پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1431/08/05
توضیحات
بهرهگیری از نعمتهای الهی در این گفتار با پرسش از مرز میان اسراف و محروم کردن خود از روزی پاک آغاز میشود. بحث با استناد به قرآن و نمونههایی از زندگی اولیای خدا توضیح میدهد که ذوق، پسندیدن غذای خوب و علاقه به بوی خوش با سلوک معنوی سازگار است. سپس از این نمونهها به نقش فطرت در تشخیص زیبایی و اثر تدریجی محیط و رفتار بر این تشخیص میرسد. از همین جا معنای مراقبه در حفظ تشخیص فطری روشن میشود. گفتار با تکیه بر سخن حضرت زینب درباره کربلا، نگاه توحیدی به رویدادهای خوشایند و ناگوار را بررسی میکند و میان منشأ الهی پدیدهها و سود یا زیان آنها در موقعیتی معین فرق میگذارد. در پایان، سیره پیامبر و اولیا در استفاده از عطر نمونهای از بهرهگیری درست از نعمتهاست.
هو العلیم
بهرهگیری از نعمتهای الهی در سیر و سلوک
نقش فطرت و زیباییپسندی در نگاه توحیدی
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 180
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
و الصلاة و السلام علی اشرف المرسلین
و خیر البرَرةِ أجمعین ابیالقاسم محمّد
و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین المکرّمین
و اللّعنة علی اعدائهم اجمعین
در جلسات گذشته همانطورىكه خاطر شريف رفقا هست، نسبت به فرمايش امام صادق عليهالسّلام عرض شد كه امام عليهالسّلام راجع به مراقبۀ در أكل و شرب و تغذيه، فرمايشاتى دارند. إنشاءالله با استفادۀ از ساير فرمايشات امام صادق عليهالسّلام در اين زمينه و در روايات ديگر و همچنین روایات ساير ائمّه علیهمالسلام و همچنين شيوۀ اولياى خدا در كيفيت تغذيه و ميزان رعايت آن و آنچه خود ما در طول حيات بزرگان و اوليا تجربه كرديم و از آنها در ظروف مختلفه و حالات متفاوته مشاهده كرديم، مطالبی به عرض رفقا مىرسد تااينكه بتوانيم به آنچه بزرگان در اين زمينه توصيه كردند پايبند باشيم.
وجود افراط و تفریط افراد در کیفیت تغذیه و استفادۀ آنها از نعمات الهی
اگر نظر رفقا باشد در جلسۀ گذشته عرض شد که در اين مسئله بعضىها جانب افراط را در پيش گرفتند و بعضىها هم جانب تفريط را در پیش گرفتند. از یک طرف همّ و غمّ بسيارى از افراد يا اغلب آنها، صرف در مأكولات و كيفيّت آن میشود و در واقع مىتوانيم بگوييم که استفادۀ غيرصحيح و اسراف و بذل اموال براى مطالب و مسائلى مىشود كه چندان هم ضرورى و لازم به نظر نمىرسد، بهطورىكه سلامت خود را ظاهراً و باطناً، تحت تأثير اين مسئله قرار دادند. از آنطرف هم بعضى جانب تفريط را در پيش گرفتند و خود را از نعمت هاى الهى محروم كردند و از اين بخش از لذايذ سالم و إعطايى پروردگار به بشر، خود را بىنصيب كردند و تصور كردند كه بهطوركلى اين نعمات و اين مواهب الهى، براى گروه خاصى است نه براى مؤمنين، نه براى صلحا، نه براى همۀ افراد، و اينها بايد به يك قسم خاص و به يك نوع خاص، از حدّاقل آن شرايط حيات برخوردار باشند و همۀ اين نعمات براى ديگران و برای افراد دیگری است.
مثلاً اگر در مجلسى باشند که ميوهاى بخواهد در آن مجلس تقسيم بشود، او سعى مىكند آنچه را از همه پايينتر است بردارد و شايد هم بدش نيايد كه ديگران هم ببينند!! و يا اينكه فرض كنيد كه اگر در جايى هست که مثلاً در قسمتی از آنجا مخدّهاى افتاده، بسترى هست، تشكى هست، او برود جايى بنشيند كه مثلاً پايينتر است. بعضى از دوستان نقل مىكردند:
شخصى بود که در موقع زمستان مىرفت در جاى سرد نماز مىخواند و در تابستان هم میرفت در آنجايى نماز میخواند كه آفتاب باشد! وقتی که به او مىگفتند: «چرا اينطورى مىكنى؟» مىگفت: «اگر در قسمت سايه بيايم ريا مىشود»!!
من گفتم: به او بگویید اينقدر جلوى آفتاب ايستادى كه مقدارى اين بالاخانه تغيير كرده!! يكخرده عوض شده!! حالا در زير سقف نماز خواندن ريا مىشود!
لزوم حرکت سالک برطبق مسیر تعیین شده از طرف شارع مقدس
وقتى كه انسان از مسير و طريق خارج بشود، همهگونه وساوس براى او مىآيد و دامن او را مىگيرد، چه در ناحيۀ افراط و چه در ناحيۀ تفريط. و سالك آن كسى است كه طبق مسير، حركت كند و طبق مسير، راه برود.
خب اين تناقضى كه در ابتداى مسئله مشاهده مىشود، اين تناقض چگونه بايد حل بشود و برداشته بشود؟ از يك طرف مشاهده مىشود كه مثلاً در آيۀ قرآن کریم داريم که مىفرمايد: ﴿قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِ﴾،1 رزق طيب يعنى آن رزقى كه سالم است، پاك است، اشكالى ندارد، شبههاى ندارد، نعمت الهى است، خب اين نعمتی را كه ما الآن مشاهده مىكنيم، مگر غير از اين است كه این نعمت از ناحيۀ پروردگار است؟ آن درخت سيبى كه با عنايت و لطف خدا، این سيب را عرضه مىكند و قدرت خدا را به منصّۀ ظهور مىگذارد، مگر غير از اين است که آن سيب بزرگ را همان كسى درست كرده كه آن سيب كوچك را درست کرده است؟! تفاوتى ندارد.
اگر يك سيب به اين مقدار باشد (کوچک باشد)، خوردن اين براى ما اشكال ندارد! یعنی براى اين طيف خاص و اينگونه افراد كه اين طرز تفكرّشان است، دارای طرز تفكر بسيط، متحجّرانه و جاهلانه و بىخردانه و از روى عدم فهم و از روى ضيق صدر هستند، اينگونه افراد معمولا داراى يك نوع ضيق صدر هستند، تفكّرشان پايين است، طرز صحبتشان، طرز رفتارشان، ميزان خرج كردنشان، ميزان مصرف كردنشان بهنحوۀ خاصی است، حالا نهتنها خودشان نسبت به اين مسئله اينگونه فكر مىكنند، مىخواهند اين روش را بر ديگران هم تحميل كنند، میگویند: بقيه هم بايد اينطور باشند! بقيه هم بايد اين نحوه زندگى كنند! و غير از اين نحوه زندگى، زندگى ملوكانه است! زندگى افراد جائر است! زندگی افراد مستكبر است! زندگی افراد اهل دنيا است! زندگی افرادى كه تكالب بر دنيا دارند!
لزوم نگرش صحیح نسبت به نعمات الهی
خب بايد به این افراد گفت: چه تفاوتى دارد؟ آخر اين درخت، هم اين سيب بزرگ و درجهیک را مىدهد و هم آن سيب کوچک و درجه پایین را، هر دو را خدا داده، هر دو را خدا درست كرده، هر دو از يك جا نشأت گرفتند، خب چطور اين سیب کوچک براى مؤمن جايز است و آن سیب بزرگ جايز نيست؟ اين از كجا درآمده است؟! حالا اين تفاوتش فقط در وزن است، مگر چيز ديگری هم دارد؟ حالا چون اين وزنش منبابمثال صد گرم از اين بیشتر است، پس اين بد شد و وقتى كه مىخواهيم بخريم بايد آن دیگری را بخريم! باید آن قسمى را بخریم كه مثلاً قسم بد است، قسم ردي است و قسم پايين است! آن قسم خوب را نباید بگیریم! نه، هر دو از خدا است، هر دو هبةالله است، هر دو اعطاء خدا است.
و همينطور در ساير مسائل و امورى كه مشاهده مىكنيم: در كيفيت ملبس، در كيفيت مأكل، در كيفيت مشرب، در كيفيت موارد سكنى و امثالذلك.
چطور مىشود اين مسئله [(این تناقض در رفتار افراد در ناحیۀ افراط و تفریط با وجود حلیت استفاده از نعمات الهی از طرف خداوند متعال و شرع مقدس)] را توجيه كرد؟ خدا مىفرمايد: چه كسى این نعمت را حرام كرده؟ چه كسى مىگويد اين بد است يا آن خوب است؟ چه كسى اين مسائل را اينطور بيان كرده و راه را به اين كيفيت نشان داده است؟!
عدم منافات بین سیر و سلوک و استفاده از بهترین مواهب الهی
خب ما افرادى را مىبينيم كه به اين شكل هستند و بهطوركلى تصوّر آنها بر اين است كه اصلاً كسى كه مىخواهد به آخرت رو بياورد، نبايد به لذّات دنيا توجّه كند، اصلاً نبايد اينطور باشد؛ كسى كه مىخواهد به آخرت رو بياورد نبايد فرض كنيد كه لباس نظيف، لباس تميز، لباس منظّم و مرتّب بپوشد؛ نبايد عطر بزند و خوشبو و معطّر باشد، اينها برای اهل دنيا است! اينها برای افرادى است كه به دنيا و به لذّات دنيا توجّه دارند! كسى كه مىخواهد به آخرت رو بياورد، نبايد از غذاى عادى، يعنى مورد توجّه مردم و مورد علاقۀ مردم استفاده كند، حتماً باید غذا به كيفيتى باشد و بهنحوى باشد كه مورد بىرغبتى و بىتوجّهى مردم باشد! اين قسم بايد در اين دنيا زندگى كرد و اين قسم بايد در دنيا زيست تااينكه به اين واسطه، انسان بتواند آن جنبۀ اخروى را در خود تقويت كند. و انسان باید نسبت به اين مطالب [(مطالب به ظاهر دنیوی مثل استفاده از غذای خوب و لباس خوب و عطر و...)] بگذرد [و به آنها بیتوجه باشد.]
بخشى از افراد اینگونه تصور دارند و خود بنده هم با اين گونه افراد برخورد داشتم، حتّى افرادی بودند كه با ما ارتباط هم داشتند و اين قسم را مىپسنديدند و به اين قسم توجّه داشتند! البته خب اگر ما بخواهيم در اين زمينه نسبت به اين مسئله توجّه كنيم، اين قضیه همۀ مسائل را دربرمىگيرد، يعنى قضيه فقط به أكل و شرب برنمىگردد، ساير مسائل مثل ازدواج و... را هم دربرمیگیرد، بنابراين انسان بايد همين روش و همين كيفيت را در آنها هم إعمال كند ديگر، حتّى إعمال این روش در آنها مهمتر است! در حالتىكه مىبينيم اين افراد در آن قسمت (مسائلی مثل ازدواج و...) سليقۀشان از ماهم قدرى بهتر است و نسبت به رعايت بعضى از مسائل بسيار توجه دارند! چيزهايى كه حتّى ممكن است خود ما نه به آن توجّه داشته باشيم و نه به فكرمان رسيده باشد! التفات مىفرماييد؟!
روش ائمه و اولیای الهی در استفاده از نعمات الهی
خب به اين نحوه و به اين كيفيت نمىشود. اين مسئلهاى است كه بهخلاف در اذهان مقدّس مآبان قرار گرفته و اين تقدّسمآبى هم آمده و بهعنوان يك فرهنگ و افتخار شده و عرضۀ اين مسئله در ميان افراد جا افتاده و خيلى از افراد هم روى اين مسئله فكر مىكنند، مثلاً مىگويند: فلان شخص زندگى سادهاى دارد، زندگى فلان شخص خيلى زاهدانه است و زندگی بايد اينطور باشد و این بايد الگو باشد و بايد چه باشد و...! اين يك طيف و يك طرف از مسئله است.
از طرف ديگر خب ما مشاهده مىكنيم كه در ميان ائمه علیهمالسلام يكهمچنين مسئلهاى نبوده، در ميان اولياء يكهمچنين قضيّهاى نبوده، اگر در بعضى از حالات اين مطلب مشاهده مىشود، در طرف مقابل هم نوع ديگرش بوده است. بنده خودم با آقاى حدّاد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ به بازار مىرفتيم، من كوچك بودم، و وقتى كه آن شخص فروشنده خلاصه مىخواست دستكارى و خلاف بكند، ايشان اعتراض مىكردند كه «چرا دارى دست مىبرى؟! چرا دارى خلاف مىكنى؟!» يا مثلاً يك وقت در منزل مرحوم آقاى حدّاد نشسته بوديم ـ الآن اين قضيه يادم آمد ـ دو نوع سيب آوردند...
آنجا هم سيبهايش سيبهاى لبنان بود، ظاهراً آن موقع خود عراق سيب كم داشت يا مطلب دیگری بود، نمیدانم، البته سيبهاى لبنان آن موقع نه الآن، الآن سيبها فرقى نمىكند همه يك جور شده، مخصوصاً با اين داروها و دواها و كودهايى كه مىدهند، اينها اصلاً نه مزهاى دارند و نه طعمى و نه عطرى، ولى آن موقع واقعاً سيب لبنان، اصلاً چيز ديگرى بود، اگر يكى از آن را در اطاق مىگذاشتید اصلاً بوى بسيار معطّرى داشت و خيلى جالب بود! متأسفانه امروزه با اين كودها و اين چيزهاى شيمايى و... که آمده، ديگر همه چيز ازبين رفته، میوهها دیگر مزه و طعم و... ندارند، ولى اخيراً كمكم دارند متوجّه مىشوند و دارند به همان كيفيّت و سنّت قديمه رو مىآورند. و خيلى جالب است كه حتّى در اروپا و... دارد نسبت به اين مسئله توجّه مىشود و مىگردند دنبال اينكه ميوهاى را پيدا كنند كه در تولید آن میوه از اين چيزها (کودها و...) استفاده نشده باشد و این میوهها به قيمتهاى چند برابر در معرض فروش هست، و تمامش اين است كه كود شيميايى ندارد، فلان سمّ به او نخورده و چه و چه. و نسبت به اين قضيه دوباره دارد تحوّلى پيدا مىشود، اين قضيه مشاهده مىشود و نسبت به همان مسائل سنتّى دارد گرایش پیدا میشود. و آنها متوجّه شدند که در كيفيّت پوشش، كيفيّت تغذيّه و همينطور كيفيّت مسكن و امثالذلك، اشتباهاتى رخ داده و بايد به همان كيفيّت سنتّى مراجعه كرد.
ما نشسته بوديم و در آنجا دو قسم سيب بود، هم از سيب قرمز بود و هم از اين سيبهاى زرد بود، وقتى كه ما ظرفى را كه جلوى آقاى حداد بود برداشتیم و به ایشان تعارف كرديم، ايشان از آن سيب زرد برداشتند و رو كردند به ما و بقیه و فرمودند: «اين سيب زرد لطيفتر از سيب قرمز است!» و ما متوجّه شديم که ايشان سيب زرد را بيشتر دوست دارند تا سيب قرمز.
خب اين قضیه چه چیزی را نشان مىدهد؟ اين نشان مىدهد كه الآن ايشان يك انسان است، مثل ساير انسانها داراى سليقه است، داراى ذوق است، حالا يكى ممكن است قرمز را دوست داشته باشد، اين چه اشكالى دارد؟ و ايشان هيچوقت نيامد بگويد كه نه، من مىروم آن چيز بدتر را برمىدارم، آن را برمیدارم كه ميل من نيست، آن را كه نفس من، آن را نمىخواهد، آن را برمىدارم. لذا از آن موقع به بعد من هروقت که به بازار مىرفتم ـ در همان سفرى كه رفته بودم و سنّم حدود هفده سال بود و گاهی به بيرون مىرفتم و چيزی مىخريدم ـ سيب زرد میخریدم و مىآوردم، چون آقاى حدّاد اين را دوست داشتند، مرحوم آقا مىفرمودند: «از آن نوع سيب بخر.»
ما در زمان پدرمان میديديم که ايشان بعضى از اين ميوهها را نسبت به بقيّه بيشتر دوست داشتند. شما كدام شخص عارف را ديدهايد که از بوى عطر گل محمدى ناراحت بشود و بدش بيايد یا از شكل و شمايلش بدش بيايد؟! شما كدام شخص عارف و ولیّخدا را ديدهايد که از عطر بدش بيايد؟! كدام عارف و ولىّخدا را ديدهايد كه از رايحۀ خوب و اين عطرهايى كه در معرض هست، اعراض كند و نسبت به اينها بىتوّجه باشد؟! ما آنچه را ديديم و آنچه را مشاهده كرديم، از نقطهنظر ابراز علاقه، اگر [این اولیای خدا از ما بالاتر نبودند، حداقل دیگر کمتر نبودند.]
لزوم حرکت سالک برطبق مسیر تکوین
يك وقت من با يكى از افراد كه اتفاقاً بندهخدا واقعاً در شبهه افتاده بود و مىگفت: «ولىّخدا برايش ـ حالا من نمىتوانم آن لفظى را كه ايشان بهكار برد به كار ببرم چون صحيح نيست ـ فلان چيز از نظر عطر و رايحه با يك گل ياس فرق نمىكند!» گفتم: آخر احمق! ولىّخدا گرچه به مقام توحيد رسيده ولى شامّهاش كه ديگر عوض نشده است! آخر اين چه قياسى است كه تو دارى مىكنى که حالا اگر كسى فرض كنيد كه به مقام ولايت برسد، به مقام توحيد برسد و متوجّه بشود كه همۀ آنچه در عالم است، از خدا است [دیگر نباید بین آنها فرق بگذارد!]
بله، ميكروب هم از خدا است، ويروس هم از خدا است، پس بيا ويروس وبا را در بدنت بكن! خب اين كه نشد. حالا چون اين ويروس از خدا است، شما بايد مبتلا به ويروس فلان هم بشويد! خب بله چاقو هم از خدا است پس بيا در شكمت فرو بكن! خب گلوله هم از خدا است پس بيا گلوله را به خودت بزن! خب اين كه نيست. همه چيز از خدا است ولى هر چيز باید در جاى خودش و مورد خودش و استفادۀ خودش قرار بگیرد.
الآن فرض كنيد كه وضعيّت من به شكلى است و به قسمى است كه اين غذا براى من خوب است، خب اين غذا خوب است و آن غذا سمّ است، اگر بخواهم آن را بخورم ازبين مىروم. راهى را كه خدا در مسير تكوين براى من قرار داده، اين راه است و اگر بخواهم تخّطى كنم، ازبين مىروم. وقتى كه براى من جاده كشيده شده، بايد اين جاده را بروم، اين طرف پرتگاه است، اين طرف هم پرتگاه است، اين پرتگاه و اين پرتگاه، هر دو از خدا است و اين جاده هم از خدا است، حالا آیا خدا گفته كه خودت را اينجا پرت كن؟! راه را بايد رفت.
زیباپسندی انسان در امور متفاوت زندگی، لازمۀ فطرت خدادادی
اين مسئله، مسئلۀ خیلی مهم و دقيقى است كه دارم خدمتتان عرض مىكنم، در خيلى از موارد و مطالب اين مسئله بهدرد مىخورد و راه انسان را باز مىكند، موحّد همه چيز را از خدا مىبيند ولى آنچه خدا او را بر آن كيفيت سرشته است و آفريده است و از او توقّع آن را دارد، آنهم از ناحيۀ خدا است و بايد به همان كيفيّت عمل كرد، بايد به همان كيفيّت، راه رفت. خدا انسان را با اين خصوصيّات خلق كرده، داراى اين مزاج است، داراى اين مشام است، داراى اين اعضاء است و داراى اين سليقه است و داراى اين فطرت و سرشت است و اين انسان با اين كيفيّت و با اين خصوصيّت، مطلبى را زيبا مىبيند و زيبا مىپسندد و اين را هم خدا قرار داده است. زيباديدن و زيباپسنديدن يكى از غرايز الهى است؛ «إنّ اللهَ جَمیلٌ وَ یحِبُّ الجَمالَ».1 خدا انسان را به اين كيفيت خلق كرده است، خدا ما را به حيثى قرار داده كه از يك گلِ زيبا لذّت ببريم، خدا ما را در اين وضعيت قرار داده كه از رايحهاى كه از يك گل برمىخيزد، لذت ببريم، در عين حال خدا خلق ديگرى هم دارد، موجود ديگرى هم دارد كه از بعضى از روائحِ ديگر لذّت مىبرد، خب این به ما چه مربوط است؟! كركس حيوانى است مردارخوار، و هرچه آن مردار متعفّنتر باشد، براى او لذيذتر است، خب كركس به بنده چه مربوط است؟! حيوانات ديگرى هم هستند به همين كيفيّت. و اين مسئله، مسئلۀ خيلى مهمّى است و به خيلى از جاها برمىخورد، به خيلى از جاها مىرسد، به مسائل فرهنگى و ارزشهايى كه ما براى خود انتخاب كرديم، اين قضيّه به آنها مىخورد و اين رشته به آنها مىرسد و اين به آنجاها ختم مىشود كه چطور انسانى را كه خدا [اینگونه قرار داده عوض میشود و به فرهنگ دیگری روی میآورد!]
إنشاءالله اگر خدا توفيق بدهد، در كتاب ارتداد در اسلام به اين مسئله مىپردازم، جايش آنجا است، كه چطور يك فرهنگ خدادادى و يك فطرت خدادادى و يك سليقۀ خدادادى و يك غريزۀ خدادادى كه جمال را به آن فطرت خدادادى، كما هو هو مشاهده مىكند و كمال را براساس فطرت خدادادى كما هو هو مشاهده مىكند و زيبايى را آنطور مىبيند كه خدا براى او ترسيم كرده و جلوۀ رحمانيّت را به همان كيفيّت مىبيند كه خدا در فطرتِ او سرشته و قرار داده، اگر اين انسان در فرهنگ ديگرى قرار بگيرد و در جو ديگرى رشد كند و در فضاء غير مناسبِ با فطرت رشد كند، زيبايى را غير زيبا مىبيند! این خيلى عجيب است!
تغییر فطرت خدادادی انسان در اثر رویآوردن انسان به معاصی
الآن اين چيزهايى كه شما داريد مشاهده مىكنيد، اين مسائلى كه داريد مشاهده مىكنيد، چيزهايى كه انسان واقعاً تعجّب مىكند که چطور يك شخص، يك زن يا يك مرد مثلاً بعض از اين نقوش را به خودش مىبندد یا كارهايى مىكنند مثل اینکه سر و كله و پا و... را با خالهای سياه و سفيد و نقش اجنّه و... پر میکند و همۀ اينها را هم زيبا مىبيند! انسان واقعاً تعجّب مىكند که آخر يك انسان كه مىتواند چقدر زيبا باشد و چقدر با جمال باشد، با دست خودش مىآيد و خود را كريه مىكند و تازه لذّت هم مىبرد و به ديگران هم ارائه مىدهد که ببينيد من اينطور هستم، من اين نقش را در بدن خودم به اين نحوه درآوردم!!!
آخر چه جمالى مىتوان از اين قضيّه تصّور كرد؟! اين براى چيست؟! این براى اين است كه اين عوض شده، فطرتش عوض شده، غرائضش تغيير پيدا كرده، آن سرشت و ذاتيّاتى كه خدا در وجود او قرار داده، آن ذاتّيات برگشته، قلب شده، بوى زيبا ديگر براى او زيبايى را ازدست داده! اين خيلى عجيب است! البته اينجا جايش نيست من فقط بهعنوان گذرا دارم مىگويم، همين انسان به جايى مىرسد که از بوى تعفّن لذت مىبرد! آیا شما مىتوانید يكهمچنين تصورّى داشته باشيد؟! يعنى هرچه رايحه متعفّنتر باشد، اين لذّتش برای او بيشتر است! آیا اين جمال است؟! اى هزار چيز بر اين جمال اگر قرار باشد که اين جمال باشد، اين كمال باشد، اين لذّت باشد! و این انسان از بوى عطر فرار مىكند! از بوى گل ياس فرار مىكند و دور مىشود! چرا؟ چون از انسانيّت بيرون آمده، خودش را از انسانيّت خارج كرده است. آخر انسان كه نمىآيد به اين رايحه تمايل داشته باشد، انسان كه نمىآيد به اين رايحه ميل داشته باشد!
چرا مىگويند از گناه بايد دورى كرد؟ چون گناه مىآيد يواشيواش مرتب مىخورد، آهستهآهسته مىآيد آنچه را در فطرت هست، عوض مىكند. امروز نمىتواند ببيند که كسى سر گنجشك را مىبرد اما فردا خودش سر انسان را مىبرد و جدا مىكند و ككش هم نمىگزد!! چه شده كه از اينجا به اينجا رسيده که ككش هم نمىگزد؟! اين جلاّدها، اين نرونهاى تاريخ، اين نمرودها، اين فرعونها، اينها كه از اوّل اينطور نبودند، از اوّل آدمى بودند مثل بقيّۀ آدمها، انسانى بودند مثل بقيّۀ انسانها، حتی آنها هم اگر فرض كنيد كه مرغى را جلویشان سرش را مىبريدند، [ناراحت میشدند.]
ديدهايد بعضىها هستند كه حتّى بزرگ هم كه مىشوند مثلاً مرغ نمىخورند، گوسفند نمىخورند، چون در كودكى مثلاً يك وقت سربريدنِ حيوانی را مشاهده كردهاند. لذا مىگويند: نبايد گذاشت که بچّه سربریدنِ حیوان را ببيند. سابق هم وقتى که مىخواستند در منزل گوسفندى را ذبح كنند، مرحوم آقا نمىگذاشتند که ما بياييم نگاه كنيم، بعد از اینكه سرش را مىبريدند، براى پوست كندن و... آن موقع ديگر مجاز بوديم که بياييم و تماشا کنیم والاّ قبلش نه. چون اين اثر مىگذارد و آن نَفْس این را مىگيرد و این در آن نفس، اثر بد مىگذارد. انسان، اوّل اينطور است ولى بعد اگر به اين فطرت لبيك نگفت، به اين فطرت پاسخ نداد و خود را در معرض تغيير و تبدّل غرائض فطرى قرار داد، آنهم عوض مىشود، كمكم آن رحميّت تغيير پيدا مىكند، آن عطوفت تغيير پيدا مىكند، آنچه در دل است، مرتب عوض مىشود، ديروز اگر نگاه مىكرد و مىديد که دارند يك گوسفند را ذبح مىكنند ناراحت مىشد و سرش را برمىگرداند، ولی الآن قشنگ مىايستد و نگاه مىكند كه ببيند چطور سرش را میبرند. و مقدارى هم كه مىگذرد دیگر نسبت به انسان و... هم عكسالعملى نشان نمىدهد و بعد مدتی که گذشت اصلاً خودش مىشود عين آن مظهر قساوت! و خودش مظهر جلادت و خشنونت مىشود! چون غريزۀ او تغيير پيدا كرده، فطرت او تغيير پيدا كرده و عوض شده است.
و در اين زمينه آيات زياد است و همين آيات مربوط به ختم و امثالذلك؛ ﴿خَتَمَ ٱللَهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَعَلَىٰ سَمۡعِهِمۡ وَعَلَىٰٓ أَبۡصَٰرِهِمۡ غِشَٰوَةٞ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ﴾1 در همين مسائل است. این مطلب به آنجاها میرسد كه انسان با تغيير در فرهنگ و سرشت خودش، اين تحولات را مشاهده مىكند مگر اينكه ديگر از مسائل دور باشد، كمكم دور باشد و لذا همين شخص وقتى که كمكم از اين محيط جدا شد و در يك فضاى ديگری رفت، يكمرتبه وقتى که با آن مسائل غيرعادى خودش برخورد مىكند چِندِشَش مىشود، عجب! چرا اينطور شد؟! چرا من اينطور هستم؟! وقتى که قرار بشود که خدا به او لطف كند و برگردد و به آنچه سابقاً به سمت آن رفته، پشتپا بزند، دیگر نسبت به وضعيّت فعلى خودش خيلى متأثّر مىشود که عجب، من اين بودم! من در يكهمچنين وضعيّتى بودم! ديديد انسان وقتى كه گناهى مىكند، خطايى از او سرمىزند، وقتى که حالت تنبّه پيدا مىشود چقدر اين حالت گذشته برای او چِندِشآور مىشود؟! اين چندشآور بودن بهخاطر اين است كه الآن در فضاى سالمى قرار گرفته، روحش در يك فضاى سالم و سلامتى واقع شده است. اين تبدّل حال، حكايت مىكند که آن فضا، فضاى نامناسب بود، آن فضا غلط بود، در حالتىكه كيف مىكرد! آن فضا، فضاى خلاف بود در حالتىكه لذت مىبرد. آن فضا فضاى خلافى بود.
التزام به مراقبه برای عدم تغییر روحیات خدادادی انسان
اينجا است كه بزرگان و اوليا دستور به مراقبه مىدهند، این مراقبه برای اين است كه اين فضا به اين فضا برنگردد، تغيير پيدا نكند، تحوّل پيدا نكند، همه برای اين است. اصلاً مراقبه يعنى همينكه انسان از اين موقعيّت به اين موقعيّت برنگردد؛ از اين فضاى توحيدى كه خدا براى او قرار داده، به فضاى ساختگى مبتعَد از توحيد و دور از آن فضاى روحانى وارد نشود كه دیگر در آن فضا كشتن انسان براى او مثل كشتن يك گنجشك است و هيچ تفاوتى نمىكند! در آن فضا دروغ گفتن برای او مثل آبْخوردن است و هيچ فرقى نمىكند! اصلاً فرقى نمىكند! هيچ، هيچ، راحت، خيلى خوب! نه، هيچ اشكالی ندارد، چه اشكال دارد؟! در آن فضا ايذاء مؤمن و ايذاء ديگران خيلى راحت است! نه، هيچ مشكلی نيست، چون مصلحت من است ديگر! وقتى که مصلحت من است [پس بد نیست!] يعنى مسائلى را كه از زشتترين و قبيحترين و وقيحترين پديدهها و حادثههایى است كه انسان مىتواند آنها را بهعنوان يك پديدۀ ناموزون با ناموس خلقت و ناموس تربيت نام ببرد، آنها دیگر براى او خيلى راحت قابل پذیرش میشود، خيلى آرام آنها را میپذیرد، برای او هيچ مسئلهاى نيست، هيچ مشكلى نيست! اين برای چيست؟ این برای این است که اين شخص عوض شده، تغيير پيدا كرده است. راحت عوض مىشود.
امام سجّاد عليهالسّلام در كربلا مريض افتاده بودند و نمىتوانستند حركت بكنند، وقتى كه سيّدالشهداء علیهالسلام را به قتل رساندند و آمدند خيام را بههم زدند و آتش زدند و دنبال بچّههاى امام حسين كردند و آنها به بيابان فرار كردند و...، رسيدند به يك خيمۀ نيمه سوخته و نگاه كردند ديدند که زنى در اين خيمه مىرود و مىآيد، خيمۀ امام سجّاد بود، شمر آمد در كنار آن خيمه ايستاد و به عمر سعد رو كرد و گفت: «اين يكى زنده مانده، ديگر خب اين را هم كلكش را بكنیم و تمام كنيم ديگر»!! آنجا حضرت زينب سلاماللهعلیها آمد و خودش را حائل كرد و چه كرد که بعد عمر سعد گفت: «اين مريض است و از او بگذريم.»1 يعنى همين آقايى كه دارد اين حرف را مىزند، قبلاً سر پدر همين را بريده خيلى راحت! سر پسر پيغمبر را راحت بریده! خيلى راحت! خيلى هم خوشش مىآمد و كيف هم مىكرد! يعنى ناراحت نبود و بعد هم مىآيد مىگويد که اين كيست كه افتاده و وبال ما است! مريض است حالا فردا مىخواهيم چهكارش كنيم، مسئله را همین جا تمام کنیم!
قضیه چه مىشود؟ اين آقايى كه در كوفه امام جماعت بود، پشت سر او نماز مىخواندند، چه شد كه به اينجا رسيد؟! ما باید فكر كنيم. خب فكر كنيم كه چه مىشود كه انسان به اینجا میرسد که میگوید: اين افتاده و مريض است و فردا بايستى كه بلندش كنيم و سوار شتر كنيم و ببريم. اين را هم بزنيم و راحتش كنيم!! اين همين است، اينها كمكم جلو مىآيند و آن زيبايىهايى كه براى آنها ابتدا زيبا است، كمكم زيبايى خود را ازدست مىدهد، جاذبههايى را كه خدا در فطرت و سرشت آنها قرار داده، اين جاذبهها كمكم برمىگردد و درمقابل، مسائل ديگرى شروع مىكند به جوانهزدن، آنها چيست؟ قساوت، شقاوت، بىعطوفتى، بىفرهنگى، آن ادب مىرود و جايش را به بىادبى مىدهد، آن رحميّت مىرود و جايش را شقاوت مىگيرد، آن انسانيّت مىرود و توحّش مىآيد! آن شروع مىكند به جوانهزدن، جوانه بزرگ مىشود، بزرگ مىشود، كمكم نهال مىشود، كمكم بزرگتر مىشود، كمكم درخت مىشود، درختى كه اگر چند نفر هم بايستند نمىتوانند دستهايشان را به هم برسانند! به هر مقدار كه این درخت بزرگتر مىشود به همان مقدار هم مىتواند كارهاى مهمترى بكند! تا جايى كه پسر پيغمبر را هم به قتل مىرساند و باكيش نيست، هيچ باكيش نيست. در حالىكه آن زيبايى باید به جاى خودش بماند.
لزوم نگرش توحیدی نسبت به زیباییها و نازیباییهای ظاهری دنیا
خدا اين گل را زيبا قرار داد، حالا وقتى که ولىّخدا به مقام توحيد مىرسد، آیا اين زيبايى ازبين مىرود و تبديل به كراهت مىشود؟! نه، تازه او از يك گل بيشتر لذّت مىبرد. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
آن لذّتى كه يك موحّد و يك عارف از زيبايىهاى تكوين مىبرد، دهها برابر آن مقدارى است كه يك فرد عادى مىبرد!
همين گل است، همين گل است، ما چقدر لذّت مىبريم؟ بَهبَه چقدر قشنگ است؟! چه رنگى دارد؟! رنگ صورتى، قرمز، و رائحۀ آن چه رائحهاى است! خب انسان لذّت مىبرد ديگر، اما يك ولىّخدا بيشتر از اين مسئله لذّت مىبرد، احساس بيشترى نسبت به اين قضيّه دارد. إنشاءالله خدا قسمت كند، ما كه نمىفهميم، ما آنچه شنيديم داريم مىگوييم، خدا قسمت كند که بفهميم که بالأخره اين كيفيتّش به چه كيفيّت است؟ مسئلۀ آن به چه كيفيّت است؟ البتّه جهتش اين است كه خصوصيّت بقا در آنها تمكّن بيشترى پيدا كرده و از اين نظر نسبت به آثار بقا هم طبعاً آنها جامعيّت بيشترى دارند. اتفّاقاً اين زيبايىها در شخص موحّد بيشتر است. در مقابلش آنچه از چيزهاي غيرمأنوس هست، رائحههای نامأنوس و... آنها نيز همين حالت را دارد.
منتها نكتۀ مهم در اينجا اين است كه ما در قضاوت بين اين مسائل، قائل به يزدان و اهرمن هستيم ولی آنها قائل به توحيد هستند، فرق فقط همين است، ما قائليم بر اينكه عالم زيباييها بهطوركلى با عالم (حالا آنچه به نظر مىرسد) خبائث و غير مناسبها، متفاوت است و دو منشأ جدا دارد و دو علّت جدا دارد و در مواجهۀ با نازيبايىها، ناملايمات، آن جنبۀ مبدأيّت او را ملاحظه نمىكنيم ولى در مورد زيبايىها، مبدأ را او مىبينيم، حالا فرض كنيد كه مؤمنين به اين كيفيت هستند، و غير مؤمنين كه خب نظرشان متفاوت است و فرق مىكند. حيات را از جانب خدا مىدانيم و موت را از جانب اهرمن مىدانيم؛ راحتى را از جانب خدا مىدانيم، ضيق و مشقّت را از ناحيۀ اهرمن مىدانيم؛ صحّت را از ناحيۀ خدا مىدانيم، مرض را از ناحيۀ اهرمن مىدانيم. خب همۀ اينها چيست؟ مسائل كريهه است دیگر، آدم كه از مرض خوشش نمىآيد، كريهه است. بوى خوش را از ناحيۀ خدا مىدانيم، بوى كريه را از ناحيۀ اهرمن مىدانيم و هلمّ جرا.
در تمام آن مسائل وحوادث و پديدههاى تكوينى كه نفس با آنها ملايمت دارد، مناسبت دارد، و اين ملايمت و مناسبت هم براساس كيفيّت صورت برزخى او با صورت برزخى انسان است، در آن موقعيت مناسب است كه انسان زيبا مىبيند، علت و منشأ زيبايى در اين دنيا، علّت مثالى و ملكوتى او است، زيرا نفس زيبايى و غير زيبايى از حقايق مجردّه است و ادراک آن حقايق مجردّه، مربوط به ظاهر نيست بلكه بهواسطۀ اتصال به مجردات است و پايينترين ناحيۀ مجرد كه همان صورت مثالى است، آن باعث تشخيص بين زيبا و نازيبا در انسان است، علوم و امثالذلك [هم بهواسطۀ اين مسئله زیبا هستند.] همين قضيه در مورد نازيبايى هم همينطور است.
فعلیٰهذا آنچه را ما در اينجا تقسيم كرديم، در نزد عارف قابل تقسيم نيست، فرق فقط همين است. عارف هم زيبايى را به خدا نسبت مىدهد و هم نازيبايى را، هم صحّت را به خدا نسبت مىدهد و هم مرض را به خدا نسبت مىدهد؛ ﴿وَٱلَّذِي هُوَ يُطۡعِمُنِي وَيَسۡقِينِ * وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ * وَٱلَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحۡيِينِ﴾؛1 او مرض را مىآورد و او هم شفا مىدهد؛ او داء را مىآورد و هماو دواء را مىآورد؛ او راحتى را مىآورد و هماو مشقّت را مىآورد؛ او حيات را مىآورد و هماو ممات را مىآورد. مگر ما در آيات قرآن نداريم: ﴿هُوَ أَضۡحَكَ وَأَبۡكَىٰ﴾، انسان كجا گريه مىكند؟ گريه گاهى اوقات براى مسائل مولمه است و گاهى هم گريه، گريۀ شوق است و مسائل ديگری در اين زمينه هست. آن علّت براى تألم، همان علّتِ براى فرح و انبساط و سرور است، آن علّت براى حيات، همان علّتِ براى ممات است، اينها ديگر چيزهاى عادى است. ﴿وَأَنَّهُۥ هُوَ أَضۡحَكَ وَأَبۡكَىٰ * وَأَنَّهُۥ هُوَ أَمَاتَ وَأَحۡيَا * وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰ﴾،2 ﴿يَهَبُ لِمَن يَشَآءُ إِنَٰثٗا وَيَهَبُ لِمَن يَشَآءُ ٱلذُّكُورَ﴾؛3 «همان كسى كه فرزند ذكر به دنيا مىآورد و اهدا و اعطا مىكند، همان هم فرزند اُنثىٰ مىآورد.» اينجا است كه عارف وقتى كه نگاه مىكند به انثى و غير انثى، براى او تفاوت نمىكند، میبیند که هر دو از ناحيۀ خدا است. وقتى که نگاه مىكند به حيات و ممات، مىبيند که هر دو از ناحيۀ خدا است و هر دو را زيبا مىبيند.
بیانات اولیای الهی برخاسته از اداکاتشان است نسبت به حقیقت توحید
حضرت زينب سلاماللهعليها، او يك عارف است، او يك موحّد است، حضرت زينب شوخى نمىكند، راست مىگويد، آنچه را خود او متحقّق به آن است، براى مردم بيان مىكند وقتى كه ابن زياد يا يزيد سؤال مىكند: «كَیفَ رَأیتَ ما فَعَلَ رَبُّكَ بِأخیكِ؟»؛ «آنچه را خدا با برادرت انجام داد چگونه دیدی؟! آیا ديدى [خدا با شما چه کرد؟!]» حالا اين در اينجا موحّد شده و همۀ اينها را به خدا نسبت مىدهد! خيلى عجيب است! خيلى عجيب است كه آنجايى كه خلاصه مىخواهيم قضيه را از خودمان برگردانيم، مىاندازيم گردن خدا! «آیا ديدى خدا با برادرت چه كار كرد؟!» حالا جناب يزيد آیا تو موحّد شدى؟! آیا تو عارف شدى؟! هان؟! آیا تو عارف شدى؟! آنوقت در قضيۀ «لیت اشیاخى ببدرٍ»1 آنجا نه ديگر، آنجا اينها آنها را كشتند، در قضيّۀ كشتن اجدادش توسّط اميرالمؤمنین علیهالسلام در بدر و حنين و در آن كينههايى که از آن جنگهاى بدر و حنين براى آنها باقى ماند، جناب يزيد چطور شما در آنجا نمىگويى که آنها را هم خدا كشتند و میگویی «یومٌ بیوم»؟!2 هان؟! اينطور صحبت مىكنى که «اين روز به تلافى آن روز انجام گرفت!» و دیگر دم از خدا نمىزنى ولی حالا كه داری با حضرت زينب خطاب مىكنى، آنهم با اين وضعيّت، حالا داری دم از خدا و توحيد مىزنى و...! حضرت زينب هم خوب جوابش را داد و فرمود: «ما رَأیتُ الاّ جَمیلاً»؛3 بندهخدا تو چه فكرى مىكنى؟ آیا تو حالا خيال مىكنى که مىتوانى با اين قضیه به ما طعنه بزنى؟ بله، من مىدانم كه تمام اينها از ناحيۀ خدا است و همۀ اينها براى ترقّى ما است، تو كجاى كارى بدبخت؟! تو برو فكر خودت را بكن! اگر برادر من آنطور شهيد نمىشد كه به مقام محمود و ولايت كليّه و شفاعت كبرى نمىرسيد، آنوقت تو مىخواهى به من طعنه بزنى كه ببين خدا با برادرت چه کرد؟! «كیف رأیت ما فعل ربك باخیك!» آیا اينطورى مىخواهى طعنه بزنى؟! من را با اين وضع دارى مىبينى، تو خبر ندارى، اگر بدانى كه لحظه لحظهاى كه الآن دارد درمقابل تو بر من مىگذرد، خدا دارد چه چيزهايى را در عوض به من مىدهد، تو اصلاً دود مىشوى و به هوا مىروى! حالا بخند! حالا بخند!
بینهایت بودن مقام اطلاقی حضرت حق تعالی
اين طرز فکر از كجا آمده؟! تا حضرت زينب اينها را نچشد كه به آنجا نمىرسد، اين است كه مىفرمايد: «ما رأیتُ الاّ جمیلاً». قضیه اين است. اگر ما الآن از حضرت زينب بپرسيم ـ همين الآن كه 1400 سال يا 1300 سال از جريان عاشورا و جريان كربلا گذشته ـ اگر دوباره خدا امام حسين و شما را زنده كند، آيا آمادگى داريد که آن جريان تكرار بشود؟ همين الآن مىفرمايد: بله، بله، اصلاً هیچ پشيمان هم نيستم، همان مصائب و همان جريانات تکرار بشود. چرا؟ چون مىفرمايد: «ما رأیت الاّ جمیلاً». خب او مىداند که چه خبر است، ما نادانان و جاهلان مىنشينيم و بر سر مىزنيم و چه مىكنيم که اى واى كربلا! اى واى فلان! خب بله بالأخره حزن حيثيّت اتصّال انسان به امام و محبوب خودش است و این اقتضا مىكند که انسان متأثّر باشد ولى بايد ببينيم اينکه حضرت زينب این مطلب را مىفرمايد، آیا خواسته این حرف را در آن مجلس بزند كه يزيد را كنف كند كه بگويد اگر تو از درِ توحيد وارد شدی من هم بلدم؟! من بيشتر از تو بلد هستم! من در همين خانواده بودم، در همین بيت بزرگ شدم، از پنج سالگى من خودم عالمۀ غير متعلّمه بودم كه اميرالمؤمنين علیهالسلام راجع به حضرت زينب فرمودند،1 آیا قضیه اين است يا اينكه حضرت زينب سلاماللهعليها آنچه را مىبيند دارد به يزيد مىگويد و اين كور است، كور است و نمىبيند، دارد مىفرمايد: تو كور هستى و فطرتت را عوض كردى و زيبا را نازيبا مىبينى! تو الآن خيال مىكنى که نازيبا است، احمق! تو كورى، چشمت را باز كن، بيا ببین بر هر لحظهاى كه بر من مىگذرد خدا چه چيزهايى را در عوض دارد به من مىدهد كه «ما لا عَینٌ رأت وَ لا أُذنٌ سَمِعَت وَ لا خَطَرَ عَلَى قَلبِ بشر»،2 در اينجا خدا دارد که «لا خطر على قلب بشر» يعنى هيچ كسى، تو كه يزيد هستى که سر جاى خودت!
آنوقت اگر همين الآن از ما بپرسند که آیا همين قضيۀ عاشورا دوباره تكرار بشود؟ ما مىگوييم: اى واى! ما مگر مىگذاريم که دوباره عاشورا تكرار شود؟! مىرويم چه مىكنيم و...، ولى اگر از حضرت زينب سؤال كنيم حضرت چه جواب مىدهند؟ مىفرمایند: بله، اگر ده بار هم اتفّاق بيفتد من هستم، صد بار هم اتفّاق بيفتد هستم! آن اصحابی كه شب عاشورا به امام حسين عرضه داشتند: «اگر هزار دفعه ما را بكشند...»1 آیا همينطورى گفتند؟! آیا شما خيال كرديد آن موقع همينطورى بود كه يك گلوله به انسان بزنند و کار تمام بشود؟! نه آقا! به اینها شمشير فرو مىكردند، نيزه فرو مىكردند، اینها اينطورى شهید شدند! با سمّ سيانور که نبوده كه كسى استنشاق كند و نفهمد و بعد بيفتد و بمیرد، نه آقا، هزارتا تير به آنها خورده! حبيب بن مظاهر موقع نماز جلوى امام حسين ايستاد و آنقدر به او تير زدند تا افتاد! اينطورى شهيد شد! برای اینكه تير به امام حسين نخورد و حضرت نمازش را بخواند.2 خب اين حبيب با این وضعیت مىشود دربان امام حسین، خب حالا معلوم است که به كجا مىرسد! حالا اگر به حبیب بگويند: آیا دوباره مىخواهى که روز عاشورايى پيدا بشود و همانطور كه كشته شدی، دوباره قضیه همينطور باشد و کشته بشوی؟ مىگويد: آن يك دفعه بود، حالا اگر صد هزار بار هم بشود چه بهتر! اين برای چيست؟ این برای این است که او به اصل زيبايى رسيده، به اصل جمال رسيده، جمال را آنطورى كه هست فهميده نه آنطورى كه برايش ترسيم شده. و كمال را هم همینطور فهمیده است. و چون جمالِ خدا است، جمالِ خدا هم صفتى است از صفات خدا، همانطوریكه ذات پروردگار لايتناهى است، صفات پروردگار هم لايتناهى است، اين حبيب هرچه در جمال سير كند مىبيند باز هم جا دارد، جا دارد، كجايش هستیم! ما تازه اوّلش هستيم! حبيب تا الآن چقدر در جمال سير كرده؟ چقدر؟ تازه اگر الآن از او بپرسى مىگويد: بابا ما تازه قدم اوّل هستيم، تازه هنوز ما قدم اول هستيم! چرا؟ چون انتها ندارد.
اينجا خيلى مسائل هست! خيلى واقعاً عجيب است! من همينطور كه دارم صحبت مىكنم به ياد خاطراتى از بزرگان و كلمات آنها مىافتم كه در اين زمينه مىگفتند و حالا مىفهمم كه آنها مقصودشان چه بود! ما خيال مىكنيم كه تمام عظمت خدا از اينجا تا اين سقف است و اين سقف را هم که ديديم و تمام شد ديگر!! حالا ديگر بعدش چيست؟! اين را هم ديديم که سفيد است و گچ است.
من فقط اين را به شما بگويم كه آن صادر اوّل و علّت همۀ كائنات كه رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم است (تا الآن، البته الآن كه خب ديگر جنبۀ مادى است و جنبۀ مادى معنا ندارد) آنچه تاكنون در جمال خدا سير كرده، اين مقدار است در بىنهايت! يعنى اگر هر روز رسول خدا بگويد: «ربّ زدنى فیك تحیّراً؛ خدايا تحيّر من را بيشتر كن»1 باز فردا هم همين را مىگويد، اگر نهایتش را ببيند که خب ديگر معنا ندارد كه بگوید بیشتر کن! خب چه چیزی را بيشتر كند؟! اين ليوان آب است و من خوردم و سير شدم، خب تمام شد و رفت، تا دو يا سه ساعت ديگر هم نياز به آب ندارم، ديگر تمام شد. ولى اين چه مسئلهاى است كه رسول خدا ديده است؟! با اينهمه مسائل و با اينهمه مطالب كه «لولاك لَما خَلقتُ الأفلاك»2 و صادر اوّل و مقام علميّت اطلاقيّۀ او، البته نسبت به ما سوىالله، رسول خدا چه ديده كه مىگويد: «خدايا هر روز بهواسطۀ ديدن كمالت و جمالت و افزونى علم، تحيّر من را بيشتر كن»! خب اگر رسول خدا به يك مرتبه برسد و در آن مرتبه ديگر نهايتى نباشد و علم او به مسئلهاى و به حدّى برسد که خب ديگر تحّير معنا ندارد، مىگويد خب اين را فهميديم ديگر. اگر معلّم درسى را فردا تكرار كند، بچّههاى كلاس چه مىگويند؟ مىگويند: آقا اين را ديروز گفتى ديگر، براى چه امروز داری دوباره مىگويى؟! اگر اين معلم هر روز بيايد سر كلاس و يك چيز جديد بگويد مىگويند: هان! عجب! فردا بيايد، هان! پسفردا بيايد، هان! مرتب جديد باشد، اينها مرتب تحيّرشان و اشتياقشان اضافه مىشود و بالا مىرود اما اگر همان حدّ باشد، نه.
بنابراين مسئلهاى كه خيلى بايد به آن توجّه كرد (ديگر امشب خيلى طول كشيد و ماهم كه نمىخواستيم در اين زمينه صحبت كنيم) اين است كه تمام آنچه در اين عالم هست، چه مشهود آن و چه غير مشهود آن، در نزد امام صادق علیهالسلام و در نزد ولىّخدا و موحّد، همه از ناحيۀ او است و از اين نقطهنظر يكى بر ديگرى ترجيح ندارد، همانطورىكه راحتى از ناحيۀ او است، غيرراحتى هم از ناحيۀ او است؛ سلامت از ناحيۀ او است، مرض هم از ناحيۀ او است، همه از ناحيۀ او است. این یک مطلب است.
عدم جواز کشتن حیوانات سمی در بیابان و کوه و جواز آن در منزل و محیط کار
مطلب ديگر اين است كه آن فطرت آدمى و فطرت انسانى در آن حدّى معتدل است و در آن حدى مستقيم است كه زيبا را زيبا و زشت را زشت ببيند، در آنچه را مربوط به عالم خلق است، زشت با بدى دوتا است، يعنى نامناسب بودن، به قول مولانا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ كه مىفرمايد:
| سمّ مار آن مار را باشد حيات | *** | لیک مر آدمى را شد ممات1 |
ايشان در آنجا به اين قضيه مىپردازند كه آن در جاى خودش، جايگاه خودش را دارد ولى همين اگر بخواهد از اينجا حركت كند و بخواهد به جايگاه ديگری برسد، مىشود نامناسب و مىشود قبيح و مىشود زشت و مىشود واجب الاحتراز، انسان بايد احتراز كند، بايد دورى كند و اگر احتراز نكند مسئول است، اگر انسان خودش را در جايى قرار بدهد كه مظنّۀ براى هلاكت است، مسئول است، بايد كنار برود، بايد دورى كند.
چرا انسان بايد حيوانى را كه احتمال ضرر مىدهد ازبين ببرد؟ چون باعث هلاكت او است. شما اگر داريد در بيابان راه مىرويد و مىبينيد که مارى در بيابان مىرود، حق نداريد او را بكشيد، بيابان است و حيوان دارد براى خودش مىرود. ولى اگر همين مار در منزل و در اطاق آمد، مىگويند واجب است که او را بكشيد چون باعث هلاكت مىشود. اگر همين مار در باغ آمد بايد او را بكشيد چون باعث هلاكت مىشود، اينجا واجب است ولى در آنجا نهى شده است، چرا؟ چون در آنجا كارى به شما ندارد، دارد زندگى خودش را مىكند، از مجراى تكوين و مرامى كه براى او ترسيم شده، تخطّى نكرده است، تخطّى در آنجايى است كه از لانه بيرون بيايد و وارد در شهر بشود و در خيابان و در خانه بيايد، اينجا كه آمد در اينجا تخطّى كرده و در اينجا بايد او را ازبين برد، ولى اگر نه، در جاى خودش است، فرض كنيد که در كوه است، حقّ نداريد که او را بكشيد، حق نداريد، حيوانى است که خدا براى او زندگى قرار داده، عمرى قرار داده، براى او مسيرى قرار داده، مرامى قرار داده و انسان نمىتواند آن را ازبين ببرد.
| زهر مار آن مار را باشد حيات | *** | نسبتش با آدمى باشد ممات |
و همينطور اين مسئله، مسئلۀ بسيار مهمّى است كه در مسائل اجتماعى، اين قضّيه براى انسان خيلى پيش مىآيد كه همانطورىكه عرض كردم إنشاءالله در جاى خودش بنده به اين مسائل مىپردازم. مسائل، مسائل بسيار دقيقى است كه ديدگاه اهل معرفت و توحيد را كه همان منطبق با ديدگاه شرع و تكليف است، كاملاً روشن مىكند كه هر چيزى در جاى خودش نيكو است و اگر از جاى خودش به جاى ديگر حركت كند و انتقال پيدا كند، آن موقع مسئله و تكليف ديگرى پيدا مىكند.
فلذا من به آن شخص گفتم كه نه، اشتباه است، در ديدگاه ولىّخدا رائحۀ گل، رائحۀ گل است و روايح غيرمناسب، آن روائح، روائح نامناسب است و ناپسند است.
سیرۀ مستمرۀ اولیای الهی در استفاده از عطرهای طبیعی
و خب غیر از این، ما اين را مشاهده مىكرديم. مگر بالاتر از ديدن، دليل ديگرى هم هست؟! مرحوم آقا، بزرگان، اولياء، اینها از بوى گل خوششان مىآمد و از بوى بد، بدشان مىآمد، مثل ما، نهاينكه بگویند: چون اين از ناحيۀ خدا است پس بگذار باشد! نه، اتفّاقاً ايشان خيلى هم حسّاستر بودند و بهترين عطرها را انتخاب مىكردند و بهترين [گلها و... را انتخاب میکردند.] مرحوم آقاى حدّاد هم همينطور بودند ولى مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ در اين زمینه و در رعايت این مسئله و حسن سليقه و در انتخاب بين روائح و... خیلی عجیب بودند! هميشه عطرهاى بسيار خوشبو و طبيعى را استفاده میکردند نه از اين عطرهاى مصنوعى، ايشان اصلاً اين عطرهاى مصنوعى و... را استعمال نمىكردند. عطرهايى كه استعمال مىكردند مشك بود، عنبر بود، گل ياس بود، رازقى بود، عطر اصلى ايشان همین عطر گل محمّدى بود كه همين عطر كاشان است و هر كسى که ايشان را مىديد، اصلاً تعجّب مىكرد! وقتى كه ايشان از يك جا رد مىشدند، از كوچهاى كه رد مىشدند مسيحىها و... هم بودند، در همان زمان سابق، من مىشنيدم كه افرادى كه پشت سر هستند مىگفتند: «این آقا عجب بوى خوبى دارد!» و ايشان اصلاً حركتشان، لباسشان و... برای همه مشهود بود و خب بايد هم اينطور باشد. يك سوم مصارف رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم مربوط به عطر بود1 آخر اين كه پيغمبر ما است.
واقعاً عجيب است كه انسان مىبيند بعضىها اصلاً مغزشان را ازدست دادند! افكار و مسائلى را مطرح مىكنند که [اصلاً صحیح نیست.] بابا اگر به آن اولیاء ايراد مىگيرى اين كه ديگر پيغمبر ما است و اسوۀ ما است و کسی است كه بايد نسبت به او تأسّى كرد.
بنابراين اينكه مطرح میکنند كه انسان اگر مىخواهد به آنطرف (آخرت و مسائل معنوی) توجّه كند، اگر مىخواهد راه خدا را برود، اگر مىخواهد از دنيا بگذرد، این بايد از نعمتهاى الهى صرفنظر كند، این غلط محض، محض، محض است.
میگویند: انسان نباید ميوۀ مطلوب و مورد توجه را بخورد! انسان باید فرض كنيد كه ميوۀ كرمو و اينقدر و این اندازه را بخورد تااينكه بتواند در اين مسير حركت كند! از روائح طيب و... نبايد استفاده بشود! این [طرز فکر] خيلى احمقانه است.
البتّه راجع به اين قضيّه قبلاً صحبت كردم ولى اينكه مىبينيد من الآن دارم بيشتر توضيح مىدهم و إنشاءالله در جلسۀ بعد هم توضيح مىدهم، این بهخاطر اين است كه اين مسئلهاى است كه به غلط در خيلى از اذهان جا افتاده و واقع شده كه طى اين مسير، مساوى با اينگونه تصرّفات است. اين غلط است.
البته خب در اين زمينه مطالب ديگرى هم هست، روشى كه از بزرگان در بعضى از موارد ديگر بهعنوان دليل و شاهد آورده مىشود كه ممكن است با اين قضيه مخالفت داشته باشد، حالا رفع این تضادّى که مشاهده مىشود (اگر تضادی باشد) و...، اينها دیگر إن شاءالله اگر خدا توفيق بدهد براى مجلس آينده.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد