پدیدآور آیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1431/03/23
توضیحات
احکام اسلام در این گفتار از زاویه تأثیرشان بر سیر معنوی انسان بررسی میشوند. بحث از سفارش امام صادق درباره تغذیه در حدیث عنوان بصری آغاز میشود و توضیح میدهد که خوراک، عبادت و دیگر رفتارهای زندگی باید در جهت یک مقصد با هم هماهنگ باشند. از همین جا تفاوت نگاه ظاهری و نگاه توحیدی به تکلیف روشن میشود. نمونههای نماز و طواف نشان میدهند که کیفیت توجه به خدا چه نقشی در اثر عبادت دارد. گفتار سپس به بهره معنوی سفر حج میرسد و توضیح میدهد که احساس نیاز به لطف خدا چگونه جای حساب کردن هزینه و پاداش را میگیرد. در پایان، رفتار امام علی در صفین نشان میدهد که همین نگاه در تصمیمهای اجتماعی و حکومتی هم جاری است و کرامت اخلاقی در شیوه اجرای حکم جایگاهی اساسی دارد.
هو العلیم
احکام اسلام چگونه به سیر معنوی انسان کمک میکند؟
از توجه در عبادت تا منش توحیدی امام علی
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 177
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
و صلّی الله علی سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی آله الطیّبین الطاهرین
و اللعنة علی اعدائهم اجمعین
در دنبالۀ مطالب جلسات قبل كه راجع به كيفيّت تغذيه و تأثير آن در حال انسان بود، چه تأثير مثبت و چه تأثير منفى، اگر نظر رفقا باشد در سوالف ايّام و سنوات گذشته، مطالبی عرض شد، البتّه تا آنجا كه من يادم هست بهنحو مختصر و مجمل بود و وعدۀ بسط آن در وقت مناسب خودش داده شد.
لزوم هماهگنی احکام اسلامی جهت حرکت و سیر معنوی انسان
امام عليهالسّلام به عنوان راجع به تغذيه مطالبى را میفرمایند و مسائلى را به او تذكّر مىدهند و اين مسئله، این را مىرساند كه ائمّه عليهمالسّلام، فقط متكفل بيان احكامِ نماز و روزه و... نبودند. بهطوركلى در مكتب اسلام همۀ امورى كه انسان، در مسائل زندگى درگير آن امور است، همۀ آن امور بههمپيوستگى دارند و باید باهم، همخوانى داشته باشند، بايد همگون باشند، بايد متناسب باشند.
فرض كنيد ماشينى را كه مىخواهند بسازند، اين ماشين از قطعات بسيار زيادى تشكيل شده است، چه نسبت به بدنۀ آن و ملاحظاتى كه در آن از نظر استحكام و ايمنى و صرفهجويى در سوخت و رعايت مسائل ديگر به نظر مىرسد، اينها را من حيث المجموع در نظر میگیرند. و چه نسبت به موتورش و امثالذلك که اينها از اجزاى مختلفى تشكيل شده است، تمام اين اجزاء را باهم در نظر مىگيرند و هر كدام را متناسب با خودش حساب مىكنند. فرض كنيد كه اندازۀ چرخى را كه براى ماشين در نظر گرفتهاند، اگر يكى را اين اندازه (به اندازۀ چرخ معمولی یک ماشین سواری) قرار بدهند و يكى را اين اندازه قرار ندهند و مثلاً يك چرخ تراكتور بگذارند، خب اين ماشينِ بيچاره چطورى راه برود كه يك چرخ آنطورى (کوچک) دارد و يك چرخ هم به آن بزرگى (چرخ تراکتور)؟! و يا اينكه فرض بكنيد كه آلياژى را كه براى سيلندرها و پيستونها و كيفيتِ نقل و انتقال، در نظر گرفتهاند، این آلیاژ بايد متناسب با آن ميزان سوخت و حرارتى باشد كه وارد مىشود تا بتواند اين حركت را تحمّل كند، آلياژش بايد آلياژى باشد كه ساييده نشود، اگر از همين آهن معمولى را قرار بدهند، خب فردا اين از كار مىافتد! اين آلیاژ بايد همگونى داشته باشد.
تمام احكام اسلام، در ارتباط با انسان و با سير معنوى انسان در اين دنيا (كه ما براى آن سیر معنوی به اين دنيا آمديم) تنظيم شده است و این احکام بايد باهم هماهنگى داشته باشند و اگر هماهنگى نداشته باشند، همديگر را دفع مىكنند و اين دفع، موجب مىشود كه انسان در راه بماند و نتواند حركت كند. مثل اينكه شخصى وارد داروخانهاى بشود و از آن اول داروخانه، همۀ داروها را بگيرد و تا آخر بخورد! خب چه مىشود؟ جنازهاش را بيرون مىبرند. وقتى که قرار باشد كه به همين كيفيّت جلو برود، نتيجهاى ندارد، این داروها بايد متناسب باشد.
وجود حیثیت توحیدی در آیات و روایات و احکام اسلامی
لذا ما مشاهده مىكنيم که آنچه در آيات قرآن کریم مورد توجّه قرار گرفته است، آن حيثيت توحيدى است كه باید بر همۀ آيات و احكام و امور زندگى انسان جارى باشد و حاكم باشد تااينكه حركت انسان در سير و سلوك الى الله و رسيدن به مقام معرفت، دچار خدشه و تناقض و نفاق و ناهمگونى و ناهمسويى نشود. امروزه نسبت به اين مسئله چندان توجّهى نمىشود، يعنى آنچه مطرح مىشود اين است كه انسان بايد وظايفى را انجام بدهد و برطبق آن وظايف، طبعاً ثوابى مترتّب است و انسان بيش از اين مكلّف نيست، بيش از اين نباید نسبت به اين مسئله تحقيق و تفحّص بكند.
اختلاف دیدگاه عرفا و علمای اهل باطن با دیدگاه علمای اهل ظاهر در جعل احکام شریعت
سير فقهى و مبانى اصولى ما در كتب مدوّنه، مخصوصاً نسبت به متأخرين، [فقط توجه به ظاهر بوده است. البته] صرفنظر از بعضى از علما و فقهاء بزرگ مانند مرحوم شهيد اوّل، شهيد ثانى، علّامه حلّى، سيّد بن طاووس، شيخ مفيد (كه شيخ مفيد از آن فقهاى بسيار بزرگ بود) و پس از آن بالأخص عرفاى بزرگ از فقهاء مثل مرحوم آخوند ملاحسينقلى همدانى و مرحوم سيّد على قزوينى و امثالذلك و همينطور متأخّرين از بزرگان ـ رضوان الله تعالی عليهم اجمعین ـ که اينها از نقطهنظر فنّى و از نقطهنظر فقهى و اصولى، داراى ديدگاه خاصى نسبت به كيفيّت استنباط و اجتهادِ در احكام بودند، ديدگاه اين بزرگان از فقها و علما، ديدگاه آنسويه بوده است، يعنى آنطرف مسئله در كيفيت استنباط و اجتهادِ اينها دخالت داشته است که اين حكمى كه الآن صادر مىشود آيا اين حكم به كمال آنها ضرر مىرساند يا نمىرساند؟ برای سير آنها ضرر دارد يا مفيد است؟ تقرّب آنها را ايجاب مىكند يا موجب ابتعاد آنها مىشود؟
اين يكى از دقيقترين و حساسترين مسائلى است كه مخصوصاً فُضلا باید به اين مسئله بسيار توجّه كنند و خيال نكنيم كه همينطورى مبانى ما يك مبانى ظاهرى است كه فقط براساس اغماض و گذشت و عدم توجّه و چشمپوشيدن، شكل مىگيرد.
در بسيارى از موارد داريم كه مبناى شرع بر تسامح است، بر كوتاهآمدن است، بر گذشت است، ولى در جاهاى ديگر و در امور ديگر، اين مسئله بايد مورد توجّه واقع بشود كه شرع در مبانى خودش، چه راه و طريقى را در پيش گرفته و چه مقصدى را مورد توجّه قرار داده و مقصد او كجا است؟ آيا مانند ربات عملكردن است؟ شما الآن وقتى كه در رسالههاى فقهيه نگاه بكنيد، در اين رسالهها چه مىبينيد؟ در شرح دعاى ابىحمزه ثمالى در همين ماه رمضان گذشته كه خدمت رفقا بوديم، اگر ياد رفقا باشد نسبت به كيفيّت قرائت صلاة و نمازى كه بزرگان دستور دادند که انسان بايد به آنها توجّه كند، مطالبى خدمت رفقا عرض شد. و نسبت به كيفيّت نمازى هم كه ديگران به آن نماز توجّه دارند، براى دوستان مطالبى عرض شد.1
دیدگاه مادی، دیدگاه اهل ظاهر نسبت به تکالیف الهی مثل نماز و...
ما خيال مىكنيم كه وقتى كه اولِ غروب مىشود، آنچه وظيفۀ ما است، فقط اين است كه خيلى هنر بكنيم نمازمان را به تأخير نيندازيم، همين است و ديگر بيش از اين نيست! جناب تلويزيون همينطورى روشن است و هزارتا مسئلۀ مسخره و... را دارد پخش مىكند و صدايش هم بلند است، وضويى مىگيريم و وارد مىشويم و مهر را از روى طاقچه برمىداريم و مىآييم آنجا مىايستيم که در ضمن اینکه نمازمان را مىخوانيم، آنچه هم آنجا (در تلویزیون) دارد به نمايش گذاشته مىشود، از ما فوت نشود! قشنگ تماشا كنيم! نه مىدانيم ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ﴾2 كجا رفت، نه ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ﴾3 كجا رفت، نه قنوتش! زود هم سر را از سجده برمىداريم که ببينيم در این چند ثانيهاى كه فتره افتاد و فاصله شد چه شد و يك وقت دیگر بيش از اين ازدست نرود! خب اين نماز، نماز درستى است و اشكالى هم ندارد! اين نماز نمازى است كه مسئلهاى ندارد و مهم نيست [که به چه کیفیتی خوانده شده است!]
يكى از ارحاممان ما را برای ناهار دعوت كرده بود و ما هم رفتیم، ناهار که تمام شد و سفره را جمع كردند، ساعت نزديك به دو بود، صاحبخانه به من گفت: «آیا شما مىخواهيد اخبار را گوش بدهيد؟» گفتم: نه اين چيزهايى است كه ديگر همه مىدانند، ديگر خيلى ضرورتى ندارد، ولى خب او خودش خيلى مايل بود بر اينكه حتماً اخبار را بشنود و ببيند كه بالأخره در عالم چه مىگذرد، اگر نفهمد اصلاً نمىتوان زندگى كرد! كسى كه اخبار را متوجّه نشود، گويا اصلاً روز و شب بر او نمىگذرد! من ديدم رفت وضو گرفت و آمد و مهرش را گذاشت و به آن پسرش هم گفت: «صدایش را بيشتر كن كه دارم نماز مىخوانم!» در عين حال آن صدا را زيادتر كن كه گوش كنيم كه خلاصه از خبر هم محروم نباشيم! خب آدم مسلمان، آن هم آدمى كه خودش نسبت به مسائل تقيّد دارد!
حالا چرا بايد اينطور بشود؟! اين براى چيست؟ این براى اين است كه آن برداشتى كه ما از نماز داريم، آن برداشت، برداشت صحيحى نيست، فقط صِرف انجام دادن يك تكليف و عدم اهتمام به آن در ظرف خودش و ترجيح دادن و برترى دادن امور ديگر زندگى و اجتماعى بر اين تكليف الهى است! نتیجۀ قضیه اين است، مسئله همين است.
دیدگاه عالم معنا، دیدگاه بزرگان نسبت به تکالیف الهی
مطلب اين است كه در مكتب بزرگان ديدگاهى كه نسبت به احكام و تكاليف اعمال مىشود، آن ديدگاه، ديدگاه عالم معنا و عالم غيب و عالم نور و عالم بهاء و عالم بهجت است. مسئله اين است. بر آن اساس، احكام شكل مىگيرد. مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ براى چه مىفرمايد: «در هر جاى از منزل نماز نخوانيد، جايى را انتخاب كنيد كه از همه جا ساكتتر باشد؟» براى چه ایشان اين حرف را مىزند؟ «اطاقى را انتخاب كنيد كه خودتان احساس كنيد حالتان در آن اطاق بهتر از بقيّۀ جاها است.» انسان خودش هم مىتواند احساس كند، جاهاى مختلف را مىرود تجربه مىكند. مىفرمودند:
اگر در اين اطاق نماز مىخوانيد و مىبينيد که آن حال را نداريد، اين اطاق را عوض كنيد و برويد جاى ديگر، مىبينيد آنجا هم حال نداريد برويد جاى ديگر، از نماز در جاى وسيع كه همه چيز در جلوى چشم انسان است، پرهيز كنيد، سعى كنيد كه امور جانبى شما را از توجّه باز ندارد.1
خب مرحوم قاضى هم فقيه بود، مرحوم قاضى هم عالم بود، مرحوم قاضى هم مجتهد بود، مرحوم قاضى هم همين درسها را خوانده بود، همين كتابها را خوانده بود. اما چرا ما اينها را در راه و روش ديگران نمىيابيم؟! دليلش چيست؟! دليلش اين است كه ایشان (مرحوم قاضی) ديدگاهش نسبت به احكام، ديدگاه عالم غيب است، اما ديدگاه ما نسبت به احكام، ديدگاه مادى است، ديدگاه رباتى است، انجام بده و برو، دُمت را روى كولت بگذار و برو! همين که تكليفت را سه ركعت انجام دادى و وضويت هم درست بود، رو به قبله هم كه ايستادى، تلويزيون هم مىخواهد روشن باشد خب باشد، آن دارد اخبارش را مىگويد، شما ﴿وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾2 را درست بگو، ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ﴾ را درست بگو، ديگر به بقّيۀ چيزها كارى نداشته باش، إنشاءالله که خدا هم در آن دنيا نعمات خودش را براى شما آماده كرده است! این ديدگاه مىشود، ديدگاه مادى. منظورم از مادى نه مادىگرايى معروف مثل الحاد و ... است، نه، توجّه، توجّه به غيب نيست، التفات، التفات آنسويه (معنوی) نيست، اينسويه (ظاهری و مادی) است. رعايت، رعايت مادى است.
مقایسۀ دو دیدگاه مادی و دیدگاه روحانی در کیفیت نگرش این دو دیدگاه نسبت به حج
بنده راجع به حج خیلی صحبت کردم که وقتى كه داريد دور كعبه مىگرديد، بايد توجّه كنيد بر اينكه رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم پايش را اينجا گذاشته؛ در همين جايى كه شما داريد پايتان را مىگذاريد، قطعاً يك روز اميرالمؤمنين علیهالسلام در اينجا قدمهايش را گذاشته است؛ يك روز رسول خدا قدمهايش را گذاشته است، شما داري پايت را جاى پاى رسول خدا مىگذارى، بايد نگاه كنى در اينجا و همه چيز را كنار بگذارى، فقط او بماند، فقط هو بماند، فقط حق بماند، ذكر بايد ذكر توحيد باشد، نبايد به اينطرف و آنطرف و بالا و پايين و ديوارها و سنگفرشهاى سفيد و... توجّه كنید، بايد چشم را ببنديد (البته چشم را بستن یا باز كردن ندارد، هر كسى طبق حال خودش عمل کند) [منظور این است که] توجّه كنيد و بگرديد و احساس كنيد كه دارید دور او مىگردید. توجّه كجا است؟ آنسويه، آنطرف. وقتى كه مىگويد آنطرف، مىگويد حالا اگر شانهات هم تكان خورد که خورد. ببينيد! نتيجه در اينجا ظاهر مىشود، خروجى آن اين است، حالا شانهام هم تكان خورد که خورد. كسى هم آمد شما را هل داد، خب هل داد كه هل داد، بقّيه را خودت برو.
ولى بقيه مىگويند: «نه آقا! هل اگر بىاختيار باشد، بايد بايستى، برگردى و با اختيار خودت بروى! چون اين دو متر را با اختيار خودت نرفتى، هلت دادند.»
اين حرفها چيست؟ خب هلت دادند ولی بالأخره خودت رفتى ديگر، پر نزدى كه آمدى اينجا، خودت رفتى اينجا. او (مرحوم آقا و امثال ایشان) مىگويند: «اصلاً نگاه نكن به اينكه كسى به تو تنه مىزند يا نمىزند، يا رداء را از تو مىكشد يا نمیکشد.» آن (عالم اهل ظاهر) مىگويد: «آى بايست! رداء كنار رفت! بايد بپوشم! خراب شد! چه شد! آیا گوشۀ كتفم مساوى با كعبه شد يا نشد؟ يا موقعى كه زاويه مىگيرد و مىخواهد حركت كند، مخصوصاً در آنجايى كه مىخواهد از كنار حجر اسمعيل بگذرد، در آنجا بايد خیلی دقّت کند، بايد كاملاً گونيا و نقاله بگذارند كه قشنگ اين كتف مساوی با کعبه باشد و يك وقت کتف از اين سنگها منحرف نشود!» ببينيد ديدگاه ماده! ديدگاه روحانى و عالم غيب.
این دیدگاه روحانی مىآيد و احكام را برطبق خودش استنباط مىكند، البته از روى مدارك، نه از سرِ خود و از روى سليقۀ خود و بدون مدرك، همان مدرك را مىآورد و با آن ديدگاه مىآيد آن حكمی را میدهد كه وقتى كه هفت شوط شد و طواف تمام شد، آدم بگويد هان يك چيزى شد! اينكه مىگويد هان يك چيزى شد، این برای اين (دیدگاه روحانی) است؛ آن حالى را كه احساس مىكند كه بعد از هفت شوط، حالش يك جور ديگر شده است که قبل از هفت شوط نبوده، آن حال برای اين (عمل برطبق دیدگاه روحانی) است.
حالا اگر شما رفتيد و تمام ذهن و فكر متوجّه ماده بود، متوجّه سنگ بود، متوجّه گونيا كردن شانه با خود بيت بود، هفتتا كه هيچ، هفتادتا هم انجام بدهى، خسته و كوفته فقط مىروى يك گوشه مىنشينى! كارى انجام نشده، مسئلهاى در اينجا تحقّق پيدا نكرده است، اين ديدگاه مىشود ديدگاه مادى. ديدگاهى كه احكام را كه بايد پلى براى عبور و حركت انسان باشد، [فقط به صورت یکسری اعمال ظاهری درآورده است!]
بابا خدا بيكار نبود كه اين احكام را آورد، ملائكۀ او بيكار نبودند، اينقدر كار داشتند كه اگر اين احكام را هم نمىآوردند بيكار نبودند.
اين احكام و تكاليفى كه از آن مبدأ آمده است و براى انسان اين تكاليف مىآيد و بهواسطۀ سنخيّت بين ظاهر و بين باطن، آن تأثير باطنى خود را بر نفس باقى مىگذارد، ما اين تكاليف را مىآوريم پايين، پايين، پايين، پايين و در يك حد عادى و معمولى و متعارفى قرار میدهیم كه حتّى اگر يك مجسّمه و ربات هم اين اعمال را انجام بدهد، ما مىگوييم در اين حدّ قبول است، حجّت را انجام دادى برو بابا دنبال كارت، حجت دیگر تمام شد و رفت، ديگر تمام شد. در اين حدّ [پایین آوردیم!]
اگر نظر رفقا باشد، يك دفعه سابق، من قضيهاى را از مرحوم آقا نسبت به كيفيّت و ديدگاهى كه انسان باید در موقع حج داشته باشد، نقل کردم، آن وقتى كه ترك وطن و جلاى ديار مىكند، نمىدانم يادشان هست يا نه؟1 حالا تكرارش بد نيست، چون علىٰكلّحال اينها مسائل و قضایایى است كه براى وارد شدن در اين بحثى كه داريم، خب در يك راستا قرار مىگيرد، صحبت ما اين بود كه چگونه تغذيه مىتواند اثر مطلوب و نامطلوب در سير و سلوك انسان بگذارد، خب اين مسئلهاى است كه بايد روشن بشود و انسان بفهمد و بداند كه آنچه را خداوند مقرّر كرده است، گتره و بيخود نيست و براى حركت انسان، همگونى در امور زندگى و امور روزمره لازم است، اين همگونى اگر بخواهد ازبين برود، يك جاى قضيه لنگ مىماند، آنوقت انسان هميشه يا دچار اضطراب است يا دچار ركود است، (اضطراب ندارد ولى ركود دارد، ده سال مىگذرد و مىگويد: «آقا ما چيزى نشديم!») يا اينكه دچار پسروى است، از آن حال اوّل پسمىرود، حال اوّل خودش را هم ازدست مىدهد. و خب در اين زمينه مطالب بسياری گفته شده است، بسيار بسيار. الآن مسائل مختلفى بر ذهن من دارد هجوم مىآورد كه احساس مىكنم كه اينها را قبلاً خدمت رفقا عرض كردهام كه همۀ آنها ارتباطى با اين مسائل دارد، با اين مطالبى كه خب فعلاً در نظر داريم که بیان کنیم.
در آن سالى كه براى حج مشرّف شديم و من حدود هفده سال يا كمتر داشتم، اولين سفرى كه مشرّف شديم، آن شب اوّل كه در مدينه وارد شديم، با مرحوم آقا به اتّفاق اخوى و بعضى از اينها به بيرون محل اقامتمان رفته بوديم، وقتى که مراجعت كرديم آن عدّهاى كه در آنجا بودند و اتفاقاً همۀ آنها هم از افراد سرشناس بودند، از مسئولين هيئات بودند، از افراد موجّه بودند، داشتند باهم بحثى مىكردند، راجع به مسئلهاى در عالم و فضاى فكرى خودشان داشتند صحبت مىكردند، وقتى كه مرحوم آقا برگشتند و نشستند يكى از آنها گفت:
آقا ما الآن داشتيم راجع به مطلبى باهم صحبت مىكرديم و هر كدام از اين رفقا و دوستان مطلبى به نظرش رسيد، حالا گفتيم اين مسئله را به شما عرضه كنيم و ببينيم كه شما در اين قضيه چه نظرى داريد؟!
ايشان (مرحوم آقا) سكوت كردند به علامت رضا که ادامه بدهيد، ايشان گفت:
همۀ ما در اين مسئله متفّق بوديم که بالأخره اين سفرى كه پيش آمده، خب سفرى است كه يك ماه طول خواهد كشيد و در اين سفر ما از زن و بچّه و افراد و متعلّقين دور شديم، چهبسا كار و كسب و... را كنار گذاشتيم و يا به حدّاقل رسانديم، صرف مال كرديم و در اين سفر و براى اين مسئله خب خرج مىكنيم، مالى را صرف مىكنيم، خب اين مال هم كه مجّانى بهدست نيامده، بالأخره براى اين مال، عمر و وقت صرف شده است. ما مىخواستيم ببينيم كه چه كنيم كه از اين مسائلى كه پيش آمده (از اين جلاى وطن، از اين بُعد سفر، از اين مدت طولانى مسافرت، از اين مخارج و ساير امورى كه خب طبعاً در اين سفر هست) حداكثر استفاده را بكنيم؟
قبل از اينكه به ادامۀ اين مسئله بپردازم، جریان دیگری را برای شما نقل کنم: چند سال پيش بنده در سفر عمرهای بودم كه عدهاى از افراد، از علما، از بزرگان هم در آنجا و در آن كاروانى كه ما بوديم، حضور داشتند و بعضى از وجوه هم بودند و عجيب است كه همين سؤال در آنجا هم مطرح شد! منتها خب در اينجا افراد بيشترى بودند و شايد حدود صد نفرى بودند که اين سؤال را مطرح كردند و ماهم بهطور ناشناس بوديم چون با همين لباس سفيد (دشداشه و لباس عربی) بوديم، و كسى مطلع نبود كه ماهم جزو همين (روحانيون) هستيم، براى خودمان به شکل همين هيئت عربى، كنار نشسته بوديم، خب آقايان در اينجا بودند و سؤال شد، ديگر طبعاً همه به همديگر تعارف كردند و يكى از آنها كه از ديگران نسبت به بعضى از مسائل بسيار امتياز و ترجيحى داشت شروع كرد به گفتن:
در اينجا بايد زياد طواف كنيد و بايد زياد (قرآن بخوانید و... .) بله انسان بايد حداكثر استفاده را بكند، اين پولهايى را كه شما داريد خرج مىكنيد، مفتى بهدست نياوردهايد، بايد كارى بكنيد كه بعد احساس پشيمانى نكنيد و و و و!
گفتم: اى واى! خب حرفهايى كه در آنجا مطرح مىشد در همان حدى بود كه خب ديگر بيش از اينهم توقّعى نبود. گفتم: اى پدرجان جايت خالى كه در آن جلسۀ آن شب، ما از شما چه شنيديم و چه ديديم و الآن داريم چه مىبينيم و چه مىشنويم!!
هرچه مىتوانيد عمره انجام بدهيد! بالأخره اگر هر روز هم مىتوانيد انجام بدهيد! (ايشان هم معتقد بود بر اينكه بيشتر از یک عمره مىشود انجام داد ـ اگرچه به نظر ما جايز نيست1ـ) مرتب ثوابتان را بيشتر كنيد، مرتب كار بيشتر كنيد، نمازتان را درست بخوانيد یا بدهيد به كس ديگر كه او بخواند، وقتى كه داريد طواف مىكنيد توسل به امام زمان علیهالسلام هم داشته باشيد، بالأخره او آقاى ما است.
خلاصه مطالب این آقا، در همين حدود مطالب دور مىزد، البته خب در آن توسّل به امام زمان هم بود، اينهم از جمله مسائلى بود كه بالأخره در ضمنش مطرح میشد اما صحبت در همين حدود قضايا دور مىزد.
[حالا برگردیم به همان جریان مرحوم آقا:]
مرحوم آقا وقتى كه اين مطالب را شنيدند، فرمودند:
خب حالا ما از شما سؤالى مىكنيم و شما پاسخ سؤال ما را بدهيد.
بالأخره هر كدام از آن افرادى كه در آنجا بودند سنّشان شصت سال بود، هفتاد سال بود، پنجاه سال بود، افرادى بودند كه جوان نبودند، جوانترينشان ما بوديم كه شانزده هفده سالمان بود، جايى هم نرفته بوديم ولى آنها الحمدلله سفرهاى عديده به اينطرف و آنطرف و خارج و... رفته بودند، خلاصه هر كدام براى خودشان بهواسطۀ آن اشتغالشان، سفرهاى عديدهای رفته بودند.
بعد ایشان فرمودند:
هر كدام از شما طبعاً سفرهاى عديده به اينطرف و آنطرف داشتهايد، آيا در آن سفرهايى كه مىرفتيد، آمريكا مىرفتيد، اروپا مىرفتيد، ده روز، پانزده روز، بيست روز و خلاصه مىخواستيد به كارتان برسيد، به امور و.... خودتان برسید، آیا در آن سفرها فكر مىكرديد كه حالا اين سفر بيست روز را که من دارم مىآيم و از زن و بچّه دارم جدا مىشوم، چهكار بكنم؟ يااينكه نه، مىرفتيد و به كار و برنامه و گشت و مسائل و سيرتان مىپرداختيد؟ آیا در آن سفرها فكر مىكرديد كه الآن داريد خرج مىكنيد؟ حالا چه شده که موقع مكّهآمدن كه شده، يكدفعه به سرتان زده كه بياييد چرتكه و يا ماشينحساب جلويتان بگذاريد (آن موقع كه كامپيوتر نبود) و چرتكه بيندازيد و حساب کنید كه چقدر خرج كرديم؟ چند دلار اينطور شده، آنطور شده، و بعد حسابى بكنيم که بتوانیم استفادۀ بیشتری بكنيم؟! اينقدر شما در اين مدّت عمرتان سفر كرديد كه اين سى روز مكّه اصلاً انگشت او هم نخواهد شد كه بخواهيد بياييد اين سى روز را بهحساب بیاورید! آنقدر در مدّت عمرتان اتفّاق افتاده كه پول خرج كردهايد و بهحساب نياوردهايد كه اين چِندرغازى كه الآن براى مكّه كنار گذاشتيد، نسبت به اينهمه پولها، گردشها و تفريحها و ولخرجيها اصلاً بهحساب نمىآيد! (چون افرادِ در آن كاروان، اكثراً افراد مرفهّ و از افراد وجوه و سرشناسی بودند.) آنقدر مسائلى پيش آمده كه از زن و بچّه جدا بوديد که این مدت سفر حج درمقابل آنها، اصلاً بهحساب نمیآید!
يكىيكى شروع كردند به اين نقاطى كه اينها روى همين نقاط داشتند دست مىگذاشتند. بعد فرمودند:
حالا اگر ما بيایيم حساب كنيم و بسنجيم، اين مكّهآمدن را درقبال اينها چقدر مىتوانيم حساب كنيم؟! چقدر برای آن مايه گذاشتيم؟!
اينها به همديگر نگاهى كردند و گفتند: «هيچ!»
بعد ایشان فرمودند:
پس حالا چه منّتى مىخواهيد سر خدا بگذاريد که آى ما در اينجا يك ماه دورى كرديم، يك ماه خرج كرديم و فلان كرديم؟! اين منّت گذاشتن يعنى چه؟! این بهحساب آوردن يعنى چه؟! پس ما در اين سفر نه خرجى كرديم، نه از زن و بچّهاى جدا شديم، نه جلاى وطنى كرديم و نه مسئلهاى در اينجا اتّفاق افتاده كه حالا بخواهيم درقبال آنچه از خدا توقّع داريم، اين را درمقابل آن قرار بدهيم! چيزى دست ما نيست، ما چيزى در دست نداريم، حالا كه چيزى در دست نداريم، اگر قرار بشود که خدا به ما بگويد شما که مىخواهيد پولى را كه براى اين سفر كنار گذاشتيد، من درقبالش چه و چه به شما بدهم، اگر او بخواهد حساب برسد مىدانيد چطورى حساب مىرسد؟! مىفرمايد: آیا يادت مىآيد آنجا چه پولى خرج كردى؟! آیا يادت مىآيد آنجا چقدر خرج كردى؟! آیا يادت مىآيد اين مقدار اضافه آوردى؟! اگر بخواهد بهحساب برسد، میفرماید: اصلاً ديگر برو همۀ آنهايى را كه اضافه به تو دادم بياور، اگر آنها را آوردی بسيارخوب، هزینۀ اين سفر حج را هم در كنارش قرار بده که چرتكه بیندازيم، اگر اين هزینۀ سفر حج اضافه شد، ما درقبال اين سفر حج، اين مسئله را به تو مىدهيم، اگر اضافه نشد، آن موقع تو به ما بدهكار هستى!
يادت مىآيد تو در آنجا چه سفرهايى رفتى؟ چند روز رفتى؟ دو هفته كجا رفتى؟ بيست روز كجا رفتى؟ ده روز كجا رفتى؟ اينها سفرهايى بوده که رفتى و كيف كردى و به تو خوش گذشت و اصلاً در اين مسائل نبودى که هزینۀ آنها را بهحساب بیاوری! خب اينها را بياور يك طرف بگذار و اين يك ماهى هم كه به حج آمدى، اين را هم يك طرف بگذار تا آنوقت ببينيم كه برترى با كدام خواهد بود؟!
وقتى كه ايشان اين مطالب را فرمودند يكدفعه ما ديديم ايشان مرتب دارند سرشان را پايين مىاندازند! پايين و پايين و...! بعد فرمودند:
رفقا! حالا با توجّه به آنچه گفتیم، پس ما چه كار كرديم؟! چه رنجى را تحّمل كرديم؟! چه مسئلهاى را تحّمل كرديم؟! چه تعلّقى در اينجا گرفته شده كه بخواهیم آن را بهحساب بیاوریم؟! هيچ، دستمان خالى و صفریم و هيچ عوضى را در اينجا نداريم تا بخواهیم از خدا معوّضى را تقاضا كنيم. با دست خالى آمديم و تقاضاى عنايت و لطف را از آنطرف داریم، فقط همين، از يكطرف جيبِ خالىِ خالى و فقرِ محض و از آنطرف غنى بالذّات كه بحر كرم متلاطم او، حدّ و انتها ندارد، اين است. با دست خالى آمديم اينجا، مسئله اين است.
بالارفتن میزان عنایت پروردگار متعال به بنده در اثر اظهار فقر بنده نسبت به ذات حق تعالی
در ديدگاه ماده و مادهگرايى، براى انسان درقبال عنايت و لطف پروردگار، حساب و كتاب قائل هستند؛ در ديدگاه توحيد و اهل معرفت، انسان جايى ندارد تااينكه بخواهد متاع خود را در اين بازار عرضه كند. مگر عبد از پيش خودش چيزى دارد؟ مگر عبد دفترچۀ بانكى دارد كه بخواهد از حساب خودش بردارد؟! عبد چه دارد؟! مگر بنده چه دارد كه بخواهد آن را عرضه كند؟! صفر و صفر و صفر! هيچ ندارد، هيچ ندارد. حالا كه هيچ ندارد، با اين ديدگاه، انسان به خداى خودش رو مىآورد كه خدايا من هيچ ندارم، هيچ نيستم، چيزى ندارم كه عرضه كنم. آنوقت شما مىبينيد كه اين كيفيت، در روحيه تأثير مىگذارد، در حال بنده تأثير مىگذارد، حال استكانت را بالا مىبرد، حال فقر را بالا مىبرد و در نتيجه خب هرچه بالاتر رفت، آن عنايت بيشتر مىشود و آن كرامت و لطف پروردگار در آنجا اضافه مىشود.
سر كلاس درس وقتى كه استاد دارد درس مىدهد، نگاه به شاگردان مىكند که ببیند كدام شاگرد، طلبش بيشتر است، كدام شاگرد نسبت به استادش خاضعتر است، كدام شاگرد نسبت به استادش خاشعتر است، كدام شاگرد دارد خود را محتاجتر عرضه مىكند، آيا استاد نسبت به آن شاگردى كه فخر بفروشد، نظر مىاندازد؟! میگوید: برو دنبال كارت! نسبت به آن شاگردى كه بگويد كه آقا من اين چيزها را بلدم، آيا استاد به او نظر مىكند؟! نسبت به شاگردی كه بگويد: من پدرم فلانالدوله است، استاد به او كارى ندارد، به او توجّه نمىكند، چرا؟ چون كلاس درس، كلاس اعطاى معرفت و علم است. و در حال علم، انسان بايد آن فقر را داشته باشد، باید اين بضاعت اصلى را داشته باشد تااينكه بتواند استفادهاش را بكند والاّ اين شاگردی كه بيايد بگويد: دارم، استاد میگوید: خب دارى، برو ديگر، پس چه مىخواهى؟! تو که دارى، ديگر چه مىخواهى؟!
دیدگاه توحیدی اهل معرفت نسبت به همۀ تکالیف
اين ديدگاه، ديدگاه اهل توحيد است، ديدگاه عبوديّت و ديدگاهى كه تمام مسائل را از روى جنبۀ روحى و نورانى آن مورد توجّه قرار مىدهند؛ نمازى كه مىخواهد بخواند بايد چگونه بخواند كه آن جنبه در آن رعايت بشود؛ روزهاى را كه مىخواهد بگيرد چگونه بگيرد كه آن جنبه در آن رعايت بشود؛ حجّى را كه مىخواهد انجام بدهد؛ انفاقى را كه مىخواهد بكند، همۀ اينها بايد در آن جنبه باشد كه اين قضيه در او انجام بشود، اين مسئله بايد در او انجام بشود نه ديدگاه مادى. در مسائل سياسى، در مسائل اجتماعى، در مسائل حكومتى، در همۀ اينها، آن ديدگاه توحيد در آنجا حاكم است.
دیدگاه نورانیِ شرعی، دیدگاه ائمه علیهمالسلام در تمامی مسائل
آمدند خلافت اميرالمؤمنين عليهالسّلام را غصب كردند، اميرالمؤمنين چه كار كرد؟ آیا فحش داد؟! آیا آنها را سبّ كرد؟! آیا از آنها كنارهگيرى كرد و رفت؟! آیا نيرو جمع كرد؟! آیا افراد را جمع كرد و به جنگ آنها رفت؟! نه، رفت كنار، حكومت مباركتان باشد، خلافت مباركتان باشد، ما را نمىخواهيد، ماهم نمىخواهيم. ولى نيامد بهنحوى عمل كند كه در ميان افراد مشخّص باشد که میخواهد جريانى بهوجود بياورد، حتّى حضرت، در نماز ابوبكر هم شركت مىكرد، البته در بعضى از اوقات، نه هميشه.1 اين شركت در نماز يعنى چه؟ يعنى حكومت را گرفتيد، بسيارخوب مباركتان باشد، من به شما كارى ندارم، من بايد كارى انجام بدهم كه اسلام ازبين نرود، من بايد آن را انجام بدهم، من به شما كارى ندارم، شما هر كارى که مىخواهيد بكنيد، برويد بكنيد؛ من بايد يك نحوه عملى داشته باشم كه آن مشيّت و تقدير الهى را در اينجا جارى كنم، من بايد اينطور باشم. شما حالا هر كارى که مىخواهيد بكنيد، برويد بكنيد. مردم من را نمىخواهند خب نخواهند، نمىخواهيد نخواهيد، برويد او را بخواهيد!
بیان بعضی از جریانت جنگ صفین و دید توحیدی حضرت امیرالمؤمنین در این مسائل
عجيب است! واقعاً جريان اميرالمؤمنين علیهالسلام خيلى عجيب است! همۀ ائمه عليهمالسلام در وضعيّت خودشان، در وضعّيت سياسى و اجتماعى خودشان با حكّام ظلم، داراى روشى بودند كه آن روش نشان مىدهد كه ديدگاه امام عليهالسّلام، ديدگاه مادى شرعى نيست، ديدگاه نورانى شرعى است، ديدگاه عالم غيب شريعت است، ديدگاه آنسويۀ شريعت است. لذا در بعضى از موارد مىبينيم که اينطور عمل مىكنند، در بعضى موارد طور ديگر عمل كنند، در تمام موارد بهنحوى عمل میکنند كه آن جهت و ديدگاه، بتواند كار خود را بكند، بتواند آن ديدگاه تأمين بشود.
نسبت به اميرالمؤمنين، امام حسن، سيدالشّهدا، امام سجاد علیهمالسلام، موارد مختلف كه پيش مىآمد، تمام اينها حكايت از اين مسئله مىكند كه امام عليهالسّلام بهدنبال رسيدن به حكومت ظاهرى نيست، چون اگر انسان بهدنبال حكومت ظاهرى باشد، آن براى خودش راه دارد، سياست دارد. اگر اميرالمؤمنين علیهالسلام بهدنبال حكومت ظاهر بود، مىرفت جلوى نهر صفين را مىبست همانطورى كه معاويه بست، معاويه از راهش وارد شد، از راه حكومت ظاهرى وارد شد، آمد نهر را جلوى اميرالمؤمنين بست كه لشگر به ستوه بيايد و بعد تسليم بشود و برگردد يا اينكه اینها با حملهاى غلبه كنند و كار را تمام كنند.1 نقشهاى كه او مىكشد، نقشۀ شريعت ظاهر است، اینکه ظاهر چه حكم مىكند.
اما اميرالمؤمنين كه كار دستش مىآيد، نقشهاى كه مىكشد، مخالف این ظاهر است، اصلاً مىفرمايند: «بياييد آب بخوريد!»2 عجب! مگر شما براى حكومت نيامدى؟ مگر نيامدى معاويه را بردارى؟ مگر از مدینه حركت نكردى؟ وقتى كه اين حركت دارد انجام مىشود، شما كه دارى براى همه نامه مىنويسى، براى امراء و بزرگان قبائل دارى نامه مىنويسى، براى اصحاب نامه مىنويسى، بهعنوان خليفۀ مسلمين افراد را دعوت به جهاد عليه معاويه مىكنى، خب اين براى حكومت است ديگر، اين براى خلافت است ديگر، خب اين موقع (موقع دردست داشتن آب و بستن آن بر روی دشمن) كه بهترين وقت است كه بدون جنگ و ريختن خون، مسئله تمام بشود. و حقّش (حق امیرالمؤمنین) هم بوده که بيايد و حکومت را بگيرد. ولى مىبينيم عجب، حضرت همینکه آب را گرفت، يكدفعه فرمودند: «برويد به آنها آب بدهيد!» صداى اصحاب يكدفعه درمىآيد، مسلمان هستند، شيعيان اميرالمؤمنين هستند، ولی آنها كه آن ديدگاه را ندارند، البتّه نه همۀ آنها، آن عدهاى كه خب عادى بودند و ظاهر بودند و افراد عادى بودند گفتند: «يا اميرالمؤمنين ما را از مدينه به اينجا آوردى، از كوفه، از اينطرف و آنطرف و قبائل و فلان، حالا یکدفعه تمام شد! خب خودت گفتى بلند شويد بياييد اين معاويه را برداريم، خلعش كنيم، كنار بگذاريم، چون اين (معاویه) دارد چه مىكند و چه مىكند، ما آمدیم و اينهمه طول کشیده، ماهها طول كشیده، حركت و گرد و خاك و هزارتا دربهدرى، حالا كه سر بزنگاه شده [میگویی که آب را به روی اینها باز کنیم؟!] يا در آن جريانى كه در راه مكه براى رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم پيش آمد.3
مثل یک آدم تشنهای که بلند مىشود و كوزه را برمىدارد و مىرود در يك جا، از این كوه بالا برود، از آن كوه پايين بيايد، از راههاى مختلف برود اما همينكه لب چشمه برسد بگویند: نه، اين چشمه خوب نيست، آبش خوب نيست، اين شبههناك است، مشكوك است، برگرديم سر جايمان! عجب! ما كاسه برداشتيم، كوزه برداشتيم، مشك آب برداشتيم، اينهمه راه تا اينجا آمديم، عطش داريم، الآن بايد این کار را بكنيم، حالا میگویند: نه، برگرديم، برگرديم سر جاى اولمان! خب شما در اینجا چه مىگوييد؟ آیا نمىگوييد كه اين شخص مشاعرش كار نمىكند؟! اينطور مىگوييم ديگر.
آنها هم نسبت به اميرالمؤمنين اينطور قضاوت مىكردند! از مدينه ما را بلند كرديد و تا اينجا آوردید، حالا كه در اينجا داریم گلوى خصم را در دست خود فشار مىدهيم، على مىگويد: «رها كن، رها كن که دوباره نفس بكشد، دوباره برود سر جاى خودش و تجديد قوا بكند!»
اين ديدگاه چه ديدگاهى است؟ مردم آن زمان متوجّه اين ديدگاه نبودند. اين ديدگاه، ديدگاه فقه ظاهرى است، قضيه اين است. اين ديدگاه، ديدگاه شريعت ظاهرى است، آنها هم روى حساب خودشان درست مىگفتند، روى حساب و فهم خودشان مىگفتند: حالا به جاى اينكه بياييم شمشير بزنيم و اينهمه كشته بدهيم و...، حالا الآن با بستن آب به روی دشمن نه كشته و نه فلان و قضيه تمام شد، الآن كلكش را مىكنيم. حضرت در اينجا چه مىفرمايند؟ حضرت مىفرمايند: «رسيدن به حكومت با نامردى، كار من نيست.» قضیه اين است. «حکومت با نامردى، كار من نيست. آن حكومتى كه در آن حکومت نماز اقامه بشود، در آن روزه باشد، در آن نماز جمعه اقامه بشود، در آن چه بشود و چه بشود اما با بستن آب، این كار من نيست. بله، من شما را آوردم، نامه دادم، امراء، آن رؤساى قبايل را از اينطرف و آنطرف دعوت كردم، چه كردم (از مدينه تا صفين خيلى راه است! بیشتر از دويست فرسخ راه است!) شما را در اينجا آوردم، همۀ اين كارها را انجام دادم ولى مىدانيد در تمام اين سفر حال و هواى من چه بود؟ فكر و خيال من چه بود؟ اين فكر من در كجا كار مىكرد؟ شما فكرتان كجا كار مىكرد؟ من فكرم كجا كار مىكرد؟!» منتها آنها نخواستند از اين بسترِ آماده استفاده كنند، نخواستند.
اگر آنها دنبال اميرالمؤمنين بودند، يكيك به حساب مىرسيدند، با يك بستن آب، كارشان تمام بود، با يكى از اين مسائلى را كه مىديدند و به مطلب مىرسيدند، كارشان تمام بود. اما آنها ظاهر را مىبينند. البتّه خب عدهاى بودند كه اينها جزو حواريون بودند و به مسائل و لمّ كار وارد بودند، اطلاع داشتند، رموز را سردر مىآوردند، يواشكى هم مىآمدند و يك خنده هم به امیرالمؤمنین مىكردند که خيال مىكني ما نمىدانيم؟ ماهم خبر داريم براى چه آب را باز كردي؟! حضرت مىفرمودند: «بله، بله، درست است.» میگفتند: «یا علی ما از خودت ياد گرفتيم، خودت به ما ياد دادى، مردانگى را خودت به ما ياد دادى، حركت و توجيه بهسمت توحيد را خودت به ما ياد دادى، خودت اينطورى به ما ياد دادى.» خوشا به حالشان، واقعاً خوشا به حالشان! چقدر آنها در حال و هواى عجيبى بودند، چقدر در حال و هواى عجيبى بودند!
اميرالمؤمنين دارد به ما ياد مىدهد که بيا فقهت را فقه توحيدى بكن، اينطورى، شريعتت را شريعت توحيدى بكن. وقتى که شمشير دارد مىآيد بر سر عمروعاص، خب از نظر شريعت واجب است، از نظر فقهى میگوييم که زدن شمشير بر سر عمروعاص واجب است چون دشمن خدا است، دشمن اسلام است، دشمن ولايت است، به جنگ آمده، براى ازبين بردن شريعت آمده، بايد شمشير را بياورى و بر سرش بزنى. همينكه آمدى بزنى يكمرتبه او مىآيد عملى انجام مىدهد1 كه با آن عمل دارد مىگويد من به تو استغاثه مىكنم! مىدانيد اين كارى كه عمروعاص كرد يعنى چه؟ يعنى يا على من كرامت تو را مىفهمم! خيلى عجيب است! من مىدانم تو از چه روح بزرگى برخوردارى، من مىدانم تو از چه افق فكرى برخوردارى، آن حياى تو را من دارم الآن مىفهمم، آن بزرگواريت را مىفهمم و مىخواهم پاتك بزنم، حالا كه مىبينم تو داراى آن حياء هستى، داراى آن كرامت هستى، داراى آن عزّت نفس هستى و داراى آن ديد توحيدى هستى، [میخواهم از این قضیه استفاده بکنم.]
عمروعاص مىدانست اميرالمؤمنين ديدش، دید توحيدى است، والله و بالله مىدانست! خيال نكنيد عمروعاص، عمروعاص است، نه، خوب مىفهميد، آیا عمروعاص بين اميرالمؤمنين و معاويه فرق نمىگذاشت؟! آیا فرق نمىگذاشت؟! نه آقاجان، خوب فرق مىگذاشت. شايد او از خيلى از ماهم بهتر على را شناخته بود، ولى شيطان گول مىزند ديگر، شيطان گول مىزند. عمروعاص مىدانست كه شمشير على براساس حقد نيست، اين را فهميده بود. مىداند شمشير على براساس كينه نيست، مىداند شمشير على براى رياست نيست، مىداند شمشير على براى رسيدن به مقام نيست، مىداند شمشير على براى رسيدن به دنيا نيست، مىداند، مىداند، همۀ اينها را مىداند و با توجّه به اينها مىگويد خيلىخوب، حالا آمدن و با اين على برخورد كردن ديگر براى ما كارى ندارد. اينكه حالا كارى ندارد اين را كه ما مىدانيم، ترس عمروعاص اين بود كه غير از على كسى بيايد بالاى سر او شمشير بزند، آن موقع نمىداند چه خاكى بر سرش كند! ولى حالا كه كسى مثل على شمیشر را بالای سرش گرفته، مىگويد: على، غصّه نخور، حربهاى در دستم هست، شمشيرى در دستم هست، چيزى در دستم هست كه هيچكس نمىتواند آن را از من بگيرد! آن چيست؟ شناخت تو، تو را مىشناسم، اين حربۀ من است، عمروعاص دارد به اميرالمؤمنين مىگويد: من تو را مىشناسم، تو را شناختم، به تو رسيدم، شيطان نمىگذارد پيش تو بيايم والاّ از همۀ آن لشگر تو را بهتر مىشناسم، از تمام اين افرادى كه الآن دارند در ركاب تو شمشير مىزنند، من تو را بهتر مىشناسم. اين را عمروعاص دارد مىگويد. اميرالمؤمنين هم كه على است و ولىّ است و...، تا مىبيند اين عمل را انجام داد، حضرت سرش را برمىگرداند. این کار يعنى چه؟ يعنى جنگ تمام. يعنى رسيدن به حكومت و حكومت شام و... تمام، تمام شد دیگر. آن روز خدمتتان عرض كردم، ظاهراً در همين جا بود که عرض کردم که تمام جنگ صفيّن زیر سر عمروعاص بود، معاويه كارهاى نبود1 و بالأخره هم شيطنتش را كرد و مسائل را به آن شكل كشاند که میدانید.2 اين عمل اميرالمؤمنين يعنى چه؟ يعنى تمام اينها، همه بر هوا! همۀ اين لشگركشيها بر هوا، همۀ اين آمدنها بر هوا، همۀ اين نامهنگاريها بر هوا، همۀ اين هجده ماه (كم نيست آقا!) بر هوا، سى هزار كشته بر هوا، البته نه بر هوا، خب همۀ شهدا جايگاه خودشان را دارند، از ديدگاه ظاهر مىگوييم که همه بر هوا.
حالا چرا امیرالمؤمنین این کار را کرد؟ چون اميرالمؤمنين شريعتش، شريعت توحيد است. فقه على، فقه توحيد است، على احكام را از ديدگاه توحيد و مكارم اخلاق دارد اجتهاد مىكند و استنباط مىكند و در اين عالم محقّق مىكند. وجوب اميرالمؤمنين، وجوبش ناشى از مكارم اخلاق است؛ عدم وجوبش، حرمتش، ناشى از آن است؛ اقدامش، ناشى از آن است؛ كفّ نفسش، ناشى از آن است؛ توقفش، ناشى از آن است، همۀ اينها در آن راستا دارد قرار مىگيرد. اين آن چيزى است كه ما باید در مكتب توحيد و عرفان و معرفت، به آن برسيم، قضيه اين است، مسئله اين است.
لذا تمام احكام روى اين جهت شكل مىگيرد، همۀ تكاليف بر اين اساس جايگاه خودش را پيدا مىكند. اینکه چطورى غذا بخوريم، مربوط به اين مىشود؛ نخوريم مربوط به این مىشود؛ راه برويم مربوط به این مىشود؛ چقدر بخوريم، از كجا بخوریم، ميزانش، كيفيتّش، تنوعش و امثالذلك چطور باشد، همه مربوط به این میشود.
از خداوند توفيق بخواهيم كه ما را نسبت به مبانى ولايت اميرالمؤمنين عليهالسّلام (مبانى ولايت يعنى لوازم ولايت، آن ولايتى كه حقّ را كما هُوَهو در عالم انجاز مىكند) آگاه كند و پس از آگاهى، ما را موفّق به عمل و استفادۀ از آنها بنمايد. إنشاءالله.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد