مراد از نقصان عقول زنان

هو العلیم

مراد از نقصان عقول زنان

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 

سلوک خانواده ـ قم ـ جلسه 16

بیانات

حضرت آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سره

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم‌

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

و صلَّى اللَه عَلَى سیّدنا و نبیّنا مُحَمّدٍ و آله الطّاهرین

و لعنة الله عَلَى أعدائِهِم أجمَعینَ‌

راجع به مسائلی که در جلسۀ گذشته عرض شد، ظاهراً هنوز مطالبی باقی مانده است و هنوز مسائلی در ذهن وجود دارد که آن‌طور که باید و شاید توضیح داده نشده است. البته این یک مسئلۀ طبیعی است که خیلی از قضایا و مسائل در همان جلسۀ اول، کاملاً تبیین و روشن نمی‌شود و شاید نیاز به تفکرات ممتدّ و تأملات و جلسات پی‌درپی داشته باشد تا مسئله تا حدودی بتواند جایگاه خودش را پیدا کند با وجود اختلاف در مراتبِ مطالب. بعضی از این مطالب به اندازه‌ای بالا است که حتی بسیاری از بزرگان هنوز از ادراک آنها عاجزند.

از جمله مسائلی که در جلسۀ گذشته عرض شد مسئلۀ اعتراض حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها به امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود¹ و اینکه چطور با وجود مقام عصمت، این اعتراض تحقق پیدا می‌کند و یا اینکه ناراحتی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در فقدان پدر، آن‌هم به این کیفیت² چه توجیهی می‌تواند داشته باشد؟

شاخص بودن خطبۀ حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها

یادم می‌آید که در زمان حیات مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در مشهد در خدمت ایشان، روزی به منزل یکی از بزرگان و علمای معروف که الآن هم در قید حیات هستند رفته بودیم. ایشان مشغول شرح خطبۀ حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بودند و کتابش هم به نام شرح خطبة الزهراء چاپ شده است ـ پس از اینکه عمر و ابابکر خلافت را غصب کردند و آن قضایا را به‌وجود آوردند، چند روز بعد حضرت زهرا آمدند در مسجد رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و در حضور مردم یک خطبۀ بسیار عمیق و عجیب و بلیغ و پرمعنایی را انشاد کردند،³ این خطبه واقعاً از خطبه‌های شاخصی است که از زمامداران و ائمه و معصومین ما به یادگار مانده است! مسائل خیلی عجیبی در آن خطبه هست! و در آن خطبه آنچنان ابابکر و عمر و آن دسته‌بندی‌های آنها را مفتضح می‌کنند که انگار خود رسول ‌خدا دارد صحبت می‌کند و کلمات و تعابیر، تعابیری است که انگار از دهان رسول‌ خدا دارد صادر می‌شود و بیرون می‌آید! ـ ایشان آن‌موقع داشتند راجع به این مسئله، این تألیف را می‌نوشتند. بنده یادم می‌آید که اشکال ایشان در آن‌موقع این بود و از مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ برای حلش، پاسخ می‌طلبیدند که این اعتراض حضرت زهرا به امیرالمؤمنین چه وجهی دارد؟! و من تا آنجایی که یادم هست حتی ایشان هم نتوانستند توضیحات مرحوم آقا را دریافت کنند و قانع بشوند! خب ایشان از جمله افرادی است که از علما و فضلا و مبرزین هستند ولی علیٰ‌کلّ‌حال مسئله شکل و صورتی دارد که ممکن است اینها هم نتوانند به آن مراد و مفهوم و مغزای این قضیه پی ببرند و تا آنجا که به‌نظرم می‌رسد هنوز هم شاید این مسئله برای ایشان لاینحل باقی مانده باشد!

چون راجع به این قضیه به‌صورت کتبی سؤال داده شده و همین‌طور در جلسۀ ‌قبل هم مخدرات و دوستان راجع به این قضیه سؤالاتی کرده بودند، امروز صبح که فکر می‌کردم راجع به مطالب این جلسه چه عرض کنم و آیا بر همان روال همیشگی بازگردیم که مسئلۀ خواست‌های فطری از یک زن سالک بود و اینکه استعداهای فطری و شاخص‌های آن چیست و همین‌طور طریق رسیدن به کمال که مبنای جلسات ما است چیست؟ که در این موقع یک‌مرتبه چشمم خورد به نامه‌ای که داده بودند و احساس کردم شاید پاسخ این قضیه با یک وضوح بیشتر جا داشته باشد.

دو یا سه مطلب هست که قبل از وارد شدن در این مسئله و قضیه باید خدمت دوستان عرض کنم. یکی مسئلۀ مربوط به اذکار و اوراد و همین‌طور قرائت قرآن در هنگام عذر است که خیلی سؤال می‌شود:

حکم خواندن قرآن برای زن صاحب عذر شرعی

سؤال: آیا هنگام عذر می‌شود قرآن خواند یا نه؟

جواب: خواندن بیش از هفت آیه از قرآن صحیح نیست و هم‌چنین چهار سوره در قرآن وجود دارد به‌نام سور عزائم¹ و سور سجده‌ که خواندن حتی یک آیه از آن سور هم اشکال دارد.

سؤال: آیا می‌شود در مواقع عذر قرآن را بدون صوت خواند؟

جواب: آن‌هم نمی‌شود. یعنی زبان حرکت کند و انسان قرآن را حتی بدون صوت و آهسته بخواند. بله می‌شود انسان قرآن را در درون دل خودش بخواند، یعنی فرض کنید که شخصی می‌خواهد قرآن را حفظ کند، خب اشکال ندارد که به قرآن نگاه کند و بدون اینکه به زبان بیاورد، آیات قرآن را در درون خود حفظ کند. مقصود از عدم جواز قرائت قرآن در موقع عذر، نگاه کردن به آیات نیست. شخص می‌تواند در همین هنگام به آیات هم نگاه کند اما اینکه آیات را به زبان بیاورد، این محل اشکال است. بنابراین حفظ قرآن در دل و یا عبور دادن آیات قرآن در دل به‌عنوان حفظ یا هر چیز دیگر برای این مواقع بلامانع است.

توضیحی پیرامون علل نهی مرحوم علامه طهرانی از شرکت در مجالس منعقده در تالارها

مطلب دیگری که در اینجا بعضی از مخدرات متذکر شدند این است که: مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در زمان حیات خودشان رفتن به تالارهای عروسی را منع می‌کردند و دوستان خودشان نیز بر همین اساس از رفتن به تالارهای عروسی اجتناب می‌کردند، با توجه به این قضیه:

سؤال: در این زمان، مسئله به چه کیفیت است و آیا جنابعالی اجازه می‌دهید که کسی در تالار شرکت کند یا نه؟

جواب: اولاً: ما تکلیف خودمان را روشن کنیم، بنده در مقام اجازه و یا عدم اجازه نیستم که اجازه بدهم یا ندهم. اگر خدای متعال کمک کند و به ما توفیق دهد آنچه از عهدۀ بنده برمی‌آید فقط بیان یک‌ مطلب است که إن‌شاءالله در ابلاغ آن مطلب، رعایت امانت شده باشد، اما اینکه بنده اجازه بدهم یا ندهم، نه‌خیر، یک‌هم‌چنین مسائلی اصلاً وجود ندارد و در شأن بنده این نیست که خود متصدی این‌گونه امور بشوم. اما باید راجع به این مسئله توضیحی عرض کنم:

بله در زمان مرحوم آقا، ایشان رفتن به تالار را منع می‌کردند و برای این قضیه دلایلی را ذکر می‌کردند و از جملۀ آن دلایل، عدم امنیت و عدم رعایت موازین بود که در این‌گونه مکان‌های عمومی‌ طبعاً ممکن است که وجود داشته باشد. مطالبی را که ایشان نقل می‌کردند یکی این بود که در این تالارها طبعاً افراد متعددی رفت و آمد می‌کنند، تمام آن اشخاصی که شرکت می‌کنند، همه افراد صالحی که نیستند و مجلس طبعاً مجلس معصیت خواهد شد و به‌خصوص اینکه ممکن است مرد هم در این‌گونه مکان‌ها شرکت کند و مجلس معصیت برای سایر افراد هم اشکال دارد، بنابراین انسان در مکانی شرکت می‌کند که قبلاً در آن مکان معصیت شده است. مطلب دیگر مسئلۀ عدم احساس امنیت و آرامش بود. حالا اینکه مسئلۀ ‌دیگری هم‌ بوده یا نه، بنده نمی‌دانم. شاید خود ایشان هم نخواستند خیلی بیش از این، نسبت به مسئله توضیح بدهند و همین‌مقدار را برای رعایت مطلب و اطاعت، کافی می‌دانستند. ولی خب از آنجایی که بنده در این مقام نیستم که مسئله‌ای را محدود کنم و یا امر و نهیی در این قضیه داشته باشم، لذا فقط به بیان مطلب در محدوده‌ای که به ذهن می‌رسد اقدام می‌کنم.

عدم امنیت برای زن‌ها یکی از علل نهی از شرکت آنها در مجالس و مکان‌های عمومی

از نقطه‌نظر حقیر رفتن به تالارها از این جهت اشکال دارد که آنجا محل امن نیست و مواردی از تخلف در این‌گونه جاها دیده شده است. جایی که ترتیب و تنظیم امور در اختیار انسان نیست، چگونه انسان می‌تواند در یک‌هم‌چنین مکانی با یک‌هم‌چنین کیفیتی شرکت کند؟! و اگر شخصی جداً بخواهد اهتمامی نسبت به اوضاع خودش ‌داشته باشد، این باید مراقبت بیشتری بکند و این یک مسئلۀ طبیعی است. مهم رسیدن به مطلب است اما تشخیص مصداق برعهدۀ بنده نیست. لعل اینکه شخصی در اینجا اظهار کند که نه‌خیر، فلان تالار حتی از منزل شخصی خود ماهم مطمئن‌تر است، آن دیگر با خود شخص است، بنده دیگر آنجا را نهی نمی‌کنم، اگر یک‌هم‌چنین جایی هست که این‌قدر به این قضیه اطمینان وجود دارد، خب این مطلبی است. و هم‌چنین نسبت به حضور در مکان‌های عمومی دیگر مثل ورزشگاه‌ها و یا استخرها و یا امثال‌ذلک هم باید خدمت دوستان عرض کنم که از دیدگاه بنده به‌هیچ‌وجه در این مکان‌ها اطمینانی وجود ندارد چون بنده طبق تجربیات و شنیده‌های خودم به هیچ‌جا اطمینان ندارم، اخیراً هم که مسائلی روشن شده که طبعاً همه هم می‌دانید. با توجه به این‌گونه مسائل چگونه یک فرد می‌تواند خودش را قانع کند بر اینکه پا به یک‌هم‌چنین جاهایی بگذارد، حال اگر توانسته به این مسئله برسد و شرایط را برای خود مجاز می‌بیند، این دیگر حساب با خود او است و دیگر نسبت به این قضیه جای سؤالی نیست. این یک مسئله.

کدورت حاکم بر مکان‌های عمومی یکی دیگر از علل نهی از حضور در این مکان‌ها

مطلب دیگر اینکه همان‌طوری که مرحوم آقا می‌فرمودند: در این‌گونه جاها افراد مختلفی شرکت می‌کنند و معمولاً محل فسق است و جهات حیوانی بیش از جنبۀ روحانی در این‌گونه جاها حاکم است. در این‌گونه موارد نظر بر خودنمایی است که بیایند لباس‌ها را به همدیگر نشان بدهند، طلا و جواهری که به گردن آویزان می‌کنند به رخ یکدیگر بکشانند، وضعیت و کیفیت خانوادگی را به رخ دیگران‌ بکشانند. به رخ چه کسی می‌خواهید بکشانید؟! به رخ آن کسی که به پول [نان] شب هم محتاج است؟! به رخ آن کسی که حتی نمی‌تواند یک انگشتر هم در دستش بکند؟ به رخ این می‌خواهید بکشانید؟ افرادی که معمولاً برای توجه نفوس به‌سمت خود در این‌گونه مجالس شرکت می‌کنند و با وضع بسیار قبیح و وقیح که عموماً توأم با ریبه و نگاه‌های هوس آلود است به این مجالس می‌آیند! حالا این مجلس چه در تالار باشد چه در جای دیگری باشد، شرکت در این مجلس حرام است. مجلس باید برای خدا باشد، حالا صرف‌نظر از اینکه داماد در این‌گونه تالارها در مجالس زنانه شرکت می‌کند و افراد هم لابد با چادر نمازشب در یک‌هم‌چنین جاهایی می‌آیند و همه هم صورت‌های خودشان را با پوشیه گرفته‌اند! آن‌وقت این مجلس بی‌برو و برگرد می‌شود مجلس شیطان! نفوسی که در این مجلس هستند، همه نفوس شیطانی هستند. انسان وارد این مجلس‌ها که می‌شود اصلاً تمام وجود و قلبش را ظلمت و کدورت می‌گیرد. از این نقطه‌نظر هم خب شرکت در این تالارها برای انسان مضرّ است.‌

البته خود من بعضی جاها می‌روم و برای مرد اشکال اول وجود ندارد چون مسئلۀ مرد با زن تفاوت می‌کند، در مسئلۀ اول که جنبۀ امنیت است، آن مربوط به خانم‌ها است و طبعاً برای مردها نیست و صورت دیگری دارد ولی مسئلۀ کدورت که به جای خودش است، رفتن در آنجا و نشستن در آنجا و...، کدورت را دارد. چندی پیش در طهران، مجلس یکی از ارحام در تالار بود و من می‌دانستم که طبعاً اصلاً این‌گونه مجالس با ما سازگار نیست، وقتی که وارد آن مجلس شدم چنان حالت کدورتی حاکم بود که بیش از سه یا چهار دقیقه نتوانستم بمانم، هرچه اینها اصرار کردند که آقا بفرمایید شام حاضر است، گفتم: نه من باید جایی بروم. یعنی آدم چه بگوید و چطور می‌تواند به این افرادی که نشسته‌اند و باهم می‌گویند و می‌خندند و انگار نه انگار که مسئله‌ای اتفاق افتاده، [چیزی بگوید؟ حتی] آقایان و علمایی هم که نشسته‌اند، آنها هم ککشان نمی‌گزد، خب نباید هم بگزد چون در این قضایا نیستند، [آنها هم می‌گویند:] به‌به! إن‌شاءالله مبارک است، اینجا بهترین جا است و عبادت است! جالب اینکه یکی از دوستان هم که همراه با ما بود و اتفاقاً تازه هم از دوستان شده بود و توفیق رفاقت با ایشان را پیدا کردیم، وقتی که از آن تالار بیرون آمدیم او هم یک‌هم‌چنین حرفی زد و گفت: «عجب جایی بود! اصلاً من داشتم می‌مردم!» گفتم: بله دیگر، گفت: «پس چطور این آقایان همین‌طور نشستند؟!» گفتم: خب دیگر این مسئله را از خودشان بپرسید!

آخر مشکل اینجا است که این مجالس ضرری به دیگران نمی‌رساند چون دیگران اصلاً خودشان در این حرف‌ها هستند. آدم بی‌هوش را شما هرچه سوزن هم به او فرو کنید نمی‌فهمد چون بی‌هوش است. انگار نه انگار! آن آدمی ‌که به‌هوش است اگر یک سوزن به او فرو کنیم فریادش بالا می‌رود، چون حس دارد، عصب دارد، شعور دارد، ادراک دارد. التفات کردید؟! لذا این قضایا و این مجالس برای افراد عادی اصلاً مهم نیست و برای آنها مسئله‌ای نیست، می‌گویند: این آقا چه می‌گوید؟! می‌گوید: انسان کدورت پیدا می‌کند! ما که رفتیم و هیچ نفهمیدیم! خب بله، قضیه مشکلی ندارد و نباید هم مشکلی داشته باشد. ولی علیٰ‌کلّ‌حال برای آن کسی که در مقام تهذیب نفس است، این مسئله به این کیفیتی است که خدمت رفقا عرض شد.

حکم شرکت زنان در کلاس‌های هنری مثل خیاطی و...

سؤال: آیا شرکت در کلاس‌های هنری بانوان مانند خیاطی نیز حکم سالن‌های ورزشی را دارد یا خیر؟

جواب: طبعاً در سالن‌های ورزشی، مسئله فرق می‌کند، آن محیطی است که به‌طورکلی اصلاً برای این‌گونه مسائل طراحی شده است آنچه شنیده می‌شود از همین‌جاها برخاسته است! ولی‌ به‌نظر نمی‌رسد که این‌گونه کلاس‌ها هم این مسئله را داشته باشد. کلاس عادی و درسی است و اگر انسان به خودش توجه داشته باشد، شاید این اثرات را نداشته باشد مگر اینکه وضعیت و کیفیت آن محل به‌نحوی باشد که قضیه را از آن حال و هوای عادی دربیاورد که خب باز آن‌هم حکم بقیه را پیدا می‌کند.

حال بپردازیم به مطلبی که راجع به داستان حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها و کیفیت مواجهۀ آن حضرت با قضایایی بود که بعد از رسول‌ خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم اتفاق افتاد.

توضیحی پیرامون نقصان عقل و ایمان در زن

باز قبل از بیان این قضیه، این مسئله را هم فراموش کردم که بیان کنم، مسئلۀ سومی که در اینجا یکی از مخدرات تذکر دادند این است که:

سؤال: با توجه به بیانات جلسۀ ‌قبل، «نَواقِصُ العُقولُ و نَواقِصُ الإیمان» که به معنای محدودیت وجودی است‌ و آن محدودیت هم لازمۀ بقاء و استمرار حیات در این دنیا است، سؤال من این است که چرا امیرالمؤمنین علیه‌السلام لفظ ناقص را به‌کار بردند؟¹ چون طبق برداشت از کلام شما این برای زن عین کمال است، ساختار وجودی او این مطلب را می‌طلبد.

جواب: همان‌طوری‌که در جلسۀ ‌قبل عرض شد نقصان به ‌معنای کمی ‌در مرتبه و رتبه است نه به معنای عیب. یک وقت نقص به معنای عیب و کاستی و ضد ارزش است، خب یک‌هم‌چنین مطلبی از کلام امیرالمؤمنین استفاده نمی‌شود که عیبی بر زن باشد چون این عیب طبعاً از نقطه‌نظر انتساب، باید به خدا برگردد! خب زن را چه کسی عیب‌دار کرده؟ خب خدا کرده، پس این عیب به خدا برمی‌گردد.

یک روز حضرت لقمان علی نبینا و آله و علیه السلام در جایی نشسته بودند، چهرۀ ایشان بیشتر به سیاهی متمایل بود، شخصی به ایشان رو کرد و گفت: «این قیافه را از کجا آوردی؟» حضرت به او رو کردند و فرمودند: «به نقش ایراد می‌گیری یا به نقّاش؟ این را که من از خودم نیاوردم.»¹ حال در مورد این قضیه و این منقصت باید دید که این نقص، عیب و عار است که این موجب انتقاد و خرده‌گیری است یا اینکه نه، این مسئله عیب نیست بلکه بیان یک نقطه است.

نقص یعنی کمی نه عیب

نقص یعنی کمی، وقتی که دو چیز را نسبت به هم درنظر بگیرند، اگر یکی در صفتی بر دیگری رجحان داشته باشد، به او می‌گویند: کامل و به این می‌گویند: ناقص. این معنا معنای نقص است ولی به معنای عیب نیست. اگر دو خط‌کش باشد که یکی چهل سانت و یکی سی سانت باشد، به خط‌کش چهل سانتی می‌گویند: کامل، و به آن سی‌ سانتی می‌گویند: ناقص، یعنی این از آن کوچک‌تر است. اگر قد شخصی یک متر و شصت سانتی‌متر باشد و دیگری یک متر و پنجاه، آن یک متر و پنجاه به نسبت به یک متر و شصت ناقص است. اگر شخصی باشد که در یک حدی از علم قرار گرفته و فردی دیگر پایین‌تر، به او می‌گویند: ناقص نسبت به آن دیگری، و به همین کیفیت هلمّ‌جرا، هر مرتبۀ مادون نسبت به مرتبۀ کمالی ناقص خواهد بود و او نسبت به مرتبۀ مادون کامل خواهد تااینکه آن شی‌ء به مرتبۀ کمالی مطلق دسترسی پیدا کند.

نقص در عقل عملی زنان منظور امیرالمؤمنین از عبارت «نواقص العقول» در مورد زنان

روی این جهت امیرالمؤمنین علیه‌السلام که به زنان خطاب «نَواقِص ‌العقول» کردند، این نقص، عیب و عار برای آنها نیست، یعنی از نقطه‌نظر ادراک و سعۀ وجودی مطالب و به‌خصوص از نقطه‌نظر عقل عملی نقص دارند، آن عقلی که در این جهان کارها را بر طبق ملاکات خود می‌خواهد انجام بدهد نه آن عقل نظری و عقلی که فقط به تبیین و توضیح و کشف مجهولات می‌رسد. آن عقل نظری ممکن است بین مرد و زن یکسان باشد. آن عقلی که انسان را از جهل به علم می‌برد و نقاط مجهول را برای انسان روشن می‌کند، این عقل ممکن است در هر دو یکسان باشد اما در عقل عملی، [یعنی] حالا که این مسئله روشن شده، پیاده کردن آن و انجام دادن آن، این مطلب دیگری است، انسان خیلی از مطالب را می‌داند ولی وقتی که نوبت به عمل کردن می‌رسد نمی‌تواند آن را انجام بدهد.

مخدره‌ای به من می‌گفت:

من به شوهرم گفته‌ام من وقتی که فکر می‌کنم هیچ دلیلی از نقطه‌نظر وجدان و عقل و شرع نمی‌بینم برای اینکه تو را منع کنم که زوجۀ دیگری اختیار کنی، چه دلیلی دارد؟ شرع اجازه داده، عرف نسبت به این مسئله اجازه داده (الآن نیاز عرفی نسبت به تعدد زوجات چقدر است؟ چقدر الآن زن‌هایی وجود دارند که فقط نیاز به یک کفالت دارند؟ نیاز دارند به اینکه سرپناهی داشته باشند و از تنهایی در رنج و عذاب هستند؟ چقدر وجود دارند؟) از نقطه نظر عقلی هم مسئله تمام است، (وقتی که شخصی می‌تواند تکفل کند خب چرا نیاید تکفل کند؟ قبلاً در این خصوص در اینجا این بحث را انجام دادیم) با وجود همۀ ‌این مطالب من می‌بینیم که دیگر راهم بسته است ولی جرأت گفتن و به عبارت دیگر امضا و تحریک شما را به‌هیچ‌وجه ندارم، می‌دانم که نمی‌توانم.

خب این می‌شود عقل عملی. در عقل عملی است که اشتباهات و خطاها و ناتوانی‌ها بروز پیدا می‌کند اما در بیان یک مطلب (عقل نظری) نه! ممکن است زن‌ها بهتر از مردها یک مسئله را کشف کنند. شما در یک کلاس بروید که در آن کلاس هم مرد وجود داشته باشد و هم زن، اگر یک مسئلۀ ریاضی را مطرح کنید، شاید خیلی از زن‌ها آن را زودتر حل کنند. یا مثلاً کلاس درسی هست حالا چه درس فقه باشد چه مسائل امروزی باشد، هرچه باشد، در بیان یک مطلب و فهمیدن یک قضیه ممکن است زن‌ها جلوتر از مردها باشند. در کشف یک مسئلۀ علمی‌ شاید خیلی از زن‌ها از مردها جلوتر باشند. پس مقصود از کلام امیرالمؤمنین این نیست. مقصود این است که آنجایی که پای کار پیش می‌آید، پای فعل پیش می‌آید، پای انجام دادن پیش می‌آید، آنجا باید ببینیم تا چه حدی نسبت به مسئله، جرأت و شهامت و إعمال وجود دارد؟

لذا آن مخدره می‌گفت:

من به شوهرم این‌طور گفتم که من اگر بخواهم تو را منع کنم، خلاف شرع کرده‌ام، و اگر بخواهم اجازه بدهم، قدرت و توان آن را ندارم، لذا من در این مسئله اختیار را به‌عهدۀ تو گذاشتم، ولی تو هم به نحوه‌ای عمل کن که من نفهمم، من متوجه نشوم، این قضیه به‌گوش من نرسد، دیگر هر کاری می‌خواهی انجام بدهی انجام بده.

باز هم این مخدره خیلی جرأت کرده که توانسته این مطلب را بگوید، خب هر کسی حتی این‌مقدار را هم نمی‌تواند بگوید، یعنی باز به همین‌مقدار هم عقل عملی است که او را واداشته که این را بگوید، یعنی در اینجا باز این زن در عقل عملی جلوتر است. صحبت در این است که در عقل عملی [زن‌ها از مردها عقب‌تر هستند.]

غلبۀ احساسات در عایشه، علت مخالفت او با امیرالمؤمنین

عایشه زن پیغمبر است و می‌داند که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم محاربۀ با مسلمین را حرام کرده است، عایشه این را می‌داند، اگر عایشه نداند پس چه کسی می‌داند؟ آن عایشه که زن منزل پیغمبر است، آیا او این مطلب را نمی‌داند؟! آیا آن عایشه نمی‌داند که خدا بیرون آمدن زن از منزل و تبرج و خودنمایی او را در جلوی مردان حرام کرده است؟! آیا عایشه آیۀ شریفۀ ﴿وَقَرۡنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجۡنَ تَبَرُّجَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ ٱلۡأُولَىٰ﴾¹؛ «در منزل خودتان بنشینید و خارج نشوید و دنیا را به ابتلا نکشانید» را نمی‌داند؟! آیا این آیه راجع به او و راجع به زن‌های پیغمبر نیست؟! عایشه همۀ اینها را می‌دانست. آیا عایشه نمی‌داند که امیرالمؤمنین علیه‌السلام چقدر به پیغمبر نزدیک بود؟ بارها همین عایشه از خود پیغمبر نشنیده بود که «علی نفس من است»² و نسبت به این قضیه حسادت نمی‌کرد؟! آیا عایشه نمی‌دانست که امیرالمؤمنین خلیفه است و محاربۀ با خلیفۀ مسلمین و جانشین رسول خدا حرام است؟

آیا عایشه نمی‌دانست که در روز غدیر رسول‌خدا امیرالمؤمنین علیهما‌السلام را به خلافت و وصایت نصب کرد؟! انتخاب نکرد بلکه نصب کرد، یعنی غیر از علی کسی نبود که حضرت انتخاب کند، فقط یکی بود آن‌هم امیرالمؤمنین بود، در همۀ کرۀ زمین یکی بود آن‌هم امیرالمؤمنین بود، هزارتا نبودند که حضرت یکی را از میان آنها انتخاب کند، فقط یکی بود لذا او را نصب کرد. آیا عایشه این را نمی‌دانست؟! فقط دو ماه از قضیۀ غدیر گذشته بود، پنجاه سال که نگذشته بود که بگوید: یادمان رفته! بین روز غدیر تا وفات رسول خدا دو ماه بود، این را که عایشه می‌دانست.

آیا عایشه نمی‌دانست که امیرالمؤمنین قاتل عثمان نیست و کسان دیگری قاتل عثمان هستند، من‌جمله همان دو نفری که او را تحریک کردند، یعنی طلحه و زبیر؟! خود همین طلحه و زبیر جزو قاتلین بودند که در را شکستند و آمدند داخل منزل عثمان و او را کشتند¹، آیا عایشه این را نمی‌دانست؟! این را هم می‌دانست. آیا عایشه نمی‌دانست که دارد به امیرالمؤمنین تهمت می‌زند و این الآن در اینجا مظلوم واقع شده است؟! این را هم می‌دانست. آیا عایشه خودش دشمن عثمان نبود و بارها در مدینه نمی‌گفت: «اقتُلوا نَعثَلًا فَقَد كَفَر؛ این یهودی را بکشید، این اصلاً دین ندارد و کافر است»²؟! حالا عایشه به‌خاطر اینکه عثمان حقوقش را کم کرده بود، این حرف‌ها را می‌زد! آیا عایشه نمی‌فهمید که از کشتن عثمان، بیش از همه، خود عایشه خوشحال شده؟! همۀ اینها را می‌دانست.

پس چرا به جنگ امیرالمؤمنین آمد؟ برای چه؟ برای اینکه این دو نفر او را گول زدند، طلحه و زبیر آمدند پیش او و او را گول زدند، آمدند گفتند: چه نشسته‌ای؟ علی خلیفه شده و اصلاً به ما کاری ندارد، نه به ما جایی را داده و نه...، ما این‌همه صبر کردیم، ٢٥ سال در زمان ابوبکر و عمر و عثمان هیچ حرفی نزدیم حالا که دارد کار به اینجا می‌رسد علی آمده همه را کنار گذاشته³، چراغی که مال بیت‌المال بود را خاموش می‌کند و می‌گوید: شما امر شخصی دارید نمی‌شود با این چراغ من پیش شما بنشینم! بگذارید بروم یک چراغ خصوصی بیاورم روشن کنم که همدیگر را ببینیم⁴! عجب! [چه‌] جایی آمدند؟ خب چه شد؟ او (عایشه) را ضعف گرفت، گول خورد، تحت تأثیر قرار گرفت.

و شما هم خیال نکنید که فقط زن‌ها این‌طور هستند، نه، مردها هم این‌طور‌ هستند. خیلی از مردها هم با یک فتنه‌ای و با یک جهتی و با دو کلمه صحبت کردن تحت تأثیر قرار می‌گیرند. اما خداوند این مسئلۀ غلبۀ احساسات را در زن بیشتر قرار داده و ما این مطلب را به چشم خودمان دیدیم. در جریان بعد از مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ ما این قضیه را دیدیم که عمدۀ بار احساساتِ در مسئله، به دوش خانم‌ها بوده، تحریک از طرف خانم‌ها بوده، چون بنده خودم در جریان بودم عرض می‌کنم، یعنی وقتی که مطلبی را باز می‌کردیم و جلو می‌رفتیم و به منشأ آن می‌رسیدیم می‌دیدیم که احساسات و این‌گونه مسائل بوده که به این شکل درآمده و بروز و ظهورش این‌طور شده است. البته خب در آن‌طرف هم بعضی از مخدرات بودند که سفت و محکم در همان مبانی خودشان ایستاده بودند و می‌گفتند: «این و لاغیر» تمام شد و هرچه می‌خواهد بشود بشود.

ولی کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام که در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «و أمّا عائشة فقَدَ أدرَكَها ضَعفُ رَأىِ النِّساءِ؛ عایشه ضعف اندیشه و تفکری که در زنان وجود دارد، او هم به آن مبتلا شد.»¹ این به این نقطه برمی‌گردد، یعنی به نقطه‌ای که احساسات در شخص به یک حدی است که آن ملاک‌ها و آن خصوصیاتی را که خود او این ملاک‌ها را قبول کرده و خود او با عقل نظری خودش این مطالب را پذیرفته، ولی در مقام عمل همۀ اینها را کنار می‌گذارد، همۀ اینها را فراموش می‌کند و به اینها توجهی نمی‌کند و کار را به آنجایی می‌کشاند که شروع می‌کند به نامه دادن به این‌طرف و آن‌طرف و مردم را دعوت کردن، من عائشةِ زَوجةِ رَسولِ اللَه و امِّ‌المؤمنینَ إلی فُلانٍ و فُلان؛² «از عایشه زوجۀ رسول خدا و ام‌المؤمنین، مادر مؤمنین، به فلان شخص و فلان کس.»

عدم تفکر و غلبۀ احساسات، علت شرکت بسیاری از افراد در جنگ جمل

این افراد بدبخت و بیچاره هم تا اسم عایشه و ام‌المؤمنین آمده، می‌گویند: هان! حتماً خبری هست، خب بعضی از اینها هم نمی‌دانند و مطلب دستشان نیست و گول می‌خورند. تقریباً می‌شود گفت نود درصد از اینهایی که آمدند در جنگ جمل، اینها اصلاً از جریانات اطلاع نداشتند و خلیفه بودن را یک مسئلۀ عادی می‌دیدند که خب حالا یکی را انتخاب کردند، مثل الآن که یکی را به‌عنوان رئیس‌جمهور انتخاب می‌کنند، یکی را وکیل می‌کنند، یکی را نماینده می‌کنند، یکی را وزیر می‌کنند، این‌هم همان است دیگر، مردم جمع شدند و علی را خلیفه کردند، ولی ام‌المؤمنین مطلب دیگری است! نه! نمی‌شود! ام‌المؤمنین را نمی‌شود [رها کرد،] علی پایین‌تر از ام‌‌المؤمنین است! او مادر همه مؤمنین است، زن پیغمبر بوده، حریم رسول خدا فعلاً باید در او لحاظ بشود، با پیغمبر بوده، سال‌ها از کلمات پیغمبر استفاده می‌کرده، چقدر پیغمبر صحبت کرده و او حتماً بیشتر می‌داند و حتماً بیشتر اطلاع دارد! این مردم الاغ و انام کالانعام تا این نامۀ عایشه را می‌دیدند می‌گفتند: این ام‌المؤمنین است یا علی شمشیر را بکش و راه بیفت! بدبخت زن و بچه را رها می‌کرد و به‌دنبال عایشه راه می‌افتاد. در این جریان جنگ جمل چند نفری بودند که نخاله بودند، ناقلا بودند، طلحه و زبیر و عده‌ای که آتش بیار و ببر معرکه بودند، اینها ناقلاهای مسئله بودند و این قضیه را می‌دانستند و نسبت به این قضیه اطلاع داشتند ولی بقیه چه می‌دانستند؟ بقیه خبری از این چیزها نداشتند و همیشه هم این اوضاع بوده، یعنی بدون اینکه فکر کنند که حالا این شخص که ام‌المؤمنین است خب باشد، آیا باید دنبال او بروند؟

در جنگ جمل یکی از افرادی که در لشگر امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود دچار شبهه شد، خب دید که آن‌ طرف عایشه است، طلحه است، زبیر است، همۀ اینها از اصحاب رسول ‌خدا بودند، همۀ ‌اینها افرادی بودند که پشت سر پیغمبر در صف اول نماز می‌خواندند، در جنگ احد از آن هشت نفری که باقی ماندند دو نفر از آنها طلحه و زبیر بودند، یعنی وقتی که همه فرار کردند و فریاد می‌زدند که «کار محمد تمام شد! کار محمد تمام شد!» هشت نفر باقی مانده بودند، ابودجانه انصاری بود، امیرالمؤمنین علیه‌السلام بودند که همراه پیغمبر بودند، دوتا از آنهایی که فرار نکردند و باقی ماندند یکی طلحه بود و یکی هم زبیر بود، این‌طور اینها مقاوم بودند¹ و اینها را مردم می‌دیدند دیگر، کور که نبودند.

لزوم عدم پیروی از احساسات

و این مسئله برای ما خیلی مهم است، خطر اینجا است که انسان احساسات خودش را به این‌گونه مسائل نسپرد. شما خیال کردید شیطان وقتی که می‌آید همین‌طوری با آب خوردن و شربت می‌آید؟ نه آقا! او هزار و یک شبکه و دام دارد. شیطان یک‌دفعه به‌صورت یک فردی می‌آید که شما ابداً احتمال نمی‌دهید که این یک خطا کرده باشد. احتمال نمی‌دهید در عمرش حتی پا روی یک مورچه هم گذاشته باشد. احتمال نمی‌دهید... ! همان را می‌آورد وسط و علم می‌کند. خب چه کسی در اینجا بایستد؟ اینجا است که همۀ افراد باید در ارتباط با راهشان محک زده بشوند و همه مطلب را بفهمند.

عدم رستگاری قومی‌ که زمام کار خود را به زن بسپرند

خلاصه یکی از این اصحاب امیرالمؤمنین دچار شک می‌شود، می‌گوید: این طرف علی است، بسیارخوب این خلیفه است و جایش محفوظ است. آن طرف عایشه، زن پیغمبر است، زن پیغمبر هم که شوخی نیست، انسان ببیند که زن رسول ‌خدا دارد نسبت به یک مسئله دادخواهی می‌کند!

یکی نبود به این عایشه بگوید: آخر زنیکه! عثمان را کشتند که کشتند، دیگر این جنگ راه‌ انداختن یعنی چه؟! خب عثمان را چند نفر کشتند؟ اولاً آنهایی که شمشیر زدند و عثمان را کشتند، ده نفر بیست نفر بودند دیگر، آنها را که نباید کشت، باید از آنها دیه گرفت. وقتی که بیست نفر یک نفر را می‌کشند که انسان نباید آنها را بکشد، اگر بخواهند بیست نفر را بکشند، باید اولیای مقتول به‌اندازۀ بیست نفر دیه بپردازند، وانگهی آن بیست نفر هم که عثمان را کشتند، آنها هم همان‌جا هستند اگر زورت می‌رسد برو آنها را بکش. خیلی دلت برای عثمان و دین رسول‌ خدا و شوهرت سوخته بلند شو برو آن هفت هشت نفر را بگیر و بکش دیگر، حالا که زورت نمی‌رسد چرا داری مردم را می‌کشی؟! مثلاً یکی از آنها مالک اشتر است، یکی از آنها فلان‌کس است، اگر زورت به این چند نفر که آمدند و کشتند نمی‌رسد چرا می‌خواهی بقیه کشته شوند؟ بلند شو برو تیر بزن به آنها و آنها را بکش، اگر این را تکلیفت می‌دانی خب بلند شو برو آنها را قصاص کن دیگر، ولی خب علیٰ‌کلّ‌حال مسئله خیلی جای صحبت دارد، یعنی هر جایش را دست بگذاری ایراد است.

خب یکی نیست که به عایشه بگوید: اصلاً به تو چه مربوط است؟ تو در خانه‌ات بنشین، آیا پیغمبر گفته که بلند شو بیا جنگ کن؟! این کار را باید به‌عهدۀ مردها بگذاری، تو چه‌کاره هستی؟! تو چه‌کارۀ عثمانی؟! آیا تو وارث عثمانی؟! آیا تو دختر عثمانی؟! آیا تو ولیّ خون عثمانی؟! تو این وسط چه کسی هستی؟ تو که خودت دشمن عثمان بودی! ٢٥ سال صدایش درنیامده حالا همین‌که عثمان را کشتند دینداری او گل کرده! دفاع از اسلام و خدا و احکام شرعی او شکفته شده! این ٢٥ سال انگار مرده بوده و تازه زنده شده! اینها همه مسائلی است که خب پیش می‌آید.

حالا یک نفر در لشگر امیرالمؤمنین علیه‌السلام دچار شک می‌شود، از این طرف این را می‌بیند و از آن طرف اینها را می‌بیند، خب شک است دیگر، شک که دیگر دست انسان نیست و برای انسان پیدا می‌شود، انسان چه‌کار کند دیگر؟ می‌گوید:

تا این شک برای من پیدا شد (خدا هم آمد او را نجات داد) فوراً با این تفکر شک من برطرف شد، نگاه کردم دیدم در لشگر امیرالمؤمنین زنی وجود ندارد، فرماندۀ لشگر امیرالمؤمنین است و خب مالک اشتر و اینها هم هستند، ولی در آن طرف، رهبر و لیدر آنها عایشه است که زن است. (رهبریت یک لشگر را این مخدره به‌عهده گرفته و رهبر و ژنرال این ارتش شده و خواسته تیر و تفنگ به‌دست بگیرد و جنگ کند!) تا این مسئله برایم پیش آمد یادم افتاد به کلام رسول‌ خدا که فرمودند: «لَن‌ يُفلحَ‌ قومٌ‌ وَلَّوا أمرَهم امرَأةً؛¹ رستگار نخواهد شد قومی‌ که زمام کار خود را به زن بسپرد» تا این مسئله برای من حاصل شد فهمیدم حق با علی است و شک من برطرف شد.²

و بعد هم خب مشخص شد که مطلب به چه نحو بوده و مسئله چه افتضاحاتی به‌وجود آورد!

تقدم مدیریت مرد بر زن در نظم امور اجتماعی و عمومی

ببینید رسول ‌خدا که دشمنی ندارد. رسول خدا هم برای مرد آمده است و هم برای زن آمده است، در آیۀ شریفه می‌فرماید: «ما تو را برای کافۀ مردم فرستادیم، برای همۀ ‌آنها فرستادیم.»¹ کلمات رسول ‌خدا نیز این مسئله را می‌رساند.² موقع جنگ همین رسول‌ خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌فرماید که مرد باید بجنگد و زن باید در منزل بنشیند و امور منزل را به‌عهده بگیرد،³ خب چرا کار را برعکس نکرده؟ اینجا که طرف زن را گرفته و فرموده که زن باید در منزل بنشیند. بله برای مداوا و امور بعد از جنگ، زن می‌تواند بیاید زخمی‌ها را مداوا کند، پانسمان کند، کمک کند، اینها اشکال ندارد. در جنگ‌ها هم اگر یک نفر زخمی می‌شد، خب مردها نمی‌توانستند چون در حال جنگ بودند، این طرف زن‌ها می‌آمدند و زخمی‌ها را برمی‌داشتند می‌بردند پانسمان می‌کردند و در آن طرف جبهه هم مردها می‌جنگیدند، اینها مجاز است و اشکال ندارد. یا اینکه اگر مردها از نقطه‌نظر جنگ برای دفاع کافی نباشند و مملکت اسلام در خطر باشد، بر زن واجب است که او هم دوشادوش مردها بجنگد. ببینید اسلام نیامده زن را کنار بگذارد، تازه آمده به او احترام گذاشته و گفته نمی‌خواهد بجنگی، در جایی که خطر است شما هم بیا ولی اول این مسئله را به مردها بسپرید. مردها این مهم را انجام بدهند، اگر کم آوردند حالا زن بیاید انجام بدهد.⁴ این قضیه جایگاه خودش را نشان می‌دهد.

اما صحبت در اینجا است که در جنبۀ عمومی ‌و به‌طورکلی در آن نظم اجتماعی و مدیریت اجتماعی، اگر در یک مقطع امر دائر بشود بین مدیریت مرد یا مدیریت زن، مدیریت مرد به لحاظ همان جهاتی که عرض شد تقدم دارد.

برابری شهادت دو زن با یک مرد

و در اموری که مربوط به زنان است، اسلام در آنجا مسئله را به زن سپرده و زن باید دخالت کند. در شهاداتی که مربوط به زن است و مرد در آنجا ناتوان است، خب زن باید شهادت بدهد. در شهاداتی که در سایر موارد هست، مثلاً قتلی اتفاق افتاده یا غصب حقی شده، من‌باب‌مثال منزلی را گرفته‌اند یا مالی را برده‌اند، در اینجا طبق نصّ قرآن، شهادت دو زن با شهات یک مرد برابری می‌کند: ﴿فَرَجُلٞ وَٱمۡرَأَتَانِ﴾؛ «یک مرد و دو زن.» چرا؟ آیه دلیلش را می‌فرماید:

﴿أَن تَضِلَّ إِحۡدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحۡدَىٰهُمَا ٱلۡأُخۡرَىٰ﴾؛¹ «اگر یک زن از نقطه‌نظر اداء شهادت به تردید و سردرگمی‌افتاد و نتوانست آن‌طور که باید مطلب را شهادت بدهد، دیگری به او یادآوری کند و متذکر بشود و خصوصیات آن را بیان کند.»

بعضی از آقایانی که راجع به این قضیه کتاب نوشته‌اند، «تَضِلّ» را به معنای نسیان گرفته‌اند، گفته‌اند چون زن در منزل است و زیاد کار می‌کند لذا فراموشی برای او بیش از مرد پیدا می‌شود! اگر فراموش کرد آن یکی متذکر شود...!²

[به این مطلب اشکال وارد می‌شود که:]

اولاً: ضلالت به معنای نسیان نیست، مگر خدا زبان نداشت که بگوید: «ان نسی».

ثانیاً: کار کردن زن در منزل که موجب نسیان برای او نیست. مرد که در بیرون بیشتر از زن کار می‌کند و باید بیشتر در معرض نسیان قرار بگیرد.

ثالثاً: اصلاً چه کسی گفته که حافظۀ ‌زن کمتر از مرد است؟ خیلی از زن‌ها حافظه‌شان از مردها بیشتر است و مطلب را هم بسیار دقیق‌تر در ذهن می‌سپارند و از این نقطه‌نظر ما نمی‌توانیم بگوییم که مرد بر زن ترجیح دارد! بلکه یا مساوی هستند یا اینکه [ممکن است] بعضی‌ها هم بگویند که زن نسبت به مرد حافظۀ بیشتری دارد، آن‌هم یک مطلب دیگری است. علیٰ‌کلّ‌حال این به بحث ما ارتباطی ندارد.

«تَضِلّ» یعنی گمراه بشود، یعنی اینکه یک نفر گمراه بشود، گمراهی از کجا پیدا می‌شود؟ گمراهی همین است دیگر. در یک مسئله، بیان یک مطلب و دریافت یک مطلب در بسیاری از موارد به احساسات مربوط می‌شود، یعنی احساساتِ در یک قضیه، از دریافت صحیح مطلب جلوگیری می‌کند و آن غلبۀ ‌احساسات نمی‌گذارد که این مسئله آن‌طوری که باید و شاید دریافت بشود. بنده که خود سالیان متمادی با این‌گونه مسائل در ارتباط بودم اعتراف می‌کنم که دقیقاً این آیۀ شریفه مطابق با واقع است و در بسیاری از موارد خود بنده مواجه بودم با بیان مسائلی که وقتی که تحقیق می‌کردم می‌دیدم به شکل دیگری است.

لزوم وجود احساسات در زن به‌خاطر ترتیب و تنظیم امور خانوادگی

خب ما نمی‌توانیم این را یک عیب به‌حساب بیاوریم، یعنی خداوند برای ترتیب امور و تنظیم خانواده این احساسات را در زن قرار داده است و نه‌تنها مسئله به بچه برمی‌گردد بلکه حتی به شوهر هم برمی‌گردد، واقعاً اگر یک زن بخواهد همان روحیۀ شوهر را داشته باشد، خب این زندگی روی پایش بند نمی‌شود، اگر یک زن بخواهد با همان روحیۀ شوهر و روحیۀ مردانگی [برخورد کند، در این‌صورت] یا مرد باید بیاید زن بشود! یعنی از آن روحیه‌اش دست بردارد و خود را به شکل و شمایل یک زن دربیاورد! ـ این دیگر اختیارش با هر کسی است که متمایل به این مطلب است ـ ولی اگر این‌طور نیست و مرد روحیۀ خاصی را دارد، چه عاملی باید آن لطافت و ظرافت و لطف را در منزل استمرار ببخشد؟ آن لطافت زن است. زن با آن روح و نفس لطیفش می‌آید و مرد را در محیط منزل، منزلی می‌کند، یعنی آن نحوه برخوردی که مرد در خارج در ارتباط با افراد دارد، اگر بخواهد با آن روحیه در منزل بیاید، خب زندگی دوام پیدا نمی‌کند، با آن کیفیتی که در بازار دارد با افراد صحبت می‌کند اگر با همان بخواهد در منزل بیاید، خب زندگی دوام پیدا نمی‌کند. اگر بخواهد با همان کیفیتی که در بیرون امر و نهی می‌کند به منزل بیاید، خب این زندگی مشکل می‌شود. همین‌که مرد در منزل می‌آید زن با آن طرفند و لطافت و ظرافتی که نفس او دارد روحیۀ مرد را می‌چرخاند و با محیط منزل مساوی و یک‌رنگ می‌کند، این وظیفه، وظیفۀ زن است، نه‌تنها زن باید نسبت به بچه‌ها آن لطافت و ظرافت و رحمتی را که لازمۀ برخورد با طفل و بچه است، إعمال کند، بلکه نسبت به مرد و همسر او هم همین‌طور خواهد بود و تفاوتی نمی‌کند. و این مسئلۀ کمی ‌نیست، واقعاً مسئلۀ ‌کمی ‌نیست! یعنی اگر خدا می‌خواست که در این جهت هر دو را یکسان قرار بدهد خب نظام از هم پاشیده می‌شد، یعنی اگر هر دو در یک مرحلۀ از آن برخورد رجولیت باشند، تمام بچه‌ها ازبین می‌روند، همۀ بچه‌ها روحیۀ خودشان را ازدست می‌دهند، افسرده می‌شوند، دلسرد می‌شوند، پژمرده می‌شوند، آن روح و نفس لطیف و معصوم آنها با این برخوردها آلوده می‌شود و ازبین می‌رود و شکسته می‌شود.

و اگر مرد مانند زن در این مرتبۀ احساسات قرار بگیرد، خب خارج را چه‌کار کند؟ مرتبۀ بیرون را چه‌کار کند؟ مسائل دیگر را چه‌کار کند؟ میدان جنگ را چه‌کار کند؟ در میدان جنگ که نمی‌شود این‌طور برخورد کرد. در امر و نهی اداری و با زیردست‌ها و با کارکنان که نمی‌شود این‌طوری برخورد کرد! التفات کردید؟!

وجود اختلاف بین زن و مرد مانعی برای رسیدن آنها به مراتب کمالی نیست

اینجا است که خدای متعال آمده و این اختلاف را ایجاد کرده است، حالا چه این اختلاف در زن باشد خب زن می‌شود مرد یا اگر این اختلاف در مرد باشد [خب مرد می‌شود زن.] حالا مرد، مرد است و زن هم در جای خودش است، و عرض شد که وجود این اختلاف هم هیچ ارتباطی با مسئلۀ ‌مراتب کمالی آنها ندارد، همه در جای خودشان محفوظ هستند، یعنی مرد در جای خودش و زن هم در جای خودش و زن‌ها برحسب اطاعت و رعایت به همان مرتبۀ کمالی خود می‌رسند. یک‌دفعه مرد در آن دنیا متوجه می‌شود که زنش به کمال رسیده و او اندر خم یک کوچه هنوز گرفتار است یا اینکه به‌عکس، زن می‌بیند که مرد به کمال رسیده و این زن با این مسائل دنیا خودش را سرگرم کرده و همان‌طور در همان مرتبه متوقف شده. مسائل کمالی هیچ ارتباطی به اختلاف درجه بین زن و مرد از نقطه‌نظر عقل عملی و از نقطه‌نظر مسائل خارجی ندارد. این مطلب هم روشن است.

وجود ضعف عقل عملی در زنان

بنابراین امیرالمؤمنین علیه‌السلام که می‌فرمایند: «نَواقِص العقول» یعنی عقل عملی آنها، آن عقلی که با آن عقل در خارج کار انجام می‌دهند، این نسبت به عقل مرد ضعیف‌تر است و این یک واقعیت خارجی است. واقعیت را که انسان نمی‌تواند انکار کند. در بسیاری از مواردی که توفیقاتی از افراد گرفته می‌شود به‌واسطۀ زن‌‌هایشان است، البته آن زن‌هایی که در راه دیگری هستند و مسائل و مطالب را به شکل دیگری ارزیابی می‌کنند. بسیاری از زن‌ها از اینکه شوهرانشان در مجالس شرکت می‌کنند ناراحت هستند! حالا اگر شوهرت به‌جای این مجالس، جای دیگر می‌رفت خوشحال بودی؟! آمده در مجلس شرکت می‌کند و دعایی می‌خواند و بعد هم می‌رود سر زندگیش دیگر، اینها که خدمت شما عرض می‌کنم چون من در جریان هستم عرض می‌کنم. اگر مرد او با او به سینما و این‌طرف و کنار دریا و دیدن زن‌های برهنه و مردان و هزارجای دیگر برود، هیچ اشکال ندارد اما اگر مردش یک ساعت یا دو ساعت در مجلس ذکر یا در یک مجلس روضه برود، انگار آسمان بر سرش خراب شده که چرا مردش به این مجلس رفته؟! اگر مرد او با هزارتا افراد منحرف قاچاقچی معتاد اهل شرب و هزارتا مسائل بی‌بند و باری ارتباط داشته باشد مسئله‌ای نیست اما اگر با دو نفر رفیق بنشینند و دوتا حرف از خدا بزنند، این زن انگار کوه بر سرش خراب شده! اینها همان غلبۀ احساسات است. اما از آن‌طرف هم هست. زن‌هایی هستند که اینها مطلب را دریافتند، مسئله را فهمیدند و به مطلب رسیدند و برای پیاده کردن آن برای خودشان و برای فامیل و شوهرشان و بچه‌هایشان از هیچ کوششی فروگذار نیستند. خداوند به آنها توفیق داده است.

کلام امیرالمؤمنین در نقصان عقل عملی زنان ناظر بر اکثریت است نه یک قانون کلی

این مفاد، مفاد کلام امیرالمؤمینین علیه‌السلام است و البته از این نقطه‌نظر می‌توانیم بگوییم که قانون کلی نیست، همان‌طوری‌که قانون کلی در هرجایی تبصره می‌خورد، در خلقت هم تبصره وجود دارد. فرض کنید که زنی هست که از نقطه‌نظر عقل و درایت و رعایت مسائل از مردش هم بسیار قوی‌تر است، بنده خودم افرادی را دیدم که زن و شوهر هستند و زن هم بهتر می‌فهمد و هم بهتر إعمال می‌کند و هم بهتر تنظیم می‌کند و اصلاً مرد او قدرت ندارد، اصلاً از خودش اراده ندارد، حالا آیا بگوییم که این زن عقلش از مردش کمتر است؟ نه! عقلش صد برابر مردش است، این‌طور نیست که در هر جایی مرد از نظر عقل و درایت و رعایت مسائل، قوی‌تر باشد. کلام امیرالمؤمنین ناظر بر اکثریت است، یعنی آنچه در عالم خلقت، اکثریت بر آن پایه بنا شده، از این قرار است و شواهد بر این قضیه هم بسیار است.

حال بپردازیم به مطلب حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، ساعت تقریباً یازده و نیم است، هم زیاد صحبت کردیم که همۀ مخدرات خسته شدند و هم اینکه دیگر شما خیلی به ما لطف دارید. حالا چند دقیقه هم راجع به این مطلب، عرایضی را عرض می‌کنیم، اگر مطلب کافی‌ و وافی بود که در همین ده دقیقه یک ربع مسئله را تمام می‌کنیم والاّ إن‌شاءالله ادامۀ مطلب را به جلسۀ ‌آینده موکول می‌کنیم.

یکی از مخدرات در اینجا مطلبی را تذکر داده‌اند و اظهار داشته‌اند که پنج ماه است که این جلسه برگزار نشده، یا در ما طلب نمی‌بیند یا اینکه...!

نه این به قصور و کاستی و کوتاهی خود بنده برمی‌گردد، الحمدلله رفقا و دوستان همه طالب و مشتاق هستند و از نحوۀ برخورد و اقدام و حال و هوای مجلس هم این مسئله مشهود است. نه‌خیر! اگر مطلبی هست به قصور خود بنده برمی‌گردد و إن‌شاءالله امیدواریم که در مستقبل با توفیق خداوند در هر ماه این مجلس منعقد بشود.

بررسی عدم منافات عصمت حضرت زهرا با اعتراض ایشان به امیرالمؤمنین نسبت به وقایع بعد از شهادت پیامبر

راجع به مطلب حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها همان‌طوری‌که عرض شد چون مسئله خیلی بالا است پیچیده است. اصل مسئله پیچیده نیست ولی چون این مطلب، مطلبی است که یک‌مقداری یا بیش از یک‌مقداری، بیشتر از اینکه تأمل و تفکر را بطلبد، ادراک قلبی و ادراک وجدانی را می‌طلبد و کسانی که نسبت به مطالبی که عرض می‌کنم از نقطه‌نظر شهود و وجدان و به فعلیت رسیدن، هنوز راهی در پیش دارند، بنده نمی‌توانم اطمینان بدهم که کاملاً این مطلب برایشان روشن شده باشد ولی تا جایی که می‌شود مسئله را نزدیک کرد و مطلب را بیان کرد، خدمت دوستان عرایضی را عرض می‌کنم.

به غیر از امیرالمؤمنین تمام ائمه موقعیت و فیض خودشان را از حضرت زهرا می‌گیرند

در مسئلۀ حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، اشکالی که شده این است که آیا حضرت معصوم بودند یا نبودند؟ قطعاً حضرت معصوم بودند و یکی از چهارده معصوم بودند. و مطلب بالاتر اینکه، پس از سعه و ظرفیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، ظرفیت حضرت زهرا از تمام ائمه علیهم‌السلام بالاتر بوده است و تمام ائمه علیهم‌السلام موقعیت و فیض خودشان را از مادرشان می‌گیرند، دیگر بالاتر از این؟ یعنی امام زمان علیه‌السلام که الآن تمام دائرۀ وجود به وجود آن حضرت قائم است و واسطۀ فیض بین پروردگار و بین همۀ عوالم وجود است نه فقط واسطۀ بین پروردگار و کرۀ ‌زمین و آسمان و کهکشان‌ها، نه، آنها که به‌اندازۀ بال پشه‌ای درقبال آسمان بیکران عوالم غیب، ارزشی ندارند. تمام عالم وجود، جبرائیل، میکائیل، ملائکه، همۀ اینها وجود خودشان را از وجود امام زمان دارند، اگر وجود امام زمان نباشد تمام عالم وجود، عدم است. فرض کنید این چراغ‌ها که در اینجا هست و الآن روشن است و نور هم از بیرون دارد در اینجا می‌تابد، اگر شما یک‌مرتبه چراغ‌ها را خاموش کنید و یک پردۀ سیاه هم در اینجا بیندازید، یک‌دفعه اینجا می‌شود ظلمت محض. همین قضیه نسبت به امام زمان و فیضی است که از عالم وجود به همۀ وجودات داده می‌شود، یک لحظه عنایت امام زمان نباشد ماسوی‌الله را عدم می‌گیرد، یعنی دیگر نه ازجبرائیل خبری هست و نه از میکائیل و نه از ملائکه و نه از عالم برزخ و نه از ملکوت و نه از هیچ‌چیز دیگر. عالم ماده و اینها که همان اول می‌رود، بقیه هم دیگر به تبع این مسئله، تمام حیثیات وجودیشان را ازدست می‌دهند.

همین امام زمان، این اراده و قوت و قدرتی را که دارد، این مربوط به حضرت زهرا است! یعنی آن نفس است که دارد در فرزندش کار انجام می‌دهد و بروز و ظهورش دارد به این کیفیت در خارج تحقق پیدا می‌کند، این شخصیت حضرت زهرا است.

قطعی بودن عصمت چهارده معصوم طبق آیۀ شریفۀ‌ قرآن مجید

حضرت زهرا جزو چهارده معصوم و جزو پنج تن است. آیۀ شریفه راجع به پنج تن آمده است که البته چهارده معصوم داخل در این قضیه هستند و جدا نیستند منتها خب چون در آن‌وقت پنج تن بودند، آیه نسبت به پنج تن آمده است:

﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا﴾¹

اراده و مشیت قاهرۀ الهی تعلق گرفته است تااینکه هر گونه رجس و هر گونه پلیدی را از وجود شما پنج تن و اولاد شما بزداید.

البته اولادی که امام هستند نه غیر امام، اولاد امام یعنی امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام موسی بن جعفر، امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام عسکری و حضرت بقیةالله علیهم‌السلام، مشیت الهی تعلق گرفته است بر اینکه در این پنج‌تا و اینها، هرگونه کمی ‌و کاستی و پلیدی و زشتی و قبح و کثرت را بزداید و آنها را به مقام طهارت مطلقه دربیاورد، این راجع به پنج تن است‌ که حضرت زهرا هم جزو این سلسله است.

خب با توجه به این قضیه آیا این عمل حضرت زهرا نسبت به امیرالمؤمنین کاستی نبوده؟ نقص نبوده؟ آیا کمال بوده؟ اگر کمال بوده چرا امیرالمؤمنین ایراد می‌گیرند؟ چرا امیرالمؤمنین او را آرام می‌کنند؟ چرا امیرالمؤمنیین از بعضی از کارهای او جلوگیری می‌کنند؟ خب حضرت زهرا می‌خواستند نفرین کنند که تمام بساط اینها برچیده بشود! چرا حضرت امیرالمؤمنین به سلمان می‌فرمایند: برو جلوی حضرت زهرا را بگیر و نگذار که او نفرین کند؟² درحالتی‌که اگر حضرت زهرا این کار را انجام می‌داد خدا برآورده می‌کرد، شکی در این مسئله نیست.

متفاوت بودن مراتب عصمت، عصمت در مرحلۀ ظاهر و عصمت در مرحلۀ ذهن و نفس

به نحو اجمال باید عرض کنم که مراتب عصمت متفاوت است، عصمت گاهی اوقات عصمت در مرتبۀ ظاهر است، یعنی یک شخص در مرتبۀ ‌ظاهر گناهی را انجام نمی‌دهد ولی در باطن خودش گناه انجام می‌دهد. من‌باب‌مثال ممکن است یک فرد در ذهن خودش از انجام گناهی ابا نداشته باشد و آن گناه را در ذهن خودش مجسم کند ولی در عالم خارج وقتی که پای مسئله در پیش می‌آید می‌ترسد و عقب می‌کشد، یعنی نمی‌خواهد این قضیه در خارج اتفاق بیفتد. چه‌بسا ممکن است فردی در عالم ذهن نسبت به خوردن بعضی از چیزها علاقه نشان بدهد، مثلاً قبلاً به خوردن چیزی مبتلا بوده و حالا دیگر کنار گذاشته است، خب گاهی اوقات خاطره‌اش برای او می‌آید و دوباره این مسئله برای او زنده می‌شود، اما این توبه کرده و دیگر دست برداشته و واقعاً هم توبه کرده، حالا وقتی که در خارج به این قضیه می‌رسد می‌بیند نه! توبه کرده و نمی‌تواند اقدام کند، نسبت به انجام آن قضیه خودداری می‌کند. این در مقام ظاهر خودش را گرفته، یعنی این گناه در ظاهر از او سر نمی‌زند. یا یک عمل خلافی را در فکرش بدش نمی‌آید که انجام بدهد و نسبت به انجام آن ایرادی نمی‌بیند ولی همین‌که می‌خواهد این عمل در خارج انجام بگیرد، ترس از خدا می‌آید و او را کنار می‌زند و نمی‌گذارد اقدام کند، این را می‌گویند عصمت در فعل.‌

لزوم عصمتِ در فعل نسبت به انبیاء

روی این قضیه انبیاء باید عصمت در فعل داشته باشند، یعنی آنچه در خارج از آنها سر می‌زند، نباید برخلاف رضای الهی باشد، نباید حرام باشد، نباید این عمل، عمل خلاف و معصیت باشد اما در عالم نفس و در عالم ذهن آیا انبیاء خلاف نمی‌کنند؟ نه! شاید آنها اشتباه کنند. مثل داستان حضرت داود علیه‌السلام.

عدم لزوم عصمت در نفس و سرّ برای همۀ انبیاء

در جریان حضرت داود دو نفر آمدند در محراب و نسبت به یک برنامه و جریانی شکایت کردند، یکی از آنها گفت:

برادر من ٩٩ گوسفند دارد و من یک گوسفند دارم، برادر من‌ این‌قدر ظالم است که این یک گوسفند را هم نمی‌تواند برای من ببیند و می‌خواهد آن را از من بگیرد! حضرت داود گفت: نه! این برادر تو ظالم است ﴿لَقَدۡ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعۡجَتِكَ إِلَىٰ نِعَاجِهِۦ﴾¹، ظلم کرده، یک گوسفند که دیگر حق تو است.

[در حالی که حضرت داود متوجه نشد که] لعل اینکه این برادر صدتا گوسفند داشته! یک‌مرتبه حضرت داود متوجه می‌شود که عجب قضاوتی کرده! این چه قضاوتی است؟ این که بی‌خود حرف نزده شاید این 100 تا داشته و دیگری هم هیچ نداشته. حالا چون این ٩٩ تا دارد [پس آیا باید آن یکی را به آن برادرش بدهد؟!] ـ مثل این حرف‌ها که امروزی‌ها می‌زنند که چون شخصی زیاد دارد پس باید به آن دیگری بدهد، این همین حرف کمونیست‌ها است ـ نه! لعل اینکه همۀ اینها برای او است، حالا اگر خودش می‌خواهد آن را به دیگری بدهد یا ندهد، آن یک حرف دیگری است اما نه‌اینکه حتماً این برای آن دیگری است.

حضرت داود متوجه این اشتباه می‌شود: ﴿وَظَنَّ دَاوُۥدُ أَنَّمَا فَتَنَّٰهُ﴾؛ «داود متوجه شد که ما او را امتحان کردیم» یک‌دفعه دید این دو نفر نیستند و غیبشان زد، شما کجا بودید؟! شما از کجا آمدید؟! چرا غیبتان زد؟! متوجه شد اینها ملک بودند که‌ به‌صورت انسان آمدند تا به او بگویند: خیلی کار داری، خیال نکن که به مطلب رسیدی. من این‌طور احتمال می‌دهم که شاید در نفس حضرت داود چیزی گذشته بوده، چون حضرت داود به باطن عمل می‌کرد، یعنی در مقام قضاوت در میان انبیاء، حضرت داود معروف بود، وقتی که دو نفر پیش او می‌آمدند، شاهد نمی‌خواست، می‌گفت: حق با تو است و تو هم بر باطل هستی و باید حق او را بدهی. دیگر شاهد و دعوا و بینه و قرینه و این حرف‌ها در کار او نبود و همه هم‌ می‌دانستند که حضرت داود خلاصه نگاه به شخص می‌کند می‌گوید که حق با این است یا اینکه بی‌خود ادعا می‌کند. من این‌طور خیال می‌کنم که شاید حضرت داود علی نبینا و آله و علیه ‌السلام در نفسش به این مسئله فکر می‌کرد که من الآن به یک طهارت سرّی رسیدم و به‌واسطۀ طهارت سرّ، همۀ حقایق بر من مکشوف است و نقطۀ جهلی در سرّ و ضمیر من وجود ندارد، خدا خواسته بگوید: نه! تو که قضاوت می‌کنی، این همۀ مطلب نیست، هنوز خیلی کار داری تا بتوانی به آن قضاوت‌هایی که در پیچاپیچ و عمق‌های نهفتۀ دل وجود دارد برسی!

درست است که در میان مردم قضاوت کردی که مثلاً این شخص پدر این شخص مقابل را کشته، و بدون دلیل می‌گویی که قاتل، این شخص است، بروید اعدامش کنید. هرچه شخص جزع و فزع می‌کند، داد و بیداد می‌کند، ای خدا! ای پیغمبر! کو شاهدی؟ کو چیزی؟ حضرت می‌گوید: بروید اعدامش کنید. می‌گوید: خیلی می‌خواهی [جزع و فزع] کنی بسیارخوب، می‌روند زمین را می‌شکافند یک خنجر درمی‌آید و خنجر شهادت می‌دهد که من توسط این شخص، پدر این شخص را به قتل رساندم.¹ خب حضرت داود به این کیفیت بود دیگر. خب وقتی که یک‌ دفعه دو دفعه سه‌ دفعه این کار را بکند، مردم می‌فهمند که این اصلاً کارش این است، دیگر نیاز به قرینه و بینه و حجت ندارد.

حضرت داود در دلش چیزی پیدا شد که مثل اینکه دیگر کارمان تمام است، هرچه به نظر می‌آید در خارج انجام می‌شود. خدا می‌گوید: نه! هنوز کار داری، دوتا ملائکه را به‌صورت انسان فرستاد که اقامه دعویٰ کنند و حضرت داود اشتباه کرد و گفت: «نه! حق با این است، این یک گوسفند، دیگر برای این است، تو بی‌خود می‌کنی و نمی‌توانی این یکی را از این بگیری!» تا گفت: «نمی‌توانی از این بگیری»، یک‌دفعه این دوتا غیبشان زد، دید عجب! نشست با خودش فکر کرد، من اصلاً از اینها سؤال نکردم، سؤال نکردم شاید این به جای ٩٩ تا، 100 تا داشته باشد، همین‌طوری آمدم قضاوت کردم که تو ٩٩ تا داری و این یکی مال این است دیگر، ﴿وَخَرَّ رَاكِعٗا وَأَنَابَ﴾²؛ «به‌سجده افتاد و استغفار کرد» این ﴿وَخَرَّ رَاكِعٗا وَأَنَابَ﴾ برمی‌گردد به آن چیزهای قبل، به آن خاطرات، به آنچه ممکن است گاهی در ذهن خلجان کند. خب این یک مرتبه از عصمت است. یعنی این اشتباهی که حضرت داود کرد، این اشتباه در عالم مثال است اما اگر در خارج این قضیه می‌خواست اتفاق بیفتد چون پیغمبر است اشتباه نمی‌کند. این را می‌گویند عصمت در فعل.

انبیاء عصمت فعلی دارند، یعنی در مقام فعل و خارج معصوم هستند اما آنها در مقام باطن و سرّ و ضمیر ممکن است معصوم نباشند، به آن طهارت مطلقه نرسیده باشند، به آن مرتبۀ بدون رنگی و صفای محض و مرتبه‌ای که هیچ‌گونه جنبۀ ورود احساسات و تخیلات و اوهام نداشته باشند نرسیده باشند.

حضرت زهرا در هنگام اعتراض به امیرالمؤمنین به آن عصمت مطلقه نرسیده بودند

آیۀ شریفه می‌خواهد نسبت به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها این طهارت را اثبات کند که من که خدای شما هستم اراده کرده‌ام که شما را به مرتبۀ طهارت مطلقه برسانم، یعنی حضرت زهرا برسد به آنجایی که دیگر هیچ نکته‌ای و ضعفی وجود ندارد و عصمت در تمام مراتب طولی خودش در آنجا حاکم است، عصمت ضمیر و سرّ در آنجا هست. آیۀ شریفه دارد که ارادۀ خدا نسبت به این قضیه تعلق می‌گیرد. اما آیا در این آیه هست که حضرت زهرا در همان موقع به این مرتبۀ عصمت تامه رسیدند یا اینکه رسیدن به این عصمت تامه کار می‌خواهد؟ فعالیت می‌خواهد؟ تلاش می‌خواهد؟

چهارده معصوم با تحمل مصائب و سختی‌ها به عصمت مطلقه رسیدند نه با خوشی و لذات دنیایی

شما خیال می‌کنید پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم همین‌طوری به آن مرتبه رسیده‌اند؟ صبح از سر جایش بلند شده و به پیغمبری رسیده؟ یا امیرالمؤمنین علیه‌السلام که به این مرتبۀ عصمت رسیده، همین‌طوری صبح از تشک پر قو بلند شده و شده امیرالمؤمنین؟ یا حضرت زهرا یا امام حسن یا امام حسین علیهم‌السلام همین‌طور؟ بابای اینها کف دستشان داده شد تااینکه اینها به اینجا رسیدند! وقتی که این بچه‌ها و این مردم شروع کردند به سنگ زدن و پیغمبر فرار کردند، از پیشانی و پای پیغمبر داشت همین‌طور خون می‌آمد، حضرت آمدند بالای کوه‌های مکه ـ آنجا پر از کوه است دیگر ـ آنجا هم او را رها نکردند که امیرالمؤمنین و حضرت خدیجه علیهما‌السلام آمدند، حضرت خدیجه آمده بود و جلوی پیغمبر ایستاده بود که به پیغمبر سنگ نخورد و سنگ‌ها داشت به حضرت خدیجه می‌خورد! ببینید ایشان چه زنی بودند؟ سنگ در سرش می‌خورد، سنگ در کمرش می‌خورد و امیرالمؤمنین هم بچه‌هایی را که این الواطها آنها را تحریک کرده بودند دنبال می‌کرد و سنگ به اینها می‌زد و آنها را پراکنده می‌کرد، حضرت آن موقع یک بچۀ ده دوازده ساله بودند. همان‌جا پیغمبر نشسته بود و از شدت بی‌حالی رمقش رفته بود، جبرائیل آمد و گفت:

خدا سلام می‌رساند و می‌گوید که ما تمام قوای عالم وجود را در اختیار تو قرار دادیم، صاعقه را در اختیار تو قرار دادیم، رعد و برق را در اختیار تو قرار دادیم، زلزله را در اختیار تو قرار دادیم، باد را در اختیار تو قرار دادیم، اشاره بکنی باد آمده و همۀ اینها را به هوا پرتاب می‌کند، تو اشاره بکن اصلاً زلزله می‌آید مکه را در زمین فرو می‌برد و صافش می‌کند. تو اشاره بکن...!

جبرائیل هم که دروغ نگفت دیگر، جبرائیل می‌گوید: خدا گفته ما این کار را می‌کنیم، آنجا پیغمبر فرمودند:

من از نفرین کردن چه فایده‌ای می‌برم؟ حال که قرار است این زبان بگردد چرا به دعا نگردد؟¹

ببینید عجیب است ها! ما همین را می‌شنویم که در قرآن خدا فرموده: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ﴾ می‌گوییم: به‌به چه مقامی! خوش به سعادتشان! ای کاش ماهم جای آنها بودیم! ما نمی‌توانیم یک‌ فحش بشنویم حالا می‌گوییم: ای کاش ما جای آنها بودیم! جبرائیل گفت: «تمام اینها را برای شما قرار دادیم.» پیغمبر فرمودند: «وقتی این زبان بخواهد بگردد چرا به دعا نگردد؟» این چه عظمتی است؟! واقعا چه عظمتی است؟! و ما باید این را یاد بگیریم که برای دشمن خودمان هم دعا کنیم که خدا دست او را هم بگیرد، حالا غفلتی او را گرفته، جهالتی گرفته، به ما بدی کرده، بدی کرده که کرده. من در همین سفر قبل که عمره مشرف بودم، خب توفیق داشتیم که الحمدلله نیابتاً از طرف دوستان و رفقا آنجا به وظیفۀ دعاگویی مشغول باشیم، اصلاً بدون اینکه بخواهم یا نخواهم در ضمن اینکه رفقا و دوستان و مؤآنسین و آن افرادی را که خب با آنها مأنوس هستیم و محشور هستیم دعا می‌کردیم، بخواهم یا نخواهم همۀ افراد دیگر هم که در ذهن می‌آمدند همه را یک‌کاسه دعا می‌کردیم و هیچ رد نمی‌کردیم. حالا که خدا به تو توفیق داده که آمدی اینجا و خودت هم که نیامدی بلکه منت بر سر تو گذاشتند و تو را به اینجا آوردند نه‌اینکه تو بخواهی سر خدا منت بگذاری، نه! آنها سر تو منت گذاشتند، حالا که منت گذاشتند و تو را اینجا آوردند، هر کسی در ذهنت آمد دعایش کن، این چه عیبی دارد؟

درحالی‌که واقعاً چه بر سر پیغمبر آوردند؟ «ما اوذِىَ‌ نبىٌّ مثلَ ما أوذيتُ؛¹ هیچ پیغمبری مانند من این‌قدر اذیت نشد!» درعین‌حال آنجا را نگاه می‌کنی می‌بینی که دعا می‌کند، در جنگ احد دعا می‌کند. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند:

اگر پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله سلّم ـ دعا می‌کرد دعایش مستجاب می‌شد و زلزله می‌آمد، باد می‌آمد، صاعقه می‌آمد و کفار را ازبین می‌برد اما پیامبر آن مقام ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ﴾ را پیدا نمی‌کرد.

یعنی آن ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا﴾ این [سختی‌ها را] هم می‌خواهد. اگر خدا می‌خواهد شما را به طهارت برساند این [سختی‌ها را] هم دارد، نگویید که خدا پف می‌کند اینها به طهارت می‌رسند! نه! خدا اینها را می‌آورد در سر پیغمبر سنگ می‌زنند، بعد هم جبرائیل را می‌آورد و به پیغمبر می‌گوید که نفرینشان کن! پیغمبر می‌فرمایند که نه! من نمی‌کنم. اینها بندگان تو هستند، اینها از امت من هستند، کافرند که کافر باشند، چرا من اینها را نفرین کنم؟ خداوند متعال می‌فرماید: حالا که نفرین نمی‌کنی خب مقام طهارت را به تو می‌دهیم.

سیدالشهدا علیه‌السلام امام بود، مثل همین امام زمان ما بود، مثل امام صادق، امام بود. در جریان کربلا خطاب آمد که این جریان جریانی است که‌ خدا برای شما تقدیر کرده، می‌توانی این جریان را رد کنی و بگویی: نه! بگویی: خدایا من نمی‌خواهم و من نمی‌توانم این وضع را ببینم، آخر چطور ممکن است یک‌هم‌چنین اوضاعی پیش بیاید؟ چطور ممکن است یک‌هم‌چنین قضایا ومسائلی پیش بیاید که واقعاً انسان اصلاً نمی‌تواند بیان کند! بیانش هم مشکل است! حالا چه اینکه کسی بیاید و ببیند! چطور ممکن است یک‌هم‌چنین قضایا و مسائلی پیش بیاید؟ ولی خدا گفت، امامت تو هم محفوظ است، مقامت هم محفوظ است، اگر می‌خواهی کربلا پیش نیاید نیاید ولی یک‌چیز هست و آن این است که آن مقام شفاعت کبریٰ نصیب تو نمی‌شود،² شفاعت کبریٰ یعنی چه؟ یعنی هر کسی را که بخواهی در روز قیامت شفاعت کنی، این می‌شود شفاعت کبری. هر شخصی را و هر گناه‌کاری را از اول خلقت تا آخر خلقت، یعنی همۀ افراد را شفاعت کنی، شفاعت این نیست که فقط گناهکار را شفاعت کنی، نه! افراد را دستگیری کنی، حتی دست خوبان را هم بگیری و بالاتر ببری! مگر کسی می‌تواند این کار را انجام بدهد؟ این مقام، کربلا را می‌خواهد. مگر کربلا شوخی بود؟ آیا شما یکی از آن مصائب را می‌توانید نگاه کنید؟ آیا یکی را می‌توانید تحمل کنید؟ مگر کربلا شوخی است؟ اصلاً انسان فکرش را هم نمی‌تواند بکند.

پس اینکه به مقام طهارت و شفاعت رسیدند با پر قو و پذیرایی حورالعین به‌دست نمی‌آید، همین سختی‌ها را هم دارد، بلند شو بیا آنجا، در روز عاشورا تو را تکه‌تکه می‌کنند بعد هم بدنت را زیر سم اسب می‌اندازند! و بعد هم مسائل و قضایای بعد از عاشورا که صد درجه از عاشورا بدتر است و همۀ ‌اینها را هم به تو گفتیم که این‌طور خواهد شد، این‌طور خواهد شد، این‌طور خواهد شد و خودت هم داری می‌بینی، باز می‌گوید: راضی هستم!

این عصمت کجا و آن عصمتی که انسان فقط در فعل خلاف نکند کجا؟! خدا به حضرت داود عنایت کرده بود که فقط در خارج عمل خلاف انجام ندهد، آن عصمتی را که به سیدالشهدا داده کجا و آن عصمتی که به افراد دیگر داده ولو پیغمبر باشد کجا؟! اصلاً ربطی به هم ندارند، اصلاً ارتباط باهم ندارند. تشبیه این است که شما یک سنگ ریزه را در بیابان رها کنید، یک قطره را در یک اقیانوس بیندازید، عصمت اقیانوس کجا و عصمت یک قطره کجا؟! یک قطره را در اقیانوس آرام بیندازید! این عصمت اینها را می‌طلبد.

اعتراض حضرت زهرا به‌خاطر احساس دلسوزی نسبت به دین پیامبر بوده نه چیز دیگری

در مسئلۀ حضرت زهرا، حضرت زهرا معصوم است اما برای رسیدن به آن عصمت باید کار انجام بدهد و کارش همین‌ها بود. امیرالمؤمنین به آنجا رسیده حالا می‌خواهد دست حضرت زهرا را هم بگیرد و او را هم برساند؟ تحمل این مسائل مشکل است! شربت بیدمشک که نیست. غصب خلافت است، بردن فدک است، ازبین ‌بردن تمام ارزش‌هایی است که پدرش ٢٣ سال زحمت کشیده، همه را به‌حسب ظاهر گرفتند و بردند، ولی خب باطن دارد کار خودش را می‌کند. قضیه که شوخی نیست، خلافت را غصب کردند، خلافت را غصب کردند یعنی چه؟ یعنی بر تمام کارهای پیغمبر یک مهر بطلان زدند، پرونده را بستند و کنار گذاشتند! گفتند: چند روزی آمد و رفت، فوت کرد و پروندۀ او بسته شد و از این به بعد خودمان هستیم و هر کاری که دلمان بخواهد می‌کنیم، نماز را عوض کردند، احکام را عوض کردند، «حیَّ علی الصّلوة» را تبدیل به «الصَّلوةُ خیرٌ منَ النَّوم» کردند،¹ این‌طرفش را زدند، آن‌طرفش را زدند، حلال خدا را حرام کردند، حرام خدا را حلال کردند، گفتند که خودمان هر کاری دوست داشته باشیم انجام می‌دهیم.² این مسئله، مسئلۀ شوخی نیست.

برای مرحوم پدر ما، یک جریانی پیدا شد، پدر ما چه کسی بود؟ یکی از افراد بود، یکی از صلحا بود، زحمت کشید و واقعاً تکلیف خودش را به‌نحو احسن انجام داد و آنچه یک بندۀ خالص و صالح و مطیع و دلسوز نسبت به تکلیف باید انجام بدهد، انجام داد. بنده نتوانستم بعد از فوت ایشان ببینم که انحراف ایجاد شده! خونریزی معده کردم، بنده شب‌ها تا به صبح نمی‌خوابیدم، مسائلی برای من پیش آمد که تکرارش دیگر مملّ است و...! همۀ اینها برای چه بود؟ سال‌ها گذشت، فقط خدا می‌داند که در این دل من چه گذشت؟! هیچ‌کس خبر نداشت، همه با مسائل، عادی برخورد می‌کردند اما آن کسی که می‌فهمید چه کسی بود؟ آن کسی که این انحراف را می‌فهمید چه کسی بود؟ آن کسی که می‌دید الآن چه جنایتی دارد انجام می‌شود چه کسی بود؟ جنایتی انجام شد که یکی از بزرگان همین پریشب آمده بودند در اینجا و آن کنار نشست و گفت: «آقا شما می‌دانید مکتب پدر شما زیر سؤال رفته؟» گفتم: بله می‌دانم. گفت: «مقصر کیست؟» گفتم: به من چه مربوط است؟ هر کسی که هست؟ بقیه که دست در جیب می‌گذاشتند و قب‌قب به گلو می‌انداختند و در خیابان راه می‌رفتند، آنها حال خودشان را داشتند و در عالم خودشان بودند و من برای این قضیه خونریزی معده کردم!‌

حالا حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها می‌بیند تمام زحمات ٢٣ سالۀ پیغمبر رفت هوا، همه رفت هوا! مگر قضیه شوخی است؟ همه ازبین ‌رفت. آن یابویی که با یک ریش بلند رفت بالای منبر نشست و در حالی‌که به‌اندازۀ یک بز نمی‌فهمید گفت: همه به طرف ما بیایید. آن آدم نفهم جلاد عوضی فاسق فاجر هم پادوی او شده بود و می‌گفت: همه باید از این تقلید کنند، اگر تقلید نکنید بیرونتان می‌کنیم و می‌زنیم و می‌کشیم! لشگر می‌فرستادند و آنهایی را که تمرد می‌کردند اعدام می‌کردند و با زنشان زنا می‌کردند!¹ این مؤمنین و مسلمان‌ها و جانشینان رسول‌ خدا! تاریخ همیشه تکرار می‌شود منتها آن مرام همیشه وجود دارد!

رسیدن حضرت زهرا به عصمت مطلقه با دستگیری امیرالمؤمنین از ایشان

حالا حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها چه‌کار کند؟ خب از آن‌طرف آن سعه را ندارد، آن سعه کدام است؟ همان‌که خدا اراده کرده حضرت را به آنجا برساند، هنوز ندارد و از یک‌طرف خدا همۀ نیروهای الهی را در اختیارش گذاشته، صاعقه را در اختیارش گذاشته، باد را در اختیارش گذاشته، زلزله و... را در اختیارش گذاشته، حضرت زهرا اگر یک نفرین می‌کرد، همان‌جا مسجد مدینه فرو می‌رفت و همۀ اینها را می‌برد و تمام می‌شد، و امیرالمؤمنین هم می‌رفت و در مصدر خلافت می‌نشست. ولی آیا این صحیح است؟ صاعقه را در اختیارش گذاشته، باد را گذاشته، زمین را گذاشته، زلزله را گذاشته، آتش را گذاشته، همۀ قوای الهی در اختیار حضرت زهرا قرار گرفته، دعا کند و لب باز کند عالم کن فیکون می‌شود، ولی برای آن طهارت و رسیدن به آن مقام شفاعت، باید صبر کرد، اینجا است که امیرالمؤمنین آمد و به داد او رسید و به او کمک کرد و او را راهنمایی کرد که بله! خدا به اطاعت تو است، اگر بخواهی بگویی خدا اطاعت تو را می‌کند، دعا بکنی مستجاب می‌کند، نفرین بکنی قبول می‌کند، اما مگر تو نمی‌خواهی به شفاعت و طهارت برسی؟ پس چیزی نگو، حضرت زهرا هم می‌خواهد برسد دیگر، مثل سیدالشهدا، مثل خود پیغمبر، مثل خود امیرالمؤمنین علیهم‌السلام. حالا کاری به دعا و نفرین نداریم، امیرالمؤمنین حتی از نظر ظاهر نیاز به دعا کردن ندارد، واقعاً اگر امیرالمؤمنین شمشیر را می‌کشید چه کسی می‌توانست جلوی حضرت بایستد؟ آیا عمر می‌توانست جلوی امیرالمؤمنین بایستد؟! ولی حضرت شمشیر را در غلاف می‌کند و صبر می‌کند و هیچ نمی‌گوید. شما این را می‌خواهید بفرمایید، مبارکتان باشد، من را به‌عنوان خلیفه نمی‌خواهید، هیچ اصراری نمی‌کنم، خداحافظ شما، به سلامت! هزار سال ما از خدا همین را می‌خواستیم. مگر ما مثل بقیه هستیم که برای رسیدن به ریاست و این حرف‌ها بخواهیم به هر کاری دست بزنیم و به هر فتنه‌ای اقدام کنیم؟ نه آقا! ما از خدایمان است که برویم و در خانه بنشینیم. نعمتی از شما دارد فوت می‌شود، تازه می‌خواهید منت هم سر آدم بگذارید!

پس مسئله هیچ منافاتی با عصمت حضرت زهرا ندارد. این درخواست حضرت زهرا مربوط به مسئله دین می‌شود، احساس دین، احساس حمیت، احساس اخلاص و دلسوزی برای مکتب پیغمبر، اما بالاتر از این‌هم چیزی هست، آن یک چیز را امیرالمؤمنین می‌داند و حضرت زهرا هم با این صبرش به آن یک چیز رسید و مساوی شدند. اگر حضرت زهرا می‌خواهند به آن مرتبه برسند نباید اینها را نفرین کنند، نباید اعتراض کنند و باید به همان مشیت و تقدیر الهی تسلیم باشند.

سؤال: چگونه می‌توان عقل عملی را تقویت نمود؟

إن‌شاءالله این برای جلسۀ ‌بعد باشد، چون این سؤال جزو مطالب و مسائلی است که به‌نحو مستمر باید عرض بشود.

إن‌شاءالله که همه موفق باشید و از خداوند توفیق و تسدید همه را خواستاریم.

اللَهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد