ مالک، ج 1، ص 171؛ مسند أحمد، ج 1، ص 437؛ السنن الکبری، ج 7، ص 445، با قدری اختلاف در مصادر:
      «... قَالَ عُمَرُ:” مُتعَتَانِ‌ كَانَتَا عَلَى عَهدِ رَسولِ اللهِ صلّی الله علیه و سلّم أنهَى عَنهُمَا وَ أُعَاقِبُ عَلَیهِمَا مُتعَةُ النِّسَاءِ وَ مُتعَةُ الحَج“‌.»

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

10
  • و همين‌طور مسئلۀ ديگر عبارت است از متعۀ نساء است كه همان ازدواج موقّت است، ازدواج موقّت هم به موازات با ازدواج دائم، در اسلام تشريع شده و حكمش آمده است و «و حلالُ محمّدٍ حلالٌ الى یومِ القیامة و حرامُ محمّدٍ حرامٌ الى یوم القیامة»1 هم بر اين مسئله دلالت می‌کند، منتها خب علىٰ‌كلّ‌حال ايشان در اينجا هم بالاتر از حكم الهى و بالاتر از كلام وحى و بالاتر از كلام رسول خدا به تشريع پرداختند و خود را همطراز با رسول خدا قلمداد كردند و اين مسئله را تحريم كردند! و جالب اين است كه مى‌گويد: «أنا أحرّمهما»! من اينها را حرام مى‌كنم! اى كاش مى‌گفتى من منع مى‌كنم، من جلوگيرى مى‌كنم، من مخالفت مى‌كنم، ديگر نبايست بگويى كه من اينها را حرام مى‌كنم! اين حرام مى‌كنم يعنى همان‌طورى‌كه رسول خدا حلال كرد، من‌هم مثل او مى‌آيم و حرام مى‌كنم و هيچ تفاوتى بين من و بين رسول خدا نيست! خب حالا دارد حساب و كتابش را پس‌مى‌دهد. و بعد مى‌گويد: «أُعاقبُ عَلیهما» يعنى و بر آنها عقاب مى‌كنم! يعنى اگر كسى متعه انجام بدهد من حدّ جارى مى‌كنم! اين معنا معناى عقاب است، اگر كسى اقدام به ازدواج منقطع بكند، من حدّ زنا بر او جارى خواهم كرد!

  • ببينيد انسان به كجا مى‌رسد كه می‌گوید: فرد بايد براى انجام دادن حكم شرعى الهى، حدّ زنا بخورد، بايد عقاب شود و بايد معاقب شود كه چرا به دستور پروردگار عمل كردى؟! چرا به دستور شرع عمل كردى؟! خلاصه بايد از خدا بترسيم! همۀ اينها براى ما عبرت است و عجيب است كه تاريخ همه چيز را نشان مى‌دهد، همه چيز را بيان مى‌كند و همه چيز را در اختيار انسان قرار مى‌دهد! پيغمبرش آمد و درمقابلش اينها هم آمدند. و این مسئله هميشه بوده و هميشه خواهد بود، اين انسان است كه بايد ببیند از ميان اين دو طريق، كدام را اختيار كند و ببيند که به كدام سمت و سو او را حركت مى‌دهند.

    1. بصائر الدرجات، ج ‌1، ص 148:
      «... وَ إنَّ حَلَالَ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ‌ إلَى‌ یَومِ‌ القیَامَةِ وَ حَرَامَهُ حَرَامٌ إلَى یَومِ القیَامَة ... .»

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

11
  • خب اين مسئله (حاصل شدن فعلیت کمالی برای نفس) مربوط به اين (ازدواج دائم) است، اين قضيه (استکمال نفس) در اين موقع (ازدواج دائم) انجام مى‌شود، يعنى در اين موقعيّت و در اين ظرف، براى انسان انجام مى‌شود لذا وقتى كه ما مشاهده مى‌كنيم و مى‌بينيم كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ همیشه به ازدواج دائم توصيه مى‌كردند، به‌خاطر همين نكته و همين جهت بود، والاّ نه‌اينكه نظرشان در اين قضيه (ازدواج موقت) [بر حرمت بوده باشد!] چون شنيدم كه بعضي‌ها مطالبى داشتند و مسائلى را از ايشان شنيدند و برایشان شبهاتى ايجاد شده است.

  • راه خدا یعنی راه مطابق با تکوین

  • علىٰ‌كلّ‌حال صحبت در اين بود كه آيا راه خدا حتماً بايد با رياضت باشد و بدون رياضت انسان نمى‌تواند این راه را برود؟! آیا حتماً بايد با مشكلات باشد؟ عرض كرديم که خير، مسئله اين‌طور نيست، راه خدا راهى است كه آن راه، مطابق با تكوين انسان، تشريع شده است، مطابق با ظرفيت انسان و مطابق با آمادگى انسان. در يك وقت انسان نياز به فلان غذا را دارد، فلان مواد را بايد به بدن برساند، بدن و جسم او براى تأمين حيات و زيست و زندگى خود، نياز به يك‌هم‌چنين امورى را دارد، نیاز به يك‌هم‌چنين تغذيه‌ای را دارد، در آنجا بايد اين را انجام بدهد؛ در يك وقت بدن نياز به اين‌گونه مسائل را ندارد و اگر بخواهد زياده‌روى بكند ممكن است كه همين زياده‌روى براى او مشكل ايجاد بكند، مثل افرادى كه خب نياز ندارند و همين غذاهاى معمولى هم مى‌تواند آن مواد لازم بدن را تأمين بكند و همين ميوه‌هايى كه خورده مى‌شود، همین‌ها مى‌تواند آن مواد لازم بدن را تأمين بكند، اما به داروخانه‌ها و... می‌روند و فرض بكنيد که مكمل‌هايى را می‌گیرند كه اصلاً معلوم نيست که اینها چیست و اینها غير از ازبين بردن كبد و كليه هيچ خاصيت دیگری ندارند. خب وقتی که الآن بدن با همین غذاهای معمولی و میوه‌ها مى‌تواند آن موادِ لازمِ بدن را تأمين بكند، حالا مرتب خوردن مكمل روى مكمل و خوردن اين قرص‌ها و شربت‌ها كه اثرى ندارد و اثرش فقط تخريب است، تخريب كبد و كليه و همين‌طور ساير جهاز هاضمه است، اینها بسيار مضرّ است ولی اين‌گونه انجام مى‌دهند و مى‌گويند که براى ما لازم است! نه هيچ لزومى ‌ندارد. در بعضى از موارد خب لازم است ولى در بسيارى از موارد، اينها لازم نيست.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

12
  • بنابراين آنچه در وضعيت عادى ـ از نقطه‌نظر تغذيه و كيفيت غذايى كه بايد به بدن برسد ـ برای بدن لازم است، آن ملاك براى انجام دادن است و همان ملاك است براى پرداختن و هر شخص بايد به همان بپردازد. حالا رواياتى كه مربوط به كيفيت تغذيه است و از امام صادق عليه‌السّلام در طب الصّادق بیان شده و هم‌چنين از امام رضا عليه‌السّلام به‌دست ما رسیده است، بعداً به بعضى از آنها اشاره خواهد شد، چون مطالب خيلى زياد است، ولى من حيث المجموع و چكيدۀ آنها را إن‌شاءالله در اختيار رفقا قرار خواهيم داد و خواهیم ‌گفت که چرا امام عليه‌السلام به‌عنوان يك فردى كه امام است، بايد راجع به مسائل تغذيه صحبت كند؟ چرا امام رضا عليه‌السلام كه دنبال‌كننده و پيگير مسائل احكام و تشريع ‌است، بايد راجع به مسائل كيفيت غذا خوردن (كيفيّت نوشيدني‌ها، انواع نوشيدني‌ها، تقسيم‌بندى مزاج‌ها به چهارتا مزاج و موافقت هر كدام از اين غذاها با اين نوع مزاج كه هر مزاجى براى خودش يك دستگاه جدايى دارد) صحبت کنند؟

  • البتّه امروزه به اين مسئله رسيده‌اند كه آنچه در طب جديد نسبت به طب قديم كه مزاج‌ها را به چند قسم سوداوى و صفراوى و بلغم و دموی تقسيم مى‌كردند، اعتراض مى‌كردند، امروزه كم‌كم دارند به اين نكته مى‌رسند كه [آن تقسیم‌بندی در طب قدیم صحیح بوده است، البته امروزه این قضیه] براساس گروه خونی است، چون هر گروه خونى براى خودش حساب و كتابى دارد، دارويش فرق مى‌كند، غذايش فرق مى‌كند، نوع رساندن ويتامين فرق مى‌كند، پروتئينى كه به گروه O داده می‌شود با آنچه به گروه A داده می‌شود فرق مى‌كند، هر كسى باید در وقت خودش غذا بخورد، يكى در غذايش بايد گوشتش كم باشد، يكى باید زياد باشد، اين (تقسیم براساس گروه خونی) همان است، همان تقسيم‌هايى است كه سابق براساس آن امزجۀ اربعه و مزاج‌هاى چهارگانۀ قدما و در زمان ائمّه عليهم‌السّلام بوده است، الآن به اين‌صورت و به اين كيفيّت دارد مورد قبول قرار مى‌گيرد و دارند به اين مسئله مى‌رسند كه براى هر كسى و براى هر گروه خونى، حتی دارو فرق مى‌كند و تأثير جداگانه‌اى داشته و بر این اساس، كيفيت پاسخگويى هر انسان و هر شخصى به آن دارويى كه استفاده می‌کند، مختلف است. البته هنوز در اول راه هستند وليكن إن‌شاءالله در اين قضيه در رسيدن به آنچه بزرگان و ائمّه در اين خصوص براى ما بيان كردند و همين‌طور اولياى الهى در موارد مختلف آنها را بیان کردند، پيشرفت بيشترى خواهند كرد. و إن‌شاءالله بنا برحسب ظرفيت مجلس مقداری به اين مسائل هم خواهيم پرداخت و در تلفيق بين كيفيت تغذيۀ جديد و قديم و اختلاف بين آنها و تأثيرى كه تغذيه در روح و نفس دارد كه انسان چگونه با اختلاف در تغذيه، حال او فرق مى‌كند، مكاشفات او تغيير پيدا مى‌كند، كيفيت توجه او فرق مى‌كند، [مطالبی را خدمت رفقا عرض خواهیم کرد.] همۀ اينها برگشتش به همان چيزى است كه قدما در امزجۀ أربعه آنها را بيان مى‌كردند و اين مسئله از طب جديد، مغفولٌ عنه قرار گرفته بود.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

13
  • عدم صعوبت در راه خدا

  • آنچه نظام تكوين براى انسان مقرّر كرده است، انسان باید براساس همان نظام حركت كند، باید براساس همان وضعيت حركت كند. در راه خدا صعوبت وجود ندارد. صعوبت يعنى انسان برخلاف صلاح و برخلاف آن منفعت واقعى حركت بكند، اين معنا، معناى صعوبت است. وقتى كه به شما دستورى بدهند كه آقا برطبق اين دستور تغذيه داشته باشيد، آيا اين صعوبت است؟ وقتى که به شما دستور بدهند كه برطبق اين دستور فرض بكنيد كه حركت داشته باشيد يا توقّف داشته باشيد، آیا این صعوبت است؟ وقتى که به شما دستور بدهند كه بر وفق اين دستور به مسائل شخصى و مسائل اجتماعى بپردازيد، آیا اين صعوبت است يا اينكه انسان سرِ خود انجام بدهد و بعد با هزار خطر مواجه بشود؟! كدام صعوبت دارد؟!

  • رسیدن به عافیت در اثر متابعت از دستورات ائمه و اولیاء

  • اين مسئله، مسئلۀ بسيار مهمى است كه چگونه است كه در راه خدا و در مسير خدا و مسير سلوك ‌نفسانى، آن راهى را كه در اختيار انسان قرار مى‌دهند، سهل‌ترين، آسان‌ترين، بى‌خطرترين و به‌دور از موانع و به‌دور از آن پيامدها و تبعاتى است كه ساير خطوط و ساير مسيرها و ساير راه‌ها، دامن پويندگان خود را مى‌گيرد، اين راه آسان‌ترين راه است، البته این نه به معناى بي‌خيال بودن، بى‌اعتنا بودن، بى‌توجه بودن، مهمل بودن و كسل بودن است، نه، بلكه در عين توجّه، در عين موشكافى كردن و يك‌يك قضايا و مسائل را بررسى كردن و برطبق همان ملاك‌ها و مناط‌هايى كه در اختيار اين پويندگان مسير خدا قرار داده‌اند، حركت‌كردن است؛ بى‌خيال بودن نيست. بى‌خيال بودن، لاابالى بودن، بى‌اعتنا بودن، اين برای جُهّال است، اين برای عوام الناس است كه با هر بادى به همان سمت به حركت درمى‌آيند و با هر وزشى اختيار خود و عنان انتخاب خود را ازدست مى‌دهند. در راه خدا و در مسير بزرگان، هر قدمش اختيار است و انتخاب؛ نشستنش انتخاب است و بلند شدنش انتخاب است، نه در آنجايى كه بايد نشست برمى‌خيزند و نه در آنجايى كه بايد حركت كنند مى‌نشينند. اين مسير سهل‌ترين، بى‌دغدغه‌ترين، معتدل‌ترين و آسان‌ترين و موزون‌ترين راهى است كه بزرگان در اختيار قرار داده‌اند، تجربه‌اش را هم کردیم و خودمان هم به چشممان در آن مسائل گذشته دیدیم، و مسائل حال و آينده هم همین خواهد بود. بالأخره هر كسى به راهى مى‌رود، هر كسى به صراطى مى‌رود، ما تجربه كرديم و ديديم كه چگونه متابعت از ملاك‌هاى اولياى خدا و پيروى از آن دستورهايى را كه در طول مدت ده‌ها سال از بزرگان شنيديم و تجربۀ شخصى آنها را هم به خاطر سپرديم، [دست ما را گرفت و ما را به] آنچه براى سعادت و عافيت واقعى، عافيت نفسانى، عافيت روحى [ما لازم بود رساند.] 

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

14
  • عافیت یعنی محفوظ ماندن از توهّمات

  • آیا این عبارت «اللهم إنى أسئلك العافیة» را در ادعيۀ امام سجاد عليه‌السلام نشنيديد؟ امام صادق عليه‌السلام هم مى‌فرمايند: «اللهم انى اسئلك العافیة»،1 خب عافيت يعنى چه؟! يعنى محفوظ ماندن از خطرات، محفوظ ماندن از توهّمات، محفوظ ماندن از تخيلاتى كه ديگران آن توهمّات و تخيّلات را تعقلات مى‌پندارند! انسان از آنها محفوظ بماند، اين را مى‌گويند عافيت؛ انسان در هر راهى كه مى‌رود، در آن راه، با وجدانِ راحت برود، «آخ چرا اين كار را كردم» در آن نباشد؛ «آخ اى كاش اين كار را نمى‌كردم، اى كاش اين كار را مى‌كردم، اى كاش، اى كاش...»، این ای کاش‌ها با عافيت منافات دارد. خب آن مسيرى را كه بزرگان براى انسان قرار دادند، آن مسير چيست؟ آیا غير از مسير متابعت از حق است؟ مگر آنها براى ما دلسوز نيستند؟ اینکه آنها مى‌گويند: «از اينجا حركت كن، از اينجا حركت نكن؛ دنبال اين باش، دنبال آن نباش يا اينكه دنبال هيچ‌كدام نباش»، آنها از این گفتن چه نفعى مى‌برند؟ چه نفعى متوجه آنها مى‌شود؟! چه موقعی انسان اینها را مى‌فهمد؟ آن وقتى كه قضايايى مى‌گذرد، مسائلى اتفّاق مى‌افتد و بعد مى‌گويد: عجب! اى كاش ما گوش مى‌داديم؛ اى كاش ما به اين مسائل توجّه مى‌كرديم که حالا وجدانمان مرتب ما را سرزنش نمى‌كرد، حالا وجدانمان به ما نهيب نمى‌زد! آن موقع انسان می‌فهمد.

  • راه خدا، نزديك‌ترين و سهل‌ترين راه

  • پس راه خدا نزديك‌ترين و سهل‌ترين راه است. آنچه براى جسم ما در هر موقعيتى لازم است، راه خدا مى‌گويد بايستى كه نسبت به آن اقدام كنى؛ اگر براى تو بيمارى پيش آمد راه خدا مى‌گويد: بايد پيش متخصصش بروى. آيا اين سخت‌ترين است؟! اگر مى‌خواهى چيزى را درست كنى، بايد بهترين را درست كنى؟ آيا اين راه خدا موجب صعوبت كار است؟! اگر مى‌خواهى شغلى را انتخاب كنى بايد آن بالاترينش را در نظر بگيرى؛ مى‌خواهى بروى درس بخوانى، می‌خواهی وارد حوزۀ علميه بشوى، می‌خواهی علوم آل محمّد علیهم‌السلام را در پيش بگيرى، می‌خواهی به آنها بپردازى، بايد به مرتبۀ اجتهاد برسى و كمتر از اجتهاد را نمى‌پذيرند، آيا اين صعوبت دارد؟! آیا به بالاترين رسيدن، صعوبت است؟! وقتى كه مى‌خواهى در دانشگاه بروى بايد به آن بالاترين مرتبۀ دانش و اطّلاعات دسترسى پيدا بكنى، آيا اين صعوبت دارد؟! رسيدن به برترين و كامل‌ترين و رسيدن به آن نقطه‌اى كه اين نفس مى‌تواند و استعداد دارد که به آن نقطه برسد، اين كجايش بد است؟! آیا اين بد است؟! آیا اين سخت است؟! آیا اين خلاف مسير عالم تكوين است؟!

    1. الصحيفة العلوية، ص 311.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

15
  • در آن روزى كه بدن تو به اين مقدار از انرژى احتياج دارد، به اين مقدار از غذا نیاز دارد، به این مقدار از مواد نیاز دارد، امروز باید اين مقدار از مواد را به بدنت برسانى. فردا بدن تو به اين مقدار نياز ندارد، راه خدا مى‌گويد: باید يك وعده از غذايت را حذف كنى. آیا اين صعوبت دارد؟ آیا اين مشكل است يا نه، اين عين واقع و عين حقيقت و عين انطباق مسير با تكوين است؟ و هر شخصى براى خودش پزشك است، هر شخصى خودش مى‌داند که الآن در چه وضعيتی قرار دارد و چقدر بايد غذا بخورد و چه موقعی بايد بخورد و چه موقعی بايد دست بكشد و چه موقعی بايد امساك كند.

  • اینکه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مى‌فرمودند: «در ماه، چهار روز را روزه بگيريد» يا اينكه به بعضى‌ها مى‌فرمودند: «هفته‌اى دو روز را روزه بگيريد» آیا اين روزه گرفتن به معناى مشقت يا به معناى تحميل يك امر شاقّ و صعبى است يا اينكه براى سلامتى خود شخص مى‌گويند؟! خب نمى‌خواهى، نكن، چهار روز در ماه را روزه نگير، اين‌قدر بخور که...! خب چه اثرى بر اين قضيه مترتب مى‌شود؟

  • خوردن غذای سبک در شب و زود خوابیدن دو دستور مهم و اساسی برای تأمین سلامت جسم و روح

  • وقتى كه بزرگان به شاگردان خودشان دستور غذايى مى‌دهند، اين نفعش به چه كسى مى‌رسد؟ به خود شخص مى‌رسد. اگر این کار را کرد آن‌وقت دیگر فردا بلند نمى‌شود بيايد بگويد که آقا براى نمازشب نتوانستم بلند شوم! مى‌فرمايند: «شام چه خوردى؟» شخص می‌گوید: رفته بوديم مهمانى و اين را خورديم و آن را خورديم و...، خب اگر فيل هم بود و این‌قدر غذا می‌خورد، دیگر نمى‌توانست بلند شود تو كه حالا ديگر جاى خود را دارى! خب با يك‌هم‌چنين وضعى معلوم است که بیدار نمی‌شوی. خب اين بدنى را كه خدا قرار داده، اين وضعيتى را كه او قرار داده، یک اقتضائى مى‌كند و اقتضایش اين است كه شب غذای سبك بخورید، غذای سنگين نخورید، زود بخوابيد، خواب را حتماً قبل از نصفه‌شب قرار بدهيد. يك ساعت خوابِ قبل از نصفه‌شب، ‌با چهار ساعت خواب بعد از نصفه‌شب مى‌تواند برابرى كند، بعد از نصفه‌شب ديگر آن فشارى كه نبايد به مغز بيايد، آمده است، خوابِ بعد از نصفه‌شب ديگر فايده‌اى ندارد، نمى‌تواند اين سلول‌ها را در خواب جبران كند، اين مربوط به خوابِ قبل از نصفه‌شب است. خب گوش نمى‌دهند، صحبت مى‌كنند، شب را به حرف زدن می‌گذرانند، فلان مهمان مى‌رود و مى‌آيد و هميشه كسانى در رفت و آمد هستند و مسائل ديگرى كه امروزه رایج شده است، بالأخره از اين تفنّن‌ها و سرگرمي‌ها، خيلى زياد است، نتيجه اين مى‌شود که تازه ساعت 12، 1، 2 شب مى‌خوابد! خب دیگر چيزى باقى نمى‌ماند و بعد هم هزارتا مرض و مشكل اعصاب و چيزهاى ديگر به‌وجود می‌‌آید. اين مسئلۀ خواب، مسئلۀ بسيار مهمى است، حالا در اين قضيه صحبت مى‌كنيم، بسيارى از بيماري‌هايى كه مربوط به ساير اعضاى بدن انسان است، منشأ عصبى دارد.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

16
  • مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ گاه‌گاهى مسائل و مطالبی را به خود بنده مى‌فرمودند، مثلاً در همان وقتى كه دچار ناراحتى قلبى شدند، اصطلاحاً به آن آنوريسم قلبى مى‌گويند، آئورت مى‌گويند، وقتى كه دچار اين ناراحتی شده بودند، هر كسى در آنجا حدسى مى‌زد و تقريباً می‌توان گفت که به يك نقطۀ مشتركى هم نرسيدند، تا آنجا كه در نظرم هست، چون بنده آنجا پيش ايشان بودم، فقط به‌عنوان يك درد سينه تشخيص داده شده بود، همين، بيش از اين چيزى نمى‌گفتند، يك آنژين سطحى مى‌گفتند، ديگر اين‌طرف، آن‌طرف، مرتب چيزهاى مختلفی می‌گفتند، خلاصه مسئله خيلى واضح نبود. يك روز نشسته بودند و من رو كردم به مرحوم آقا و گفتم: آقا حالا از اينها بگذريم، قضيۀ شما چيست؟ ایشان فرمودند: «پارگى آئورت است و اينها هم هنوز نفهميده‌اند، تو هم چيزى نگويی!» ما را راحت کردند. و همين‌طور گاهى مسائلى بود كه ما آنها را از ايشان مى‌شنيديم، منتها خب اين‌طور نبود كه هميشه از این‌گونه مسائل باشد. يك روز من به ايشان عرض كردم كه آقا من خيال مى‌كنم كه نود درصد بيماري‌هايى كه براى بدن پيدا مى‌شود، اينها منشأ عصبى دارد، ايشان فرمودند:

  • بگو نود و نه درصد! يك درصد منشأ غير عصبى دارد؛ نود و نه درصد آنها منشأ عصبى دارد، منتها به ساير مسائل مراجعه مى‌شود، البته بعداً پزشكى و طب به نکته خواهد رسيد.

  • مسئلۀ اعصاب، خيلى مهم است.

  • اينكه اولياى خدا نسبت به استراحت مبكّل، يعنى زودهنگام و همين‌طور راجع به بيدار شدن قبل از فجر تأكيد مى‌كردند، برای اين قضيه است كه در مسئلۀ سيستم عصبى و مزاج بدن، خواب نقش اساسى دارد، اين خواب بعد از نصفه‌شب فايده‌اى ندارد، بايد قبل از نصفه‌شب انجام بگيرد تااينكه بتواند آن آثار خودش را داشته باشد.

  • تأکید بزرگان بر بیداری در بین الطلوعین

  • خب ببينيد راه خدا چه مى‌گويد؟ خب همين را مى‌گويد ديگر، مى‌گويد: شب سبك بخور و بخواب، صبح زود هم بلند شو. مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به بنده فرمودند:

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

17
  • كسى كه بين الطلوعين بيدار نباشد، آن روز، رزق ندارد!

  • منظور از رزق نه‌اینکه نان و آب باشد، آن رزقى را كه براى حيات و رشد و بقاء روح و معنويت در آن روز قرار مى‌دهند، اين را در بين الطلوعين مى‌آورند. حالا اگر انسان مريض است، كسالت دارد، وقتى که آفتاب طلوع کرد يك ساعت بخوابد يا مثلاً قدرى که از طلوع گذشت بخوابد يا بين صبح و بين ظهر اگر مجال پيدا مى‌كند كه خيلى مستحب هم است، قيلوله بسيار مستحب است که انسان بخوابد. ولى كسانى كه بين الطلوعين مى‌خوابند آن روز از رزق معنوى محرومند! و حتی من خودم داشتم مى‌شنيدم كه ايشان به مرحوم پدرمان مى‌فرمودند: «حتّى بچّه‌هاى كوچك و اطفال را هم در بین الطلوعین بيدار كنيد»1 بعد مرحوم آقا ‌فرمودند: «آخر اينها خوابند و خلاصه به‌هم مى‌ريزند!» ايشان مى‌فرمودند: «خب با لطافتى با لطفى با وضعيتى كه خلاصه خيلى هم ناراحت نشوند، بالأخره اینها را بیدار کنید.» يعنى اين‌قدر تأكيد داشتند بر وضعيت خواب آنها كه به‌نحوى باشد كه اينها هم بتوانند استفادۀ خودشان را در آن روز ببرند.

  • خب مسائل زياد است، این مطالب را هم به‌عنوان مقدّمه عرض كرديم و اين مسائل جنبۀ مقدّمى داشت براى وارد شدن در آن بحث تغذيه كه إن‌شاءالله اگر توفيق داشته باشيم در مواقع خودش، خدمت رفقا خواهيم بود و تا حدودى از اين مسائل، آنچه را شنيديم و آنچه را در اخبار از ائمّه عليهم‌السلام در اين مسئله رسيده، خدمت رفقا عرض خواهيم كرد. نگاه به ساعت كردم و ديدم كه دیگر دير شده است، منتها چون ديگر محرم نزديك شده، گفتم كه اگر چند كلمه‌اى هم از باب تذكّر راجع به محرّم و كيفيّت عزادارى و واقعۀ اين حادثۀ منحصر به‌فرد در تاريخ، خدمت رفقا بگوييم، این‌هم بى‌مناسبت نباشد.

  • اهتمام بزرگان نسبت به برپایی عزاداری برای سید‌الشهداء علیه‌السلام

  • مسئلۀ سيدالشهداء عليه‌السلام، يك مسئلۀ شوخى نيست و نبايد اين مطلب را با ساير مطالب خَلط كرد، نبايد مخلوط كرد، نبايد مقايسه كرد؛ تشبيه ساير حوادث با قضيۀ عاشورا حرام است، زيرا به‌طوركلّى در واقعۀ عاشورا، مسئله چيز ديگرى بوده، اين حادثه يك حادثۀ ديگرى بوده و اين قضيّۀ روز عاشورا و مسائلى كه اتفاق افتاده و اسرارى كه در اين واقعه، از آن حضرت ظهور پيدا كرده و همين‌طور بعد از اين واقعه، اینها در تحت تفكّر ما نمى‌گنجد. البتّه بنده بعضى از اينها را جَسته و گريخته در بعضى از سخنانم عرض كرده‌ام و گفته‌ام كه نظر بزرگان نسبت به اين حادثه يك نظر ديگرى است، يعنى بزرگان نسبت به دو جنبۀ ظاهرى قضيۀ عاشورا و همين‌طور جنبۀ باطنی آن خيلى نظر داشتند و خيلى توجّه داشتند، آن‌قدر اين قضيۀ كربلا و ايّام محرّم مهم است كه دأب بزرگان و اولياى خدا و عرفا بر اين بوده كه در ايام محرم حتى از مطالعۀ كتب علمى احتراز مى‌كردند، برای اینكه نفْس در اين ايّام فقط در يك جا متمركز بشود و توجّه نفس، فقط بر سيّدالشهدا علیه‌السلام باشد تا بتواند بيشتر بگيرد، ذهن اين‌طرف و آن‌طرف نرود، البته نه نسبت به مسائل لغو و عبث و بيهوده، اينها كه اصلاً جاى صحبت ندارد، حتّى نسبت به مسائل علمى هم این‌گونه برخورد می‌کردند. اينكه الآن در حوزه، دهۀ محرم تعطيل مى‌شود، يك جهتش همين است، يعنى صرف نظر از تبليغ، اين است كه بزرگان در سابق نسبت به قضيۀ عاشورا، يك مسئلۀ خاصى داشتند و حتى درس گفتن كه خب همين درس است، همين درس‌ها و علوم اهل‌بيت علیهم‌السلام است ديگر، ولى در عين حال باز توجه اين بوده كه به مَقتَل‌ها پرداخته بشود، به تاريخ پرداخته بشود، به مسائلى كه انجام شده پرداخته بشود، اذهان متوجه بشود.

    1. روح مجرد، ص 139.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

18
  • باقی ماندن اسلام و تشیع در اثر جریان عاشورا

  • لذا از نقطه‌نظر ظاهر خب مشخص است كه چه قضيه‌اى اتفاق افتاد، چه حادثه‌اى اتفّاق افتاد و در رشد ديانت و تشريع الهى و شريعت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم چه تأثيرى داشته است؛ بدون هيچ‌گونه گزافه‌گويى و اغراق، اگر قضيۀ عاشورا اتفّاق نمى‌افتاد، دیگر اسمى از اسلام نبود، به هيچ‌وجه ديگر اسمى از اسلام نبود و اسمى از اسلام همین الآن هم نبود، همين الآن هم نبود! آنچه باعث شده است که همين اسلام و همین تشيّع در طول زمان باقى بماند و در استمرار تاريخ در مظاهر مختلف، كشورهاى مختلف، ملّت‌هاى مختلف و اجتماعات مختلف، خودش را نشان بدهد، اين واقعۀ عاشورا است، يعنى آن روح سيّدالشّهداء علیه‌السلام، آن نفس سيّدالشهداء، آن حقيقت سيّدالشهداء، در احياى شريعت جدّش، پيوسته و لاينقطع اين شريعه را باز نگه داشته است. و اگر نبود، هيچ خبرى نبود. و ما مشاهده مى‌كنيم كه آنچه باعث بقاء اسلام و تشيّع شده است، آن احياء مراسم عزادارى ائمّه عليهم‌السّلام، مخصوصاً مسئلۀ عاشورا است كه وقتى ايّام محرّم مى‌آيد، به‌طوركلّى فضا، خانه‌تكانى مى‌شود؛ هوا، خانه‌تكانى مى‌شود؛ همۀ دل‌ها منقلب مى‌شود، برمى‌گردد. اين قضيه خيلى عجيب است! يعنى واقعه‌اى است كه ما نمى‌توانيم اين واقعه را فقط در انسان‌ها و بشر جستجو كنيم، اصلاً كل عالم در اين واقعۀ عاشورا متحوّل مى‌شود، نه فقط انسان و شيعيان و عدّۀ خاصّى از آن افراد.

  • لذا با اينكه همه جور افراد با هر شخصيّتى و با هر وضعيتى آمدند و رفتند، آنچه تا الآن باقی مانده، فقط سيّدالشّهداء است. افراد زيادند، اشخاص زيادند، افراد، معاريف در دنيا، هر كدام برحسب موقعيّت و شخصّيت خودشان، ولو شخصيت كاذب، آمدند و چند صباحى صيت و شهرتى به‌هم زدند و بعد رفتند، آنچه باقی است، آن مربوط به سيّدالشّهداء است. سيّدالشّهداء تبليغ نمى‌خواهد، سيّدالشّهداء تحريك دادن مردم نمى‌خواهد، سيّدالشّهداء نياز به اين چيزهايى كه در دنيا متداول است ندارد، سيّدالشّهدا با دل‌هاى مردم ارتباط دارد، اين كه ديگر نياز به پرچم ندارد، سيّدالشّهداء با نفوس مردم در ارتباط است، خب نفس را انسان چه‌كار مى‌خواهد بكند؟ اين مسئله مربوط به ظاهر است، چه اینکه در ظاهر انسان بايد نسبت به اين مسئله اهتمام داشته باشد. عزادارى سيّدالشّهداء از مهم‌ترين مسائلى است كه بايد شيعيان به آن بپردازند. مسئله، مسئلۀ واقعى است، مسئلۀ حقيقى است، در اين عزادارى توجّه بايد به خود آن حضرت باشد، توجه نباید به مجلس و اين‌طرف و آن‌طرف و كم‌آمدن و زياد‌آمدن و پخش‌شدن و نشدن باشد؛ مجلس بايد منعقد باشد، دو نفر بيايند، دويست نفر بیایند، دويست هزار نفر بیایند، نباید تفاوتى در مسئله وجود داشته باشد.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

19
  • ولايت امام حسين، جوهر شريعت رسول الله

  • من يادم هست که در زمان سابق، بعد از انقلاب، خب آن موقع نياز به تظاهرات بود که مردم بيايند و به دنيا نشان بدهند كه خب بالأخره اهتمامى كه داشتند براى ازبين بردن آن نظام و تجديد و احداث اين نظام، نظام به اصطلاح اسلامى، این اهتمام از طرف خود مردم بوده است، دنيا بدانند كه مردم خودشان رغبت دارند و علاقه دارند، خودشان اين نظام را مى‌خواهند. آن موقع صحبت اين بود كه اجتماعات خيلى زياد باشد، تظاهرات باشد، مردم مرتب در خيابان‌ها بيايند که بالأخره دنيا بدانند كه آن نظامى كه رفته، با زور و... نرفته، خود مردم خواستند و خود مردم خواستند که این نظام را آوردند و الآن هم دارند از آن حمايت مى‌كنند، تظاهرات مى‌كنند، راهپيمايى مى‌كنند. يادم هست كه يكى از اين افراد در آن موقع كه اتّفاقاً آن ايّام با ايّام محرّم هم مصادف شده بود، گفته بود كه «من نمى‌گويم عزادارى نكنيد ولى اين عزاداری را در تظاهرات انجام بدهيد!» خب اگر انسان بخواهد اين قضيه را نگاه كند مى‌بيند که با آنچه فرهنگ شيعه حكم به آن مى‌كند، خيلى تفاوت مى‌كند. اینکه «من نمى‌گويم عزادارى نكنيد، بكنيد ولى تظاهرات باشد» این حرف يعنى چه؟ يعنى عزادارى سيّدالشّهداء در رتبۀ دوم قرار دارد! عزادارى خيلى مورد توجّه نيست! آنچه مورد توجّه است اين است كه دنيا ببينند كه الآن اين خيابان‌ها پر از جمعیت است؟!

  • اين غلط است! اين غلط است! اين نشان مى‌دهد كه ما سيّدالشّهداء را نشناختيم، ولايت را نشناختيم، تشيّع را نشناختيم، حقيقت ولايت و دين را نشناختيم، هنوز نفهميديم که جوهر شريعت رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم، ولايت امام حسين عليه‌السلام است، اين را نشناختيم. اگر اين جوهر را از او بگيرند، اين شريعت مى‌شود رباط، رباط مى‌شود! فرق بين رباط و بين انسان در چيست؟ شما بين رباط و بين انسان چه فرقى را مى‌گذاريد؟ هيچ! فرق بين صفر و بين بى‌نهايت است، انسان بى‌نهايت است، انسان ديگر حدى ندارد و شما نمى‌توانى به انسان نمره‌اى بدهى. ولى رباط چيست؟ صفر، يك، دو، بالأخره برحسب آن كارى كه دارد انجام مى‌دهد و آن برنامه‌اى كه در آن قرار داده شده است و غير از اين كه نيست. فرق بين دينى كه سيّدالشّهدا در آن نيست و بين دينى كه سيدالشهدا در آن هست، فرق بين رباط و بين انسان است، اين است قضيه.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

20
  • نگرش اولیای الهی نسبت به جریان عاشورا

  • به‌خاطر همين مسئله است كه اولياء و عرفا نسبت به اقامۀ عزاى محرّم، اين‌قدر تأكيد داشتند. آن کسی كه در فكرش عزاى سيّدالشّهدا نيست، او رباط است، او سيّدالشّهدا را به‌خاطر ظهورش در اين مظهريّت مى‌پسندد نه بيشتر، لذا امام حسن علیه‌السلام را نمى‌پسندد، امام سجّاد علیه‌السلام را نمى‌پسندد، امام باقر و امام صادق علیهما‌السلام كه هيچ! چرا؟ چون آنها يك‌هم‌چنين ظهورى نداشتند! حالا آیا آن بلایا و مسائلی كه بر سر امام سجّاد آمد، كمتر بود از آن قضايايى كه در عاشورا اتّفاق افتاد؟! مگر حتماً همه بايد با آن كيفيّت (شهادت امام حسین و یارانش) از اين دنيا بروند؟ آن قضاياى اسارت و مسائل شام و كوفه و به زنجير كشيدن كه تا آخر عمر امام سجّاد، اثر آن غل و زنجيرها بر پشت آن حضرت بود و كسى از اين قضّيه اطّلاع نداشت، آنها در روز عاشورا كجا بود؟! و واقعاً اين آن چيزى است كه دست ما از آن خالى است!

  • وقتى كه مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مى‌فرمايند: «من وجب به وجب، صحن سيّدالشّهدا علیه‌السلام را خوابيدم»1 آن‌وقت شما بياييد نگاه كنيد ببينيد راجع به اين عرفا چه مى‌گويند؟! می‌گویند: «اينها ولايتى نيستند! اينها خيلى دنبا‌له‌رو ائمّه علیهم‌السلام نيستند! اينها خيلى با اين مسائل ميانه ندارند!»

  • خب اين واقعاً نهايت بى‌انصافى است! آيا مسئله اين‌طور است؟! آن اهتمامى كه مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به عزادارى سيّدالشّهدا و ائمّه داشتند، ما آن اهتمام را در كجا مى‌توانيم پيدا بكنيم؟! در كجا مى‌توانيم پيدا بكنيم؟! مرحوم والد راجع به كيفيّت نگرش استادشان در روح مجّرد راجع به قضيۀ عاشورا ـ خب همه خوانده‌ايد ديگر ـ چه فرمودند؟2 چقدر بر اين مسئله اعتراض شده؟! و تمام اين اعتراض‌ها والله و بالله و تالله از روى عناد بوده است و از روى لِجاج بوده است و از روى انكار بوده است! چقدر ايشان اين قضيه را بيان كردند! آيا استاد ايشان نسبت به عزادارى سيّدالشّهدا بى‌تفاوت بودند؟! اگر بى‌تفاوت بودند پس چرا هر روزِ دهۀ محرم، در همان زمانى كه خود ما در كربلا بوديم و در آنجا مشرّف بوديم، بعد از نماز صبح به ما مى‌فرمودند: «زيارت عاشورا بخوانيد»؟! پس چرا خودشان در دهۀ عاشورا اصلاً مسئله‌شان با ساير ايّام تفاوت مى‌كرد؟ واقعاً خيلى عجيب است!

    1. سالك آگاه، ص 41.
    2. روح مجرد، ص 78.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

21
  • در روز عاشورا ما در خدمت ايشان نشسته بوديم، يك‌مرتبه سر و صدايى آمد و معلوم شد كه يكى از اين دسته‌هاى عزادارى از چند فرسخى دارند به‌سمت كربلا مى‌آيند. دستۀ معروفى است، دستۀ طويريج به آن مى‌گويند، با وضعيتى چهار فرسخ همين‌طور بندگان خدا پياده مى‌آيند. ايشان فرمودند:

  • همه بلند شويد برويد و با اين دسته همراهى كنيد، امام زمان عليه‌السلام به اين دسته به‌خصوص، يك عنايت خاصى دارند!

  • آن‌وقت مى‌گويند: اينها اهل ولايت نيستند! اهل عزا نيستند! اهل توسل نيستند!

  • ما همه بلند شديم و حتّى مرحوم آقا هم آمدند و رفتيم در آنجا و مقدارى با آنها همراهى كرديم، البتّه آنها در حركتشان تند و سريع بودند. و خود ايشان فرمودند:

  • در اين دهه، سيدالشّهدا عليه‌السلام عنايت خاصى نسبت به عزادارانشان دارند ولى در روز عاشورا يك كوزۀ آب نگه داشته‌اند و آن را به اين دستۀ طويريج مى‌دهند!

  • اين حرف كيست؟ اين حرف آن عارفى است كه مرحوم پدر ما در روح مجرّد راجع به نگرش ايشان، آن مطالب عالى و راقى را بيان كردند!

  • ولى صحبت در اين است که آیا آنچه را آن بزرگان از زيارت عاشورا مى‌فهميدند، ماهم مى‌فهميم يا ما فقط همين ظاهر را مى‌فهميم؟! ما فقط همين مصيبتى كه وارد شده را مى‌فهميم! ما همين تير و شمشير يا نيزه‌اى كه وارد شده را مى‌فهميم! آنچه را آنها از زيارت عاشورا مى‌فهميدند، آيا ما‌هم به همان سطح و افق فكرى مى‌رسيم يا آنها چيز ديگرى مى‌فهميدند؟! اين آن مطلبی است كه مرحوم آقا در روح مجرّد آوردند.

  • مولانا چه مى‌فرمايند؟

  • هر چه مى‌گويم به قدر فهم تست***مُردم اندر حسرت فهم‌ درست1
  • حالا فرض بكنيد كه افراد نمى‌توانند خودشان را به آنجا برسانند، پس چرا انكار مى‌كنند؟! واقعاً چرا ما انكار مى‌كنيم؟! چرا بايد اين‌قدر بى‌انصاف باشيم كه آن عمل و كردار بزرگان را نديده بگيريم و به اين‌گونه مطالبى كه فقط مى‌تواند تغذيۀ براى يك عدۀ خاصّى از افراد غير مطلع باشد، بپردازیم؟!

    1. مثنوی معنوی (میرخانی)، دفتر سوم، ص 254:
      آنچه می‌گویم به قدر فهم تست***مُردم اندر حسرت فهم‌ درست

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

22
  • مراقبات و دستورات بزرگان نسبت به ایام محرم و صفر

  • علىٰ‌كلّ‌ّحال مسئله، بسيار مهم است! در منازل بايد تغيير فضا احساس بشود، البتّه همان‌طورى‌كه قبلاً عرض كردم لازم نيست كه همۀ منزل سياه‌پوش باشد، نه، يك مقداريش هم بشود كه مشخص بشود كه حال و هوا، حال و هواى عزادارى است، اين کافی است؛ شيرينی‌جات و تنقّلات، در اين دو ماه بايد برداشته بشود؛ و هم‌چنين در این دهه، شركت در مجالس، اين توصيۀ بزرگان بوده كه حتّى اگر صبح نتوانستيد شرکت کنید، ظهر شرکت کنید، اگر ظهر نتوانستيد، بعدازظهر، حتی اگر بعدازظهر هم نشد، شب شرکت کنید كه بالأخره روزى از اين ايّام نگذرد و انسان موفّق نشود كه در عزاى امام حسين عليه‌السلام شركت داشته باشد؛ و همان‌طورى‌ كه بزرگان فرمودند همه بايد به آن كيفيّت عزادارى بکنند، از اشعار خلاف، بايد پرهيز بشود، از اشعار سبك بايد پرهيز بشود، از اشعارى كه موجب وهن امام عليه‌السلام است، بايد پرهيز بشود، آن بساطى كه فقط به‌درد بازى‌درآوردن‌ها مى‌خورد، اينها نبايد در مسائل و قضاياى امام حسين بيايد، اينها خراب مى‌كند؛ بايد به مبانى روز عاشورا توجّه بشود؛ مبلّغين، خُطبا و افرادى كه صحبت مى‌كنند، اينها بايد به افشاء آن حقايقى كه از كلمات و از راه و روش آن حضرت در اين روزها بيان شده و سرزده، بپردازند و آنها را براى افراد بيان كنند. و ما ديگر نيازى به چيز ديگر نداريم، همين‌كه راه و روش و كلمات آن حضرت براى مردم تبيين بشود، کافی است، خب مسئله مشخّص است، راه آن حضرت مشخّص است و احتياجى به پرداختن به اين گوشه و كنار و مسائلى كه براى انسان خب بالأخره نه چندان مفيد است، نيست و آنچه را يك فرد بايد بفهمد، از اين مسائل مى‌فهمد.

  • مرحوم علامه طهرانی: تثبیت مسائل در نفس و ذهن در اثر روضه

  • هيچ‌وقت يادم نمى‌رود، در يكى از اين روزهايى كه مرحوم مطهّرى ـ رحمةالله‌عليه ـ به منزل مرحوم والد آمده بودند، صحبت از روضه بود و ايشان راجع به كتاب معاد شناسى مرحوم آقا مشغول صحبت بودند، من در نيمۀ صحبت رسيدم كه ايشان پيشنهاد مى‌كردند:

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

23
  • اين مجالسى كه در معاد شناسى است، اينها خيلى خوب است ولى اين روضه‌اى كه شما بعد از اين مجالس آورده‌ايد، اين روضه موجب مى‌شود كه مطالب، آن سلسلۀ خودش را ازدست بدهد، آن استمرار خودش را ازدست بدهد و چه بهتر كه اين روضه‌ها حذف بشود تااينكه مطالب متسلسلاً، پشت سر هم بيايد و ذهن و فكر قارى و خواننده را به اين‌طرف و آن‌طرف نبرد!

  • مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ لبخندى زدند و فرمودند:

  • آقا هرچه ما در آن جلسه و صفحات از مطالب مى‌گوييم، نتيجه‌اش به‌واسطۀ آن روضه حاصل مى‌شود، آن‌وقت شما مى‌گوييد که ما روضه را حذف كنيم! (عبارت ايشان اين بود:) حذف اين روضه در دنبالۀ مطالب، مانند غذايى مى‌ماند كه نمك در آن ريخته نشده و این روضه، نمك براى غذا است و اين روضه است كه باعث مى‌شود كه آن مطالب در ذهن و نفس بماند (نه در مغز!)

  • اين را بنده دارم مى‌گويم، البته ايشان فرمودند در ذهن بماند، آن دوّمى را بنده مى‌گويم، اضافه‌اش را بنده مى‌گويم، در مغز نه، بله شما مثل نوار مى‌توانيد خيلى از مطالب را در مغزتان نگه داريد ولى به نفستان نرفته، به ذهنتان نرفته، به آن حقيقت گيرندۀ نفس، اين مطالب نفوذ پيدا نكرده، فقط در مغز يك‌سرى مطالب ضبط شده و بعد دوباره اينها بازپرداخت مى‌شود و بيان مى‌شود، اضافه نمى‌رود در نفس جا بگيرد و اثر خودش را به‌وجود بياورد و شروع كند به كاركردن.

  • در ادامه مرحوم آقا فرمودند:

  • اين حقايقى را كه ما بعد از اين مطالب، به‌عنوان سرگذشت واقعۀ عاشورا مى‌آوريم، اين مى‌رود در نفس و آن مطالبى را كه گفتيم، آنها را مى‌چسباند، يكى مى‌كند، مخلوط مى‌كند، ممزوج مى‌كند و آن اثر به‌دست مى‌آيد.

  • لذا چه كسى اين مطلب را مى‌فهمد؟! چه كسى می‌تواند اين مطلب را تشخیص بدهد؟! من نمى‌دانم در آن موقع ايشان اين مطلب مرحوم آقا را گرفت يا نگرفت؟ نمى‌دانم! ولكن اين را مى‌توانم عرض كنم كه اگر اين مسائل خوب هضم بشود، خوب گرفته بشود، خيلى تأثير سرنوشت‌سازى در وضعيّت انسان به‌وجود مى‌آورد! خيلى! تأثير، تأثير خيلى عجيبى است! آن موقع‌هايى كه انسان بر سر دوراهى و سه‌راهى و ده‌راهى گير مى‌كند، آن موقع آن تمايلى كه نفس پيدا مى‌كند، برای آن مسائل است، توجّه كرديد؟! آن موقع كه بايد امام حسين به دادش برسد و نگذارد که آن طرف برود، این ماندن برای آن روضه و دستگیری امام حسین است، برای اين است كه آن مطالب با روضه در نفس مانده و ثبت شده و نفس را جهت داده است، نفس را جهت داده که نفس و دل را در يك چارچوب و حصن حصين خودش قرار داده است، لذا در دوراهي‌ها و سه‌راهي‌ها و چهارراهي‌ها وقتى كه قرار مى‌گيرد، مى‌فهمد كه از كدام‌طرف برود. همۀ چهارراهي‌ها را كنار مى‌گذارد، در دوراهى قرار مى‌گيرد، هر دو راه را كنار مى‌گذارد، نه اين راه، نه آن ‌راه! چرا؟ چون هر دو باطل است؛ سه راه، هر سه باطل است، چهار راه...، در آن وسط يكى را مى‌بيند که بد نیست [و به‌سمت او می‌رود.] اين به‌خاطر چيست؟ این به‌خاطر اين است كه آن آثارى كه در انسان به‌وجود آمده، آن نمى‌گذارد كه انسان در آن مواردى كه مى‌بيند موافقتى وجود ندارد، تمايل به آن سمت پيدا كند. چون رفتن به يك سمت به‌خاطر تمايل است ديگر، اگر تمايل نداشته باشد خب نمى‌رود ديگر، سر جايش مى‌نشيند ديگر، تمايل پيدا مى‌كند و بعد براساس تمايل، دليل مى‌آورد نه‌اينكه اول دليل بياورد و بعد تمايل پیدا کند. اما كار ما مردم برعكس است اول تمايل داريم و راهمان را انتخاب مى‌كنيم و بعد دنبال این می‌رویم که خب حالا چه دليلی براى آن پيدا بكنيم؟ چطورى اين قضيه را درست کنیم؟ مى‌گرديم در كتاب و اين‌طرف و آن‌طرف تا دلیل پیدا کنیم! بابا به جاى اينكه حالا بروى بگردى دلیل پیدا کنی، اول بيا بگرد، در كتاب، در مرام، در ملاكات، در مطالب، در دستورها، در فرامين، در تجربه‌ها، اوّل بيا تشخيص بده، خب وقتى که تشخيص دادى، طبعاً تمايل پيدا مى‌شود، ميل نفس به آن سمت پيدا مى‌شود. ولى وقتى كه ديدى نه، به هيچ طرف، میلی نيست، اينجا معلوم مى‌شود قضيه يك جايش مى‌لنگد، هيچ طرف وجود ندارد [که میل به آن، صحیح و منطقی باشد.]

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

24
  • خالص بودن جریان عاشورا در تاریخ منحصر به‌فرد است

  • خب اين روح را چه كسى مى‌دهد؟ اين روح را آن تمسّك به سيّدالشّهداء، در انسان ايجاد مى‌كند. وقتى كه انسان در قضيۀ كربلا مى‌آيد، وقتى كه خودش را به حريم سّيدالشّهداء علیه‌السلام مى‌چسباند، وقتى كه خودش را در آن خيمه قرار مى‌دهد، آن حال و هوا مى‌آيد و اين شخص را مى‌گيرد، آن حال و هوايى كه هيچ‌گونه غلّ و غشّى در آن وجود ندارد، هيچ‌گونه مزجى در آن حال و هوا وجود ندارد، چون گفتيم که قضيۀ كربلا، خالصِ خالص بود، خالصِ خالص بود، در جنگ‌هاى رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم خالصى وجود نداشت، هم خالصى بود و هم ناخالصى، مگر نبودند؟ آیا در جنگ‌هاى اميرالمؤمنين علیه‌السلام همه خالص بودند؟ نه، اگر خالص بودند كه آن قضيۀ صفيّن و نهروان به‌وجود نمى‌آمد، اگر خالص بودند كه در قضيۀ جمل نمى‌آمدند بگويند که «آقا ما با شما نيستيم!»1 اگر در ركاب خود رسول خدا خالص بودند كه آن پنجاه نفرى كه در بالاى كوه احُد بودند، برخلاف دستور رسول خدا از آنجا پايين نمی‌آمدند، پس معلوم است که خالص نبود ديگر، اگر خالص بود همان بالا مى‌ماندند،2 اگر خالص بود كه رسول خدا نمى‌فرمودند: «اين شخص، شهيد راه خر شده است!» شخص رفته بوده که الاغ را به غنیمت بگیرد، الاغ قشنگى بوده و اتّفاقاً آن صاحب الاغ این شخص را زد و او را کشت. حضرت فرمودند: «نه بابا! این شخص کجا بهشتی است! اين شخص براى گرفتن خر رفته بود!»3 ولى در قضيۀ عاشورا ما ناخالصى نداريم، كدام ناخالصى بوده؟ تمام ناخالصي‌ها شب عاشوار، همه رفت، تمام شد، حتى آن يك نفر هم که ماند، آمد و به سيدالشهداء گفت: «من با شما هستم تا وقتى كه احساس كنم شما مى‌توانيد غلبه كنيد.»4 حضرت فرمودند: «ميل خودت است.» و او هم در روز عاشورا شهيد نشد. ابدا اين‌طورى هردمبيلى نيست كه هر کسی كه اينجا آمد، برويد و بزنيد و همه شهيد بشوند، نه‌خير تو گفتى كه من با شما هستم تا وقتى كه احساس بكنم که شما غلبه می‌کنید، ما تمام ملائكه را موظّف مى‌كنيم که تو را از تمام شمشيرها و نيزه‌ها نگه دارند، خيال كردى قضيۀ عاشورا همين‌طور كشك است که هر كسى بيايد و يكى به او تير بخورد و يكى به ‌او تیر نخورد! نه آقا، من به تمام ملائكه دستور مى‌دهم كه نگذارند زخمى بر بدن مبارك تو بيايد كه متأثر و متألم بشوى، من به تمام ملائكه دستور مى‌دهم كه نگهت دارند و حفظت كنند، ولى اگر تمام ملائكه بيايند که جلوى تيرى را كه می‌خواهد به گردن على اصغرِ من بخورد بگيرند، من نمى‌گذارم، مى‌گذارم که آن تیر به گردن على اصغرِ من بخورد، حالا فرقش را فهميديد؟!! تمام ملائكه آمدند که نگذارند تير به گردن على‌اصغر علیه‌السلام بخورد، چون مى‌دانستند که اگر بخورد زمين و آسمان به‌هم دوخته مى‌شود! ولی حضرت همه را كنار زد و تير را صاف آورد که بخورد، چون این تیر بايد به حضرت علی‌اصغر بخورد، اين فرق بين قضيۀ عاشورا و بين ساير قضيه‌ها است. در قضيۀ امام حسين علیه‌السلام، مخلوط وجود ندارد، در قضيۀ امام حسين قاطى وجود ندارد، هر چيزى در جاى خودش است، دقيق! حالا آیا ما دیگر مى‌توانيم اين قضيه را با ساير قضاياى ديگر قاطى كنيم و تشبيه كنيم؟! آیا مى‌توانيم؟! نه.

    1. كفاية الأثر، ص 181.
    2. الإرشاد، ج ‌1، ص، 81.
    3. احیاء علوم الدین، ج 4، ص 363.
    4. رجوع شود به الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 178.

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

25
  • باید به اينجا آمد، همۀ قضايا را بايد كنار گذاشت، فقط بايد آمد سراغ سيّدالشّهداء که حضرت چه خواسته است؟ ارتباطش با حرّ چطورى بوده است؟ آن حرّى كه آن‌همه كار ‌كرد اما ديديد حضرت با او چه‌كار كرد؟! باید دید ارتباط حضرت با حرّ چه بوده؟ ارتباطش با عبيدالله بن حُر جُعفى چه بوده؟ ارتباطش با زُهير چه بوده؟ ارتباطش با آن غلام چه بوده؟ ارتباطش با فرزندانش چه بوده؟ ارتباطش با على‌اكبرش چه بوده؟ اصلاً هر كسى كه می‌آمد، حضرت، اول ممانعت می‌كردند، نمی‌گذاشتند به میدان برود، می‌فرمودند: «نه، حالا صبر كن ببينيم چه مى‌شود» ولى حضرت على‌اكبر علیه‌السلام كه مى‌آيد، معطّل نمى‌كنند، تا آمد، فرمودند: «برو»،1 اصلاً چيز عجيبى است!! حالا اگر حضرت به ايشان مى‌فرمودند: بمان، خب حضرت على‌اكبر مى‌ماند، بالأخره يك ساعت ديگر مى‌رفت، اما چرا حضرت مى‌فرمايند: برو؟ چرا نمى‌فرمايند: حالا بمان؟ باید روی همۀ اينها فكر كرد، بايد آنهايى كه اطّلاع دارند بگويند، بايد براى مردم بگويند، بايد آنچه را از بزرگان شنيده شده، بگويند تا مردم بفهمند كه فقط و فقط و فقط و فقط و فقط، تنها راهى كه در اين عالمِ هرج و مرج در تمام دنيا مى‌تواند دست ما را بگيرد، فقط منحصر است در متابعت از سّيدالشّهداء و مكتب عاشورا! همين! بقيّه نه، اين‌طرف و آن‌طرف خيلى مسائل هست و تا مردم متوجّه اين نكته نشوند گره از كار آنها باز نخواهد شد. این نکته هست كه فقط و فقط بايد سراغ امام حسين رفت و ناخالصي‌ها را كنار گذاشت، فقط سراغ سيّدالشّهداء رفت و بس! در عزادارى سيّدالشّهداء، فقط بايد عزادارى باشد، نباید چيزى از اين و از آن و... قاطى باشد. این بساط‌ها چیست؟ انسان باید فقط به سيّدالشّهداء فكر كند، فقط بايد عزادارى كند و فقط بايد به يك نكته توجه داشته باشد تا بيايند دستش را بگيرند. اما اگر قرار باشد در اين عزادارى‌ها چيزهاى ديگر قاطى بشود، مسائل ديگر قاطى باشد، نه، آن روح ازبين مى‌رود، آن حقيقت ازبين مى‌رود و چيزى جز يك ظاهرى براى انسان نمى‌ماند.

    1. مثير الأحزان، ص 68:
      «... فَاستَأذَنَ‌ أبَاهُ‌ فی القِتَالِ فَأذِنَ لَه ... .»‌

ریاضت نفس و آسانی راه خدا در زندگی روزمره - از نیازهای طبیعی انسان تا اثر تربیتی عزاداری عاشورا

26
  • اميدواريم كه خداوند توفيق عنايت كند تا به بهترين وجه بتوانيم مورد الطاف و عنايات اولياء و بزرگان و سروران دين قرار بگيريم.

  • اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد