پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1431/06/18
توضیحات
مراقبه در سیر و سلوک در این گفتار از سفارش امام صادق درباره اعتدال در تغذیه آغاز میشود و به مسئولیت خود سالک در عمل به راهنمایی استاد میرسد. نمونههایی از سیره پیامبر و امام علی نشان میدهند که رفتار انسان با به دست آوردن یا از دست دادن قدرت نباید عوض شود. از همین جا روشن میشود که مراقبت از گفتار و رفتار روزانه چه نسبتی با اثر ذکر و عبادت دارد. گفتار سپس توضیح میدهد که سالک چگونه در گرفتاریها به جای انتظار برای تغییر اوضاع، رفتار خود را با خواست خدا هماهنگ کند. در بخش پایانی، تنظیم خوراک و خواب، کاستن از سخن و خبرهای پراکندهکننده ذهن و توجه به دعا به عنوان نمونههای عملی مطرح میشوند. تأکید پایانی بر خودسازی و عمل به وظیفه در برابر سرگرم شدن به گمانهزنی درباره آینده است.
هو العلیم
مراقبه در سیر و سلوک و پذیرش تقدیر الهی
مسئولیت سالک و آمادگی معنوی برای عبادت
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 179
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
و صلّی الله علی سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی آله الطیّبین الطّاهرین
و اللّعنة علی اعدائهم اجمعین
امام صادق عليهالسّلام راجع به كيفيت تغذيه و آن مسائلى كه در حول و حوش اين قضيه قرار دارد، در حديث عنوان مطالبى را مىفرمايند كه لازم است که انسان نسبت به آن مطالب توجه داشته باشد و دقت كند و كيفيت تغذيۀ خود را بر آن اساس تنظيم كند تااينكه از دو جنبۀ افراط و تفريط برحذر باشد و بتواند يكى از امور بسيار مهم در راستاى وصول به مراتب و مطالب عاليه را مورد دقت و توجه قرار بدهد. البته اين مسئله، مسئلۀ بسيار مهمى است و چهبسا بهخاطر عدم توجه به اهميت آن مسئله و توجه بيشتر به مطالب و مسائل ديگر، از آن مسئله غفلت مىشود.
لزوم پیگیری دستورات استاد توسط خود سالک
من بارها خدمت رفقا عرض كردهام که برداشتى كه انسان از مسائل سلوكى دارد، برداشت صحيحى نيست، اكثراً افراد برداشتشان و معادلاتى را كه در اين زمينه ملاحظه مىكنند، معادلات صحيحی نيست و بيش از آنچه بخواهند موانع را در خود جستجو كنند و درصدد رفع آن برآيند، دست نياز و حاجت را به امور خارج از اختيار و ارادۀ خود دراز مىكنند، در حالىكه انسان بايد با همين امكانات و با همين استعداد و با همين امورى كه خداوند در وجود او نهادينه كرده است، اين راه را طى كند.
خدمت رفقا عرض كردهام كه بهواسطۀ اينكه همۀ ما در اين مسئله، نقطۀ ضعف را داريم و همۀ ما نسبت به اين مسئله، مورد ابتلا هستيم، مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بارها اين مطلب را گوشزد مىكردند كه همانطورىكه فرض كنيد كه شخصى وقتى كه مريض مىشود، برای درمان نگاه به خود نمىكند، بلكه نگاه به طبيب مىكند و مىخواهد همۀ امور را از طبيب بهدست بياورد و كسب كند، در حالتىكه طبيب فقط يك نسخه مىدهد و بيش از اين كارى انجام نمىدهد، رعايت اين نسخه برعهدۀ خود بيمار است، پرهيز از آن امورى كه براى او مضر است برعهدۀ خود بيمار است و تسريع در معالجه برعهدۀ خود بيمار است، او (طبیب) اين نسخه را مىدهد و همينطور پرهيزها را هم مىگويد و بعد میگوید: خداحافظ شما، شما را بهخير و ما را هم بهسلامت، اين كارى است كه پزشك مىكند، بقيۀ مسائل ديگر برعهدۀ او نيست؛ يك جراح وقتى كه عمل جراحى را انجام مىدهد، خب آن مقدار وظيفۀ او است كه اين عمل را انجام بدهد، درست هم انجام بدهد، مواظب باشد كه آن موضعِ عمل، عفونت نكند، عمل، صحيح باشد، ولكن مسائل بعد از آن عمل، يعنى همان جنبۀ نرسينگى1 قضيه كه بايد پيگيرى بشود و بهدنبال همان عمل قرار بگيرد، این وظیفۀ خود بيمار و همينطور اطرافيان بیمار است که بايد نسبت به اين مسئله دقت كنند، چون رعایت این مسائلِ بعد از عمل، از خود عمل مهمتر است، چون اگر اين مسئله رعايت نشود خب عمل ناتمام مىماند و چهبسا منتهى به مرگ بيمار مىشود، [در سیر و سلوک هم قضیه از همین قرار است، استاد دستورات را میدهد ولی عمل و پیگیری برعهدۀ خود شاگرد است نه استاد.]
يكى از مسائلى كه هميشه براى افراد در همۀ زمانها مورد نظر بوده و به اشتباه هم بوده و بارها هم به اين قضيه از ناحيۀ بزرگان تذكر و توجه داده شده است، مسئلۀ احالۀ مطالب و مواردِ مورد توجه، به ديگران (و سلب مسئوليت از خود و از آن امورى كه به خود انسان بستگى دارد) بوده است.
بنده اين مطلب را در زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ نسبت به شاگردان ايشان مشاهده مىكردم، البته روش ایشان روشى بوده كه براى افراد مجال نمىدادند كه در اين زمينه بيشتر تصورات و توهمات پيدا شود، و همينطور اين قضيه را در زمان مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ هم مشاهده مىكردم، ولى خب وضعيت آقاى حداد به اين كيفيت نبود، گرچه ايشان نسبت به اين مطالب تذكر مىدادند ولى از آنجايى كه ايشان كم صحبت مىكردند، طبعاً مجال براى توهم و تخيلات، برای افراد بيشتر بود و مشاهده مىشد كه اكثر آنهايى كه خدمت ايشان مىرسيدند، از همان اول نسبت به راهشان، نسبت به امور خودشان، نسبت به مسائل خودشان توقع يك امر خارق عاده را داشتند! تصورشان این بود که همينكه آمدند و دق الباب كردند و وارد اين بيت و مكتب شدند، ديگر همۀ كارها برعهدۀ او است، او بايد شق قمر كند، او بايد ردّ شمس كند، او بايد محول قلوب كند، او بايد همۀ افكار را دگرگون كند، او بايد همۀ امور را تغيير بدهد! همچنين مسائلى بوده و خود بنده هم که گاهى در همان زمان نسبت به اين امور، اعتراض مىكردم، مورد انتقاد قرار مىگرفتم و به من میگفتند: «شما موقعيت استاد را ادراك نمىكنيد، شما موقعيت معلم را نمىفهمید، شما به آن مسائل اطلاع نداريد!» در حالتىكه روش و مرام اولياء خدا اينگونه نبوده است، آنها اگر مىخواستند که نسبت به تلامذۀ خود شق القمر كنند، خب اولیای قبل از آنها، اُولىٰ بودند كه اين كار را انجام بدهند، پيامبر و ائمه عليهمالسلام اُولىٰ بودند بر اينكه اين مسائل را انجام بدهند، در حالیکه آنها اين كار را انجام نمىدادند.
یکسان بودن رفتار و گفتار ائمه در دو موقعیتِ داشتن قدرت ظاهری و نداشتن آن
امام صادق عليهالسّلام براى شيعيان، براى شاگردان خود صحبت مىكردند، مجلسى بود، درب منزل حضرت باز بود، مىآمدند و حضرت، مطالب را بيان مىكردند، همۀ مطالب هم که مطالب فقهى نبوده، مطالب اخلاقى بوده، مطالب روش آنها بوده، مطالب زندگى آنها بوده است. ولى ما از امام صادق، فقط دنبال احكام فقهى مىگرديم، دنبال آن مطالب اعتقادىِ خاص مىگرديم ولی نگاهى به خصوصيات و دستورالعملها و شيوه و سیرۀ آن بزرگواران نداريم كه آنها چگونه روش زندگى و سير و حركت به سوى خدا را در قالب عبارات و الفاظ، در جاهاى مختلف و موارد مختلف بيان مىكردند.
واقعاً من اكنون متوجه مىشوم که تأكيدى را كه مرحوم والد در آن زمان به ما داشتند كه سيره را مطالعه كنيد، تاريخ ائمه علیهمالسلام را مطالعه كنيد، این براى چه بوده است؟! براى چه اينقدر ايشان تأكيد داشتند كه بايد طلاب بالأخص و غير طلاب على العموم، تاريخ ائمه را مطالعه كنند و روش ائمه را دريابند و كيفيت ارتباط ائمه را با اطرافيان خود و حتی با مخالفين خود، پيدا كنند؟ آيا ائمه در ارتباط با مخالفين خود هميشه از موضع قدرت صحبت مىكردند؟ آیا اينگونه بوده است؟ آیا هميشه از موضع زور حرف مىزدند؟ اينها مطالب خيلى دقيقى است. وقتى كه با يك مخالف روبرو مىشدند، لحن كلامى را كه براى برخورد انتخاب مىكردند، آیا آن لحن كلام از موضع استعلا بوده است؟ يعنى وقتى كه أميرالمؤمنين عليهالسّلام به حكومت رسيدند، آیا كلام حضرت در آن موقع با کلامشان قبل از رسيدن به حكومت، فرق میكرد؟! قبل از حكومت وقتى كه با يك نفر صحبت مىكردند مىخنديدند، تبسم مىكردند و میفرمودند: آقاجان بهتر است که اينطور انجام بدهى، آقاجان اين كار را بكن، اين قِسم بهتر است، آقاجان اگر اين نحوه صحبت كنى براى شما بهتر است و...، اما همينكه به حكومت رسيدند لحنشان عوض شد: غلط مىكنى که اين قسم صحبت بكنى و...! آیا اينطور بوده است؟! غلط مىكنى برای چيست؟! براى چه لحن بايد تغيير پيدا بكند؟! آیا مرام ائمه اين نحوه بوده است؟ يا اينكه نه، همان خنده، همان لبخند، همان نرمى و ملاطفت و مرافقت و لطف و ظرافت، به همين كيفيت مستمر بوده است.
وقتى که يكى در مجلس أميرالمؤمنين علیهالسلام مىآمد، أميرالمؤمنينِ حاكم بلاد اسلامى، خليفۀ رسول الله، خلیفۀ مسلمین، وقتى كه مىآمد اصلاً نمىفهميد که أميرالمؤمنين كدامیک از این افراد است، اگر عدهای نشسته بودند، نمیفهمید که كدامِ از اينها، أميرالمؤمنين است، كدامِ از اينها، خليفۀ پيغمبر است. خود رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم وقتى كه به رسالت رسيد [همینگونه بودند و با قبل رسالتشان فرقی نمیکردند.]1
سیر و سلوک یعنی یکسان بودن حال انسان در برخورد با افراد هنگام داشتن و نداشتن موقعیتهای ظاهری
اينها مطالب خيلى دقيقى است، سير و سلوك يعنى همين، همين قضيه. هر كدام از ما كه الآن در اين مجلس نشستهایم، در همان موقعيت و مرتبه و شأن خودمان، باید اين مسئله را پياده كنیم، در همان ارتباطات خودمان باید اين مسئله را پياده كنیم، در حالتیکه ما از اين قضیه مىگذريم! در خيلى از جاها هم خودمان بيان مىكنيم ولی عمل نمیکنیم! در خیلی از جاها خوب، قشنگ، يك ساعت هم راجع به اين مسئله براى مردم حرف مىزنيم ولى به خودمان كه مىرسد، عمل نمیکنیم!
بنشينيم و با خودمان فكر كنيم و وضع و حال خودمان را بسنجيم، قبل از اينكه داراى این موقعيت فعلی باشیم، كيفيت صحبت كردنمان را با افراد در نظر بگيريم و كيفيت آن حالى را كه با آن حال با افراد برخورد مىكرديم در نظر بگيريم، آیا الآن هم همان است؟ آیا هيچ تغيير نكرده؟ آیا هيچ عوض نشده است؟
چرا أميرالمؤمنين علیهالسلام به خانۀ ايتام سرمىزد و بچهها را پرستارى مىكرد؟2 چرا؟ بهخاطر اينكه به خود بگويد: اى على تو همان على سابق هستى، تو همان شخصى هستى كه به حكومت نرسيده بودى، تو همان فرد هستى. دو روزى آمدند يك منصب اعتبارى را به تو تفويض كردند و فردا هم بايد اين منصب را واگذار كنى و بروى، این منصب را با خودت به آن دنيا نمىبرى، اين منصب را همين جا مىگذارى و مىروى، حالا يا دو سال مثل آن ابوبكر، يا فرض كنيد كه دوازده سال مثل خليفۀ دوم عمر، يا ده سال مثل عثمان، يا مثل خود أميرالمؤمنين كه چهار سال و پنج شش ماه طول كشيد، بالأخره بايد این منصب را بگذارى و بروى، حالا يا با سكته بايد بروى، يا با تب كردن مىبايست بروى، يا اينكه در جنگ بايد بروى، يا اينكه ابن ملجمى پيدا مىشود و در محراب تو را به شهادت مىرساند، بالأخره يك جورى بايد بروى، يك قِسم بايد اين لباس تن را خلع كنى و بروى.
انسان باید شيوۀ امام صادق و شيوۀ ائمه علیهمالسلام و كيفيت مطالبى را كه بيان مىكردند، مورد دقت قرار بدهد و بهكار ببندد. در حالىكه هميشه مسئلۀ خلاف در نظر ما هست، ما توقع داريم که يك امر مافوق بيايد و ما را در آن سيطره و احاطۀ خودش قرار بدهد و درون پوششى بيندازد كه ديگر راه نفوذ شيطان از همهطرف بسته باشد و ما در اين پوشش حركت كنیم! خب اين كه هنر نيست، اين كه هنر نشد كه انسان در پوششى قرار بگيرد، در وضعيتى قرار بگيرد و بعد او را بلند كنند و بگذارند روى كجاوه و بعد هم او را برسانند! اين را كه همه بلد هستند!
لزوم مراقبه برای رسیدن به مطلوب
بنده به جايى رفته بودم، بعضىها آمدند از من سؤال كردند:
ما نمىدانيم چه كنيم؟ توجه پيدا مىكنيم، چشممان باز مىشود، افراد را مىبينيم، چشممان به زنها مىافتد، خانمها را مىبينيم و بعد هم فرض كنيد كه در ما اشتياق پيدا مىشود و اميال ديگرى در ما ظهور و بروز پيدا مىكند و...!
گفتم: شما غلط مىكنيد که نگاه كنيد تااينكه بعد بگوييد كه حالا ميل پيدا شد، [حالا چهکار کنیم؟!] براى چه چشمت را مىاندازى؟! اگر تو چشمت را نيندازى، اگر فرض كنيد كه وقتی که يك زن در دفتر تو آمده و دارد صحبت مىكند، تو زُل زُل در چشم و بقيۀ جاهاى او نگاه نكنى که بعد بلند نمىشوى بیایی بگويى يكهمچنين مسئلهاى هست آیا اجازه مىفرماييد که...؟! نهخير من اجازه نمىفرمايم! اجازه مىفرماييد یعنی چه! وقتى كه شخص مىآيد، تو از بالا تا پايينش را برانداز مىكنى، حالا بعد مىخواهى که در تو تفكّر و تخيّل و توهّم پيدا نشود؟! نه آقا، تخیل پیدا مىشود، اگر سلمان هم باشد پیدا مىشود، تو كه سهل است! (البته در جايى بود كه زنها اكثراً مكشّفه و بىحجاب بودند، در يكى از همين كشورهاى عربى بود.) حالا از فردا صبح كه مىخواهى از منزل بيرون بيایى، چشمت را پايين بينداز، با كسى كه مىخواهى با او برخورد بكنى در چشمش نگاه نكن، در صورتش نگاه نكن، آنوقت ببين تخيل پيدا مىكنى يا نه؟ دو روز امتحان كن، سه روز امتحان كن، يك هفته امتحان كن، آنوقت مرتب هر روز نيا بگو که حضرت آقا اجازه مىفرماييد! حضرت آقا اجازه مىفرماييد...! نهخير، حضرت آقا اجازه نمىفرمايند، خيال همۀ شما جمع، خيال همۀ شما راحت! برويد فكرى براى خودتان بكنيد، يا اينكه چشمتان را ببنديد يا سرتان را پايين بيندازيد.
ما مىخواهيم هم بياييم از آن بالا تا پايين را سانت بزنيم، بعد هم از آنطرف حضرت آقا ذكرى بگويند و در يك كاور بيندازند، در يك پوشش بيندازند، بعد هم شخص صاف برود و در عرض دو روز هم به خدا برسد! همۀ اينها خيالات است، اين آرزو را به گور ببر، هيچوقت به خدا نخواهى رسيد و به آن مراتب دسترسى پيدا نخواهى كرد. راه نشان دادند، مسير نشان دادند، از اين مسير رفتیم، مىرسیم؛ نرفتیم مىمانیم، قضيه هم شوخى ندارد، شوخى ندارد!
يك بار در تمام عمر كه بنده در خدمت مرحوم آقا بودم، در خدمت مرحوم حداد بودم، در سفرى كه ايشان به ايران تشريف آوردند، خب خيلى از خانمها مىآمدند و با ايشان برخورد مىكردند ـ اتفاقاً اين مطالبى كه امشب مطرح شد، در نظرم نبوده، خودش آمد و بىمناسبت هم نيست، چون ماه رجب را در پيش داريم و بىمناسبت نبود كه مقدارى راجع به اين مسائل و مراقبات هم صحبت كنيم ـ بنده در آن موقع سنم حدود 12 سال بود و مىديدم كه خانمها پيش ايشان مىآمدند و با ايشان صحبت مىكردند، يك ساعت، نيم ساعت، مىنشستند، افراد مختلف بودند، در تمام مدتى كه بنده با مرحوم آقا بودم، افراد مىآمدند وقت مىگرفتند، موارد عديده بوده، اما يك بار نديدم که ايشان در صورت آن زن نگاه كنند، براى يك لحظه نديدم! خب [آنها اینطور عمل میکردند.] اما ما چه؟ ما نه، هر کسی که میآید میگوییم: سلام عليكم! حال شما خوب است! احوال شما چطور است؟! كجا مىرويد؟! كجا مىآييد؟! تحصيلات شما چطور است؟! بعد هم مىخواهيم که شيطان سراغ ما نيايد! بعد هم توقع داريم بر اينكه تخيلى برای ما پيدا نشود! توهمى پيدا نشود!
آیا این مىشود؟ نمىشود. وقتى که شما يك چاقو را دست بگيريد و به پايتان فشار بدهيد، چاقو فرو مىرود، مرتب بگويى نرو، مگر مىشود؟! خدا من را اينطورى قرار داده كه فرو بروم، خدا براى من اينطور تقدير كرده، اگر تو مىخواهى فرو نرود خب چاقو را زمين بگذار، چرا دارى چاقو را به پايت فرو مىكنى؟ اين چاقو براى ميوه است، براى چيزهاى ديگر است، براى فرو كردن به پا كه نيست که بعد مرتب بگويى فرو نرو! در پا نرو! داخل نرو! نه، آن چاقو فرو مىرود و كارى به اين چيزها ندارد.
اين نحوه تفكر و اين نحوه برنامهاى كه در تصورمان هست، اين نحوه ما را به جايى نمىرساند و فایدهاى ندارد، هيچ نتيجهاى ندارد، يعنى اگر شما روزى هزار مرتبه [ذکر یونسیه بگویید ولی مراقبه نداشته باشید، این ذکر فایدهای ندارد و باعث رشد و حرکت شما نمیشود.]
مطلبى را دیدم كه ظاهراً در روح مجرد هست (اينطور كه به نظرم مىآيد، در نوشتههاى آقا كه قطعاً هست، به احتمال قوى در روح مجرد آمده است) که شخصى پيش مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ آمده بود و از ايشان درخواست كرده بود: «ذكرى بدهند تااینكه اين شخص چشمش به زنها نيفتد.» و ايشان هم ذكرى داده بودند و شخص همينكه چشمش به نامحرم مىافتاد، چشم خود به خود، بسته مىشد،1 خب اين كه فايده ندارد، اين كه فايده ندارد، اين تا آخر همين مىماند، همين، يعنى در هر رتبهاى كه هست، در همان رتبه مىماند و ديگر ترقى ندارد، همانطور مىماند. خب بله آجر هم به کسی نگاه نمىكند، شما با آن آجر در اين قضيه تفاوت نداريد، شما يك آجر را در كنار يك زن قرار بدهيد، در كنار يك مرد قرار بدهيد، مگر اين آجر رشد مىكند؟! مگر اين آجر بالا میرود؟! آجر، آجر است. انسان در يكهمچنين موقعيتى آجر است، هيچ فرقى نمىكند. انسان همينطور بيايد و بخواهد به اين نحوه خود را در حصن قرار بدهد، هيچ ثمرى بر اين مسئله مترتب نمىشود.
ازبین رفتن آثار عبادات با عدم توجه به مسئلۀ مراقبه
لذا بزرگان فرمودهاند: سلوك بيش از نود درصدش به مراقبه برمىگردد، ده درصدش به مسائل ديگر برمیگردد كه عبارت است از ذكر و ورد و صلاة الليل و سَهَر و امثالذلك كه نسبت به آنها هم إنشاءالله بعداً عرايضى خدمت رفقا عرض مىشود. نود درصد سلوك عبارت است از مراقبه، نود درصد سلوك عبارت است از مواظبت.
چرا بزرگان اينقدر تأكيد مىكردند بر اينكه انسان نبايد در ارتباطات خودش عصبانى بشود؟2 چرا تأكيد مىكردند؟ بهخاطر اينكه يك عصبانيت در روز، تمام كارهاى شب را ازبين مىبرد، همه را صاف مىكند، ازبين مىبرد و بیحساب میکند، تازه اگر آدم را بدهكار نكند! يك دل شكستن مؤمن، همۀ مطالب شب را ازبين مىبرد و اضافه بر آن، انسان را بدهكار هم مىكند! يك خلاف گفتن و ضبط لسان نكردن، تمام زحمات شب را از بين مىبرد. و خدا نياورد روزى را كه انسان هم آن اعمال شب را انجام بدهد و هم مراعات مسائل روز را نكند، چون كمكم اين تبديل مىشود به يك موقعيت و موضع تثبيت شدۀ در نفس، كه اين موضع و موقعيتِ تثبيت شده، اى كاش از اول نبود. يعنى آن مسائل شب مىآيد و راه را برای نفس براى خلاف در روز هموار مىكند. اين مسئله، مسئلۀ خیلی مهمى است، يعنى اى كاش انسان نسبت به مسائل شب قيام نداشت، نماز نمىخواند، صلاة الليل نداشت، اذكار نداشت! عدم قيام به اوراد ليليه و اذكار ليليه و سهر در ليل، با وجود امور خلاف در روز، این اهون است از قيام به ليل و عدم رعايت مسائل در روز، اين ضررش بيشتر است و اين خطرش براى انسان بيشتر است. تصورات افراد هميشه به اين كيفيت بوده است [که ذکر در شب و...، اینها با عدم مراقبه در روز هم نتیجه میدهد. درحالیکه این مسئله صحیح نیست و ضرر اینگونه ذکر گفتن بیشتر است!]
لزوم عمل برطبق مشیت و تقدیر و خواست الهی
بنده خودم اين مطلب را در زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مشاهده مىكردم، البته عرض كردم که كيفيت و روش ايشان به نحوهای بود كه در اين قضيه، مجال كمترى پيدا مىشد ولى خب ديگر بزرگان نسبت به اين مسئله كمتر تذکر میدادند يا اگر هم مطالبى را تذكر مىدادند، كمتر مورد توجه قرار مىگرفت. لذا ما در حالات بزرگان حتى نسبت به مرحوم حداد هم مشاهده مىكنيم که افرادى كه از ايشان صحبت مىكنند و خاطرات را نقل مىكنند، همه را مىبرند در حال و هواى امور غيرعادى و در آن مسائل غيرعادى كه سرمىزد، در آن امور خارق عادت که سرمیزد و اين چيزى است كه خود بنده در آنجا مىديدم که فرض كنيد که شخصى پيش آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مىآمد و مىگفت:
آقا فلان قضيه براى ما پيدا شده، فلان مشكل از طرف دولت پيدا شده، دعا كنيد و عنايتى کنید كه ما از ناحيۀ حکومت و دولت خيلى متضرر نشويم، عنايتى بكنيد، لطفى بکنید!
خب ايشان چهكار كنند؟ آیا حالا درخواست او را رد كنند؟! در عين اينكه بارها فرمودهاند:
انسان بايد مسير خود را همان نحوه قرار بدهد كه مشيت و تقدير الهى اقتضا مىكند، به همان كيفيت بايد قرار بدهد نهاينكه توقع او از اين راه و از اين سير و از اين مكتب، كنار گذاشتن آن تقدير و مشيت باشد، اين كه هنر نيست!
آنوقت با وجود اينكه بنده بارها در آنجا نسبت به اين مسئله، مطالبى را از ايشان شنيدم ولى در عين حال يكدفعه مىديديم شخصى ميآمد و از ايشان تقاضايى ميكرد: «آقا اين كار را بكنيد!» خب ایشان چهكار كنند؟ ایشان سرشان را پايين مىانداختند بلكه حالا شخص برگردد و از این مسئله پشيمان شود، اما تا ایشان سرشان را بلند مىكردند باز آن شخص يكدفعه میگفت: «آقا عنايت نمىفرماييد!» عجب! بابا اينكه ایشان سرش را پايين انداخته، بىحساب كه نينداخته، انداخته كه تو بفهمى، چرا در این سه چهار دقیقه نفهمیدی؟! چرا از این وضعیت، مطلب را نفهمیدی؟! دوباره ايشان مقداری تأمل مىكردند، دوباره شخص مىگفت: «آقا لطفى بفرماييد!» خب ایشان میتواند این لطف را بكند ولى این براى تو ضرر دارد! وقتى ايشان مىديدند که شخص خيلى سمج است، مىفرمودند: «بسيارخوب، صبح كه از منزل بیرون مىآيى، فلان مسئله را بگو، حالا إنشاءالله [که مشکلت حل میشود.]» شخص به حجرهاش یا كارگاهش مىرفت و وقتی که مأمور ماليات به آنجا مىآمد هیچ چیزی را نمیدید و مىگفت: «چرا هيچ جنسی ندارى؟!» حالا همۀ جنسها چيده شده است ولی او نمیدید و مىگفت: چرا جنس ندارى؟! مىگفت: «خيلى وقت است که كاری نيست و مشترى نمىآيد و...!» آن مأمور هم گزارش مىداد كه ما در اينجا چيزى نديديم! و خداحافظ. و بعد هم شخص خوشحال بود كه ما رفتيم پيش ايشان و ایشان عنايتى كردند و [مالیات ندادیم و...!] بندهخدا ضرر كردى، از كيسۀ تو رفت، از كيسۀ تو رفت!1
اما آدم رِند چهكار مىكند؟ آدم رند پيش آقاى حداد مىرود و... ـ خوب گوش كنيد، آن چيزهايى را كه بنده از روش بزرگان ديدم، دارم آنها را برايتان تعريف مىكنم ـ آدم رند نهتنها كسى است كه اگر پيش يكهمچنين بزرگى برود، آن تقاضا را نكند، بلكه آدم رند آن كسى است كه پيش ایشان برود و بگويد كه آقای حداد، تقدير او (خداوند متعال) را كما هو هو در حق من اجرا كن. آدم رند اين را مىگويد، يعنى بهعكس.
میگوید: تقدیر را در حقم اجرا کن به جاى اينكه بگويد آن تقدير را بهصورت ديگر برگردان كه خوشحال بشوم. چون خوشحال بشوم يعنى نفسم مىخواهد دیگر، آن كسى كه اين حرف را مىزند خب دلش مىخواهد ديگر، نفسش مىخواهد، نفس هم به اينگونه امور بيشتر رضايت مىدهد، این که بگيرد را بيشتر رضايت دارد تا اینکه بدهد، هميشه در رفع و منع، براى انسان تألم هست ولى اگر نه، مرتب اضافه بشود، در آن صورت میگوید: «بَهبَه! عجب آقاى حدادِ خوبی است! نظير ندارد! بايد قدر این بزرگان را دانست!» اما اگر حالا از تو مىگرفت، ديگر اين فرد از بزرگان نبود! همۀ تعريفهاى ما اینطوری است! تا وقتى فلان آقا خوب است كه مرتب به ما بدهد؛ تا وقتى فلان آقا خوب است كه مرض را رفع كند؛ تا وقتى فلان آقا خوب است كه فلان کند، اما همينكه قضيه اينطرفی شد میگوییم: بابا اينهم مثل بقيه است، بلند شو برويم دنبال كارمان، اين دیگر كيست؟!
عمل برطبق مشیت الهی، نشانۀ رند بودن افراد در سیر و سلوک
آدم رند كيست؟ آدم رند کسی است كه بگويد: جناب آقاى حداد، جناب استاد ما، جناب ولىّخدا، بيا مرا طورى قرار بده، نفس مرا طورى قرار بده كه نسبت به اجراى تقدير و مشيت الهى اينطور بشوم. اين را از شما مىخواهم، اين را تقاضا مىكنم، اين را مىخواهم كه شما براى من پيش بياوريد. اگر اينطور شد آیا آنوقت ديگر مرتب بلند مىشود برود بگويد: «آقا آنجايم اينطور شده! آنجايم اينطور شده!»؟! نه، دیگر همۀ اينها مىرود دنبال كارش، تمام شد و رفت، تمام شد، خلاص، راحت. اين را مىگويند درويش.
به چه كسی درويش مىگويند؟ البته درويش، نه اينهايى كه سبيل مىگذارند و از اين كلاهها دارند و تشكيلاتى دارند و از اينبازيهايى كه درمىآورند، نه، درويش به معناى آدم رند و آن كسى است كه امور خودش را تسليم رضاى خدا كرده باشد، خدايا تو را مرا خلق كردى، تو نسبت به احوال من از همه آگاهترى و تو موقعيت مرا مىدانى، من هرچه دارم به خودت برگرداندم، آنچه را مورد رضاى تو است براى من تقدير كن، هرچه هست؛ هرچه هست براى من تقدير كن؛ من از خود اضافه نمىكنم؛ من از خود نمىخواهم كم و زياد بكنم؛ من از خود نمىخواهم مايه بگذارم؛ من از خود نمىخواهم در آن مشيت تو دست ببرم، نه، تو براى من اينطور مىخواهى خب اينطور باشد؛ تو اين راهها را براى من بستى و من نمىگويم که باز كن، تو خودت مىدانى، اگر به صلاح من است باز کن، اگر هم به صلاح من نيست، نكن، خودت مىدانى.
عمل برطبق مشیت الهی، عامل رشد و حرکت انسان در سیر و سلوک
مرحوم والد ما ـ رضوان الله تعالی عليه ـ نسبت به استادشان اينطورى بودند، يعنى آنچه را از استادشان طلب مىكردند، اين امور نبود كه بيا دعايى به ما بده که فلان قضیه برگردد، ذكرى بده که فلان قضیه برگردد، وردى بده که فلان قضیه برگردد، اين مسائل نبود.
مطلبى را مرحوم حداد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ به مرحوم والد داده بودند و در تمام مدتى كه بنده با ايشان بودم فقط در يك مورد ديدم كه ايشان آن مطلب را إعمال كردند، فقط يك مورد! و آنهم در موقعيتى بود كه اگر إعمال نمىكردند تخلف محسوب مىشد. والاّ اگر مىتوانستند، آن را هم إعمال نمىكردند. در حالتىكه خودشان چقدر مسائل براى ديگران داشتند و چه كارهايى كه انجام ندادند و چه امورى را كه حل نكردند و چه مسائلى را كه برطرف نکردند! چرا؟ چون این مرد مىخواهد رشد كند، مىخواهد جلو برود، نمىخواهد بماند، نمىخواهد به اين مسائل بگذراند، مىخواهد از اين سفرهاى كه افتاده، حداكثر بهرهبردارى را بكند، حداكثر استفاده را بكند. استفاده اين است، استفاده به همين وضعيت و كيفيت است، اين را مىگويند استفاده.
يك وقت گرفتاریى براى من پيش آمده بود، مسئلهاى براى من پيش آمده بود كه مرا در فكر و خيال برده بود و مدتها بود که فکر مرا مشغول كرده بود، گفتم خب من که از اين مطلبى كه براى مرحوم والد فرموده بودند، مطلع هستم، پس من همان را انجام بدهم، همينكه مىخواستم انجام بدهم (در حالیکه اگر انجام مىدادم قطعاً آن مسئله و گرفتاری برطرف مىشد) يكدفعه اين جرقه به ذهنم آمد كه به تو كه نگفتند، آيا اين قضيه را به تو گفتند يا به پدر تو گفتند؟ خب به تو چه مربوط است؟ حالا برفرض هم كه تو از اين مسئله مطلع باشى، خب آدم از خيلى از مسائل مطلع است، مثلاً آدم مطلع است بر اينكه در فلان خانه ده ميليون پول است، حالا آیا بايد شب برود و پول را بردارد و دزدى بكند؟! خب این دزدی است دیگر. آدم مطلع است كه در فلان منزل چه و چه است حالا آيا بايد برود خلاف انجام بدهد؟! چون مطلع است بايد برود خلاف انجام بدهد؟! آدم مطلع است كه فلان مال و فلان وسيلۀ نقلیه در آنجا هست و درِ ماشين هم باز است و سوئيچ و كليد هم روی ماشين است، حالا آیا بايد باز كند و ماشین را روشن کند و ببرد؟! نه، بايد بنشيند سرجايش و كارش را بكند. به من چه درِ ماشین باز است و...؟ تا مىخواستم اين را انجام بدهم، يكدفعه این جرقه آمد، البته اين را هم خدا مىاندازد والاّ از كجا این قضیه آمد؟
ممكن است يك نفر بگويد خب ذكر، ذكر است ديگر، ورد، ورد است ديگر، خب ما طلبهها هم که اباحه و برائت و از اين مسائل بلدیم دیگر، از این مسائلی که مىتواند موجب اباحه و... بشود! ولى نه، اباحه و برائت و حليت را برای اينجا نگذاريم، بگذاريم برای جاهاى ديگر، اينجا جاى اين حرفها نيست، اينجا جاى چيست؟ اينجا جاى احتياط است، اينجا جاى توقف است، اينجا بايد اين فكر را كرد كه اين مطلب، اين قضيهاى كه الآن پيش آمده، آيا در اراده و مشيت خدا بوده است يا نبوده است؟ وقتى كه بوده خب اگر تو اطلاع نداشتى چه مىكردى؟ خب با اين قضيه كنار مىآمدى. حالا آيا اطلاع تو قرينه مىشود بر اينكه إعمال كنى؟ نه، از كجا؟ از كجا مىتوانى اين مطلب را اثبات كنى كه اطلاع من، خود، دليل بر جواز إعمال است؟ نه، ممكن است مرا مطلع كرده باشند و بخواهند امتحان كنند؟ چرا آنطرف مسئله را نمىگيرى و اینطرف مسئله را میگیری؟! شاید مىخواهند ما را امتحان كنند، وقتى كه مىخواهند امتحان بكنند، قضیه به چیست؟ امتحان به همین است، تا براى من گرفتارى و مشكل پيش نيامده كه امتحان نيست، بايد گرفتارى پيش بيايد. بله، الآن هم بنده مىگويم، اگر به همۀ شما هم بگويم، همه میگویید: عجب! يكهمچنين مسئلهاى هست! نه، حالا ما اين كار را مىكنيم [و سراغ آن قضیه و راه حل خاص نمیرویم.] بله امشب شب دوشنبه که مشكلى هم نيست، [همه این را میگوییم] ولى فردا و پسفردا و يك هفتۀ ديگر، اگر يكمرتبه یک مشكل پيدا شد، دنيا هم كه دنياى اشكالات است ديگر، دنياى مسائل و دنياى گرفتارى است، امروز اين به آن مىخندند، فردا اخم مىكند، امروز اين طلبكار است، فردا بدهكار میشود، امروز اين صحت دارد و فردا مرض برايش پيدا مىشود، دنيا همين است ديگر، ما هيچوقت دنيايى يكنواخت نداشتهايم و نداريم، هيچوقت نداريم. يك هفته كه مىگذرد، آقا آن شب این قضيه را گفت و ماهم يادداشت كرديم و اين تشكيلات و اين دوربين و ضبطها هم همه را ضبط كرده، حالا آیا بگوييم یا نگوييم؟ آیا انجام بدهيم يا ندهيم؟ از آنطرف هم خود آقا گفته كه نبايستى كه انسان به اين مسائل رو بياورد، ولى خب حالا فرض كنيد كه ميزانش چقدر است، حدش را كه تعيين نكرده كه يك وقت خيلى فشار وارد شد، كم فشار وارد شد، آن ميزان را بايد ببينيم، اینها را كه آقا نگفته، پس منظورش اين نبوده، منظورش این نبوده را مىگوييم و انجام مىدهيم! همینکه انجام دادیم، تمام شد، باختيم، باختيم، تمام شد. شايد بيان اين مطلب و این مسئله خودش يك نوع امتحان است.
سلوك یعنی انطباق اعمال و رفتار خود با مشيت و تقدير الهى
لذا مطالبى كه صحبت مىشود، خود افراد بايد رند باشند و بدانند كه آیا اين مطالب به خود آنها برمىگردد يا نه، مسئله به آنها ارتباط ندارد و به افراد ديگر مربوط است.
اين قضيه در زمان مرحوم آقا و آقاى حداد و همچنين در زمان مرحوم آقاى انصارى ـ رضوان الله تعالی عليهم اجمعین ـ مورد توجه بنده بود و بنده مىشنيدم و مشاهده مىكردم كه اكثر مطالب روى اين قضيه دور مىزند.
پس سلوك عبارت از اين است كه انسان روش خود را با آنچه مورد مشيت و مورد تقدير الهى است، منطبق كند. باید با آن تنظيم كند، بايد خودش را با آن وفق بدهد، اين مىشود سلوك.
به فعلیت رسیدن استعدادهای افراد در مکتب اولیای الهی، علت امتیاز مکتب اولیای الهی از دیگر مکاتیب
حالا در مسئلۀ تغذيه هم قضیه همينطور است، در مسئلۀ ارتباط هم همين است، در مسائل ارتباطات و معاشرتها و مسائل شخصى و امثالذلك، ما باید اين نكته را مورد توجه قرار بدهيم. و اين امتيازى كه در مكتب مرحوم آخوند ملاحسينقلى همدانى ـ رضوان الله تعالی عليه ـ هست و او را از ساير مكاتب جدا مىكند براى اين نكته است كه اين مكتب همۀ استعدادها را بهواسطۀ اين رعايت، به فعليت مىرساند، آن پختگى و آن ارزش و آن استقامتى كه در اين مكتب نصيب انسان مىشود، در جاهاى ديگر نيست. در جاهاى ديگر، اتكا بر امور ديگری است، سلب مسئوليت از خود و احالۀ آن مسئوليت به افراد و اشخاص و به امور غيرعادى است. والاّ اگر ما به آن مراقبهاى كه مورد توجه است، عملبكنيم، خيلى كم اتفاق مىافتد كه مرتب نياز به صحبت داشته باشيم، مرتب نياز به نامه داشته باشيم، مرتب نياز به نصيحت داشته باشيم، مرتب نياز به اين مسائل ديگر داشته باشيم.
لزوم عمل برطبق مطالب اولیای الهی
ديروز به يكى از رفقا مىگفتم كه يك وقت مرحوم آقا به بنده فرمودند:
ما چند برابر آنچه براى رسيدن يك سالك به مقصد لازم است، مطلب بيان كرديم! چند برابر! چند برابر صحبت كرديم، چند برابر وقت گذاشتيم، چند برابر تبيين كرديم، توضيح داديم.
اما چقدر به آن مطالب عمل شد؟ چقدر به آن مسائل عمل شد؟ واقعاً چقدر عمل شد؟! آيا به آنچه مىفرمودند عمل شد؟! آیا جامۀ عمل پوشيده شد؟! به آنچه از مبانى براى افراد در اين مدت دهها سال بيان كردند، آيا جامۀ عمل پوشيده شد؟! آيا ايشان راجع به صدق و راجع به صفا و راجع به اخلاص بارها و بارها و دهها بار صحبت نكردند؟ آيا ايشان نفرمودند:
انسان هميشه و همه جا بايد رعايت آن صدق را داشته باشد؟ آن واقعيت را، آن صدق را با همه كس و با همه حال رعايت كند؟
بنده خودم در زمان مرحوم آقا مشاهده مىكردم که بسيارى از افراد كجفهم كه همان موقع هم در نفس آنها انحراف بود، نسبت به اين مسئله توجه نداشتند، خيال مىكردند که با يك شخص ديگر هر حرفى را مىتوانند بزنند، همين قدر كه شخصى از رفقایشان نباشد، ديگر هر دروغى را مىتوانند بگويند! اين كه فايده ندارد، اين كه نتيجه ندارد. همينكه اين شخص از رفقايشان نباشد هر خلافى را مىتوانند انجام بدهند! خب اين كه فايده ندارد.
سالك آن كسى است كه وقتى مىخواهد معامله كند، همۀ افراد را بندگان خدا بداند، براى او فرقى نكند، براى او تفاوتى نداشته باشد.
و همان مسئله بوده است كه در آن زمان به آن نحو انجام مىشد و بعد از زمان ارتحال، اين قضايا و مسائل را بهوجود آورد! اگر يك شخص در ذات خودش، صدق را نهادينه كرده باشد، صفا را نهادينه كرده باشد، او ديگر اينگونه عمل نمىكند، دیگر اينگونه رفتار را ندارد، وقتى از او راجع به فلان مسئله سؤال مىكنند، راست مىگويد که مسئله اين است، ديگر نمىگويد که من نمىدانم، قضيه اينطور نيست.
دروغ مىگويى، تو مىدانى! تو كه مىدانى چرا مىگويى من نمىدانم؟! چرا مىگويى خبر ندارم؟! چرا مىگويى از اين مسئله اطلاع ندارم؟! چرا مىگويى این مطلب نيست؟! آیا اين بود آن روشى كه آنها به ما تعليم مىدادند يا اينكه روش، روش صدق بود؟! بايد بگويى بله، مىدانم، مطلب اين است، اين است، اين خصوصيات را هم دارد.
لزوم حاضر و ناظر دیدن خدا را در تمامی لحظات زندگی
اين بهخاطر چيست؟ اين بهخاطر اين است كه ما ادراك نكردهايم، ادراك صحيحى نداشتيم از اينكه سالك بايد درقبال پرودرگار پاسخگو باشد و خدا را همه جا ببيند، خدا را همه جا ناظر ببيند.
رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم وقتى كه در يكى از جنگها آمده بودند كنار و داشتند استراحت میكردند ـ ظاهراً اين جریان را در يكى از صحبتهاى مرحوم آقا شنيدم1 ـ بعد يك نفر از مشركين در آنجا ديد كه الآن فرصت، فرصت مناسبى است كه بيايد و رسول خدا را به قتل برساند، آمد بالاى سر حضرت و خلاصه رو كرد به پيامبر و عرض كرد: «چه كسى مىتواند تو را از دست من نجات دهد؟»
آنچه در ابتداى عرايضم عرض كردم، الآن ببينيد يك مصداقش در رسول خدا است، چون رسول خدا از نفس گذشته، رسول خدا موحد است، دو حالش يكى است، فرق نمىكند.
گفت: «چه كسی مىتواند تو را نجات بدهد؟» حضرت فرمودند: «الله، الله، خدا نجات مىدهد.»
نگفتند كه تو را به خدا حالا بيا اين شمشير رابينداز تا با تو صحبت كنم، آيا اين انسانيت است كه من خواب باشم تو بيايى بالاى سر من؟ هيچ اين حرفها را نزدند.
سؤال كرد: «چه كسی مىتواند تو را از دست من نجات بدهد؟» حضرت فرمودند: «خدا.» خيلى هم راحت، به او هم خنديدند، حالا شخص هم با شمشير بالای سرش آمده بود. حالا اگر ما بوديم رنگمان مىپريد ديگر، حداقلش اين بود، ولى ايشان رنگشان هم نپريد، پيغمبر همينطور به او خنديدند و فرمودند: «خدا.» آن هم ديد كه پيغمبر خيلى راحت گرفته است! گفت: به او نشان بدهيم كه به اين راحتى هم نيست و خدايى در كار نيست، الآن من در اينجا هستم ـ همۀ اينها خصوصيات ما است ـ الآن من اينجا هستم و شمشير من در اينجا هست. تا شمشير را بلند كرد، بادی وزيد و به زمين افتاد، حضرت هم راحت بلند شدند و شمشير او را برداشتند و فرمودند: «حالا چه كسی مىتواند تو را نجات بدهد؟» آن آمد بگويد که فلان، ولی پيامبر به او فرمودند: «صاف بگو خدا، همانى را كه من گفتم بگو، براى من فرق نمىكند، بیا اینهم شمشیرت» گفت: «خدا» و مسلمان شد.2 گفت: «آیا اين است؟ آیا اين اخلاق است؟»
اين کسی است كه شمشير و غير شمشير براى او يكى است. ببينيد! اين را مىگويند ولىّخدا. ولىّخدا اگر شمشير دستش نباشد همانطور صحبت مىكند كه شمشير دستش باشد؛ ولىّخدا وقتى كه در موقعيت عادى باشد، همان قسم صحبت مىكند كه اگر بر مَسندى تكيه زده باشد، صحبت میکند. چرا؟ چون هر دو را يكى مىبيند. يعنى والله و بالله و تالله قسم، به نفس مبارك خود رسول خدا که اين دو قسم صحبت كردن، در ذات و نفس پيغمبر هيچ تفاوت نداشت، ظاهر كه تفاوت نداشت، ظاهر همان بود، باطن هم تفاوت نداشت. خب حالا اگر ما باشيم و برفرض هم بخواهيم اداى پيغمبر را دربياوريم، چهكار مىكنيم؟ میگوییم: الله، الله، اما اين «الله» با آن «الله» خيلى فرق دارد. آن اللهى را كه اول مىگويى، آن الله، يكخرده جنابعالى هم در آن تشريف داري! من مىگويم الله ولى تو یک وقت شمشير را پايين نياورى! يكخرده، سى درصدى برای خودمان مىگذاريم، بيست درصدى، حالا هر كسى درصدى مىگذارد، صد درصد نمىگوييم خدا. وقتى هم كه آن شمشير دست ما هست الله را مىگوييم، ولى در عين حال اين شمشير دست ما هست حواست باشد که آن را بالا بردم! ما همينطور هستيم، وضعيت ما همينطور است، وقتى كه بر يك مسئله سوار مىشويم و به مرادمان مىرسيم، آنجا دم از خدا مىزنيم، ولى وقتى كه به مرادمان نرسيديم، آنوقت شروع مىكنيم همۀ عالم و آدم را فحش دادن! اگر قرار است که خدا باشد، خب در هر دو تاى آن هست، اگر هم قرار نيست که خدا باشد، خب در هيچكدام نیست. وقتى كه بر خر مراد سوار هستيم، آنوقت دم از خدا مىزنيم كه خدا اينطور است و اينطور است، ولى وقتى كه از خر مراد پياده شديم، عجب، چه شد؟! بيخود كردى که اينطورى كردى، فلان كردى و...!
خب اين فرق از كجا آمد؟ اين قضيه از كجا آمد؟ ما شوخى داريم، ولى رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم شوخى ندارد، ائمه علیهمالسلام شوخى ندارند، اولياى خدا شوخى ندارند، هر دو را يكى مىبينند، هر دو را يك مسئله مىبينند. ما باید اين مسئله را در موارد مختلف در نفس خودمان تمرين كنيم. و انسان هم مىتواند این کار را بکند و خدا هم كمكش مىكند. در موقعيتهاى مختلف كه برايمان پيدا ميشود همين عمل رسول خدا و همين كلام رسول خدا در زندگى خودمان تمرين كنيم، آنوقت بعد از يكى دو ماه، سه يا چهار ماه، مىبينيم مسائلى پيدا شده، تغييراتى پيدا شده، مطالبى تغيير پيدا كرده است.
لزوم کسب آمادگی نفسانی، قبل از حلول ماه رجب و شعبان و رمضان
علىٰكلّحال اين مطالبى كه خدمت رفقا عرض شد شايد بىمناسبت هم با حلول ماه رجب كه در پيش داريم نباشد. و شايستۀ ورود در اين ماه، همانطورىكه خدمت رفقا عرض شد، رعايت بيشتر و مراقبۀ بيشتر در اين زمينه است.
در ماه رجب بهخصوص و شعبان و رمضان، در اين سه ماه آنچه را بنده از روش بزرگان استنباط كردم، توجه بيشتر و مراقبۀ بيشتر است، البته خب اين مسئله بايد هميشه همينطور باشد نهاينكه انسان فرض كنيد كه صبر كند كه همينكه حلال ماه رجب را ديد، بخواهد وضعيت خود را عوض كند، بلكه بزرگان هميشه توصيه مىكردند كه انسان از مدتها قبل، به فكر ورود در اين اشهُر مبارك و ممتاز از ساير اشهُر باشد تااينكه بتواند استفاده كند.
مراقبات و دستورات مرحوم علامه طهرانی در اشهر ثلاثه بهخصوص ماه رجب
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ در همان سنواتى كه در طهران بودند، بعد از مراجعت از نجف، بنده از دوران طفوليت به ياد دارم كه ایشان قبل از ماه رجب، با همان عدۀ مختصرى از دوستان كه بودند، شب مجلسى داشتند و بعد راجع به اين مسائل صحبت مىكردند و تذكراتى مىدادند. در بعضى از اين شبها ترجمه و توضيح و تفسير ادعيۀ ماه رجب، مخصوصاً دعاى «خابَ الوافِدونَ علىٰ غیرِك و خَسِرَ المُتعرِّضونَ إلاّ لَك ...»1 را بیان مىفرمودند كه متأسفانه نسبت به اين قضيه، مطالبى در دست نيست.
از جمله نكاتى كه به آن خيلى اهتمام داشتند: يكى مسئلۀ كيفيت تغذيه بود كه مىفرمودند:
در اين ماه بهخصوص و همينطور در ماه شعبان و رمضان خوب است كه سالك تغييرى در تغذيۀ خود بهوجود بياورد و آن تغذيه بهنحوى باشد كه در عين سبكى، بتواند او را براى انجام عبادات حفظ كند و نگه دارد. در اين سه ماه خوب است كه انسان هيچوقت احساس سيرى نداشته باشد، احساس ثقل نداشته باشد، غذايش بهنحوى باشد كه هميشه احساس بكند كه غذا بر او مسلط نيست، معده، او را درگير نمىكند، معده، فكر او را به خود مشغول نمىكند، اين مسئله براى جلب فيوضات و جذبات بهخصوص در ماه رجب خيلى اهميت دارد! سالک توقع نداشته باشد كه آنچه را خداوند متعال براى بندگانش در ماه رجب تخصيص داده است، با معدۀ پر، قسمت او بشود، اين مسئله انجام نخواهد شد. لذا بهتر است که در ماه رجب، شب زودتر بخوابيد.
كارهايى كه در ساير شبها از اشتغالاتتان داریم، فرض كنيد كه حالا كسى كه طلبه است، مطالعه دارد، يا مثلاً شخصى كه كار انجام مىدهد يا دفترى دارد، ساعات کار را بهنحوى تنظيم كنيم كه با ساير شبها قدرى فرق بكند، آن شخصى كه طلبه است يا دانشجو است، فرض كنيد كه كارهاى علمى دارد، اين كارها را يكى دو ساعت در شب تعطيل كند و به روز محول كند كه شب را راحتتر بخوابد. ایشان روى اين مسئلۀ آرامش در شب و سبكى غذا، در ماه رجب خيلى تأكيد داشتند! يا فرض كنيد كه كسى که مطب دارد، مىتواند از اينطرف، يك ساعت زودتر قرار بدهد. و اين را بهعنوان يك دستور و برنامه بايد در نظر بگيرد و خداوند هم كمك مىكند، يعنى وقتى كه انسان به اين فكر باشد كه وقتى که مطب را مىخواهد باز كند متوجه اين باشد كه به چه كيفيت باشد و به چه كميتى باشد، خداوند هم كمك مىكند و اين مسئله را براى او ممهد و آماده مىكند و اين دغدغهاى كه دارد براى اينكه بتواند آن استفادۀ بهتر را از اين موقعيت بكند، اين حالت دغدغۀ نفسانى، در حال او تأثير خواهد گذاشت و براى او بهتر خواهد شد.
نسبت به غذای در شب، در ماه رجب، خيلى تأكيد مىكردند كه حتماً غذا سبك باشد. براى كسانى كه حالا روزه نمىگيرند يك غذاى حاضرى در اول شب، موقع غروب ميل كنند و ديگر چيزى نخورند تااينكه بتوانند آن آمادگى را پيدا كنند. اكثر مواردى كه از جذبات پروردگار ديده شده است و اکثر نفحاتى كه بر قلب سالك در ماه رجب مىآيد، این در شبهاى ماه رجب است، بهخلاف ماه مبارك رمضان كه اكثراً در روز است. لذا انسان بايد به اين نكته دقت كند و مواظب باشد که در ماه رجب، شبها را ازدست ندهد.
نسبت به خواب هم همينطور است، نبايد خواب را به تأخير بيندازد، بلكه بايد زودتر بخوابد تااينكه حداقل يكى دو ساعت قبل از طلوع فجر بيدار باشد، آن زمان را گفتند كه انسان بهتر مىتواند استفاده كند. شبها زودتر بخوابد. وقتى كه معده سبك باشد خب انسان مىخوابد. و بعد هم بالأخره بايد اين را در نظر بگيرد كه حالا در آن زمينه كه عرض شد كه اشتغالات و... كمتر باشد، آن امورى كه مىتواند نسبت به اين مسئله اخلال ايجاد كند، مىتواند تغيير و تبدلى در آنها بدهد تااينكه نسبت به آن بيدارى قبل از طلوع فجر آمادگى بهترى داشته باشد. دل و نفس با موقعيت خسته، كارى از پيش نمىبرد، آدم نبايد خسته باشد.
همانطورىكه خودشان فرمودند:
«بهتر است كه انسان وقتى كه برمىخيزد آب جوشى بخورد، ميوهای بخورد تااينكه بتواند آن نشاط را پيدا كند و باید با نشاط به اين مسئله بپردازد.»1
آنهايى كه مىگويند: «انسان در هر كيفيتى ولو اينكه در حالت كسالت هم باشد، بايد نسبت به اين مسئله قيام كند تا نفس خود را تربيت كند»، اشتباه مىكنند، مطلب اينطور نيست. اين حالت موجب مىشود که آن فيوضات نتوانند تأثير خود را بگذارند چون اينها باهم ارتباط وثيق دارند، اينها با همديگر مربوط هستند.
دقت نسبت به تقلیل مقدار کلام و صحبت در ماه رجب
در كيفيت صحبت كردن و در مسائل ديگر هم نسبت به اين قضيه (مراقبه) خيلى تأكيد داشتند. مراقبۀ در ماه رجب بايد بهنحو اتم باشد. فرض كنيد كه اگر شخصى خيلى صحبت مىكند، بايد از اول ماه رجب بنا را بگذارد بر اينكه صحبت خود را نصف كند، مىشود. ثلث كند.
شخص زياد صحبت مىكند، تا مىنشيند پيش رفيقش، شروع مىكند از زمين و آسمان و در و ديوار، قضیه تعریف میکند، خب نگويد، يكخرده كمتر بگوید، ببيند آیا اثر دارد يا ندارد؟
لزوم پرهیز از زمینههای ورود تخیلات و تصورات مخصوصاً در ماه رجب
و همينطور جلوى تصورات و تخيلات را گرفتن، در اين ماه بايد بيشتر باشد. انسان باید جلوى مسائل را بگيرد، نگذارد هر تصور و تخيلى براى او پيدا بشود. از آن امورى كه بهدرد او نمىخورد، داعى ندارد که راجع به آنها فكر كند، براى چه فكر كند؟! انسان باید نسبت به امورى فكر كند كه براى او مفيد است. مسائلى كه پيدا مىشود، حوادثى كه در اطراف انسان هست، به انسان چه مربوط است؟ اين مسائل، افرادى را دارند كه بهدنبال اينها بروند، چرا انسان بيايد خودش را درگير كند؟! قضايايى كه در اطراف انسان هست و صدتا يك غاز هم نمىارزد كه انسان نسبت به آنها فكر كند و خواهى نخواهى به گوش انسان هم مىرسد، براى چه انسان بيايد خود را درگير كند؟
لزوم پرهیز از شنیدن اخبار
يكى از مطالبى را كه ايشان تأكيد داشتند كه سالك بايد نسبت به آن خيلى مراقبت كند اين بود: «از ورود اخبارى كه ذهن او را اشغال مىكند بپرهيزد.» فلان جا اين اتفاق افتاد، فلان شهر اين اتفاق افتاد، فلان آقا اين را گفت، فلان آقا اين كار را كرد، فلان آقا...، هيچكدام اينها بهدرد ما نمىخورد، براى ما نه آب است و نه نان! هيچكدام. غير از اينكه ذهن ما را بگیرد و فهم ما را بگيرد و اشتغال بياورد، [هیچ فایده و اثر دیگری ندارد.] خب بالأخره انسان مطالبى را که مىشنود، ناراحت مىشود كه چرا اين قضيه اتفاق افتاده؟ چرا اينطور است؟ كارى كه از دست كسى برنمىآيد، پس چرا انسان بيايد بىخود ذهن خود را مشغول كند نسبت به چيزى كه هيچ فايدهاى ندارد؟! كسى هم از او نخواسته، كسى هم تكليف نكرده است. حالا يك نفر بايد اینها را بداند و از اخبار مطلع باشد، از حوادثى كه پيش مىآيد مطلع باشد، خب بايد او بداند و او تكليف خودش را دارد. از شما كه كسى نخواسته، شما را چهسنه كه حالا بفهمى فلان كس مسئلهاى را گفته و آن يكى آمده ردش كرده، آن يكى جوابش را داده! بابا همۀ اين حرفها را بريزيد براى آن كسانى كه اصلاً براى اين مسائل ساخته شدهاند! اگر ما دنبال اين حرفها نباشيم خيال نكنيد كه این حرفها نيست، نه، این حرفها هست و اصلاً خدا يك عده را درست كرده براى اينكه اين مسائل را پيگيرى كنند و بار را از روى دوش ما بردارند، بار شنيدنها و بار ديدنها و بار خواندنها را از دوش ما بردارند، همۀ اينها بار دارد ديگر! آدم بيايد صحنههايى را ببيند، قضايايى را بشنود یا بخواند كه چه اتفاق افتاده و چه اتفاق خواهد افتاد و اوضاع هم كه ديگر مشخص است! خدا عدهاى را خلق كرده كه بيايند زحمت ما را بكشند، بيايند صبح تا شب بخوانند و ببينند و بشنوند، شب تا صبح بخوانند و بشنوند و ببينند، صبح تا شب از اين حرفها بزنند، شب تا صبح از اين حرفها بشنوند، خب اينها زحمت ما را كم مىكنند ديگر، حالا كه خدا عدهاى را اصلاً براى اين كار درست كرده، براى اين قضيه درست كرده، خب انسان بيايد چهكار كند؟ بگوید خب خودشان بروند انجام بدهند دیگر، خودشان بروند اين امور را پيگيرى كنند ديگر، بروند ديگر، خود آنها بروند انجام بدهند.
دنیا را به اهلش بسپارید و خود آسوده حرکت کنید
مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمايند:
كار دنيا را به اهل دنيا واگذار كن، به تو چه مربوط است كه مىآيى خودت را در اينگونه امور دخيل مىكنى و در اينگونه امور درگير مىكنى و از آنچه نصيب كسى نمىشود، خودت را محروم مىكنى؟!
اين مطالب نصیب كسى نمىشود آقاجان من! اين مسائل نصیب كسى نمىشود! بزرگان آمدند اين مطالب را فرمودند، راهكار قرار دادند، مطلب قرار دادند، آنوقت انسان بيايد و به جاى عمل به اينها سراغ چه برود؟! سراغ فلان حادثه که در فلان شهر اتفاق افتاد، فلان آقا در فلان جا اين حرف را زد و...!
آقا اينها را رها كن براى خودشان، كار دنيا را به اهل دنیا بسپار. کار دنیا يعنى چه؟ یعنی اینکه اينجا چه خبر است! ديدهايد آدم وقتى که به جايى مىرود: «آقا سلام عليكم، حال شما، چه خبر؟» كوفت و چه خبر! من تازه آمدم دارم با تو سلام و علیک مىكنم، چه خبر دیگر يعنى چه؟! تا آدم به جايى مىرود: «خب چطوريد؟ حالتان چطور است؟ آقا از اوضاع چه خبر؟!» بابا هنوز دو دقيقه نشده که من آمدم، بگذارید يك ميوهاى، يك چايى، يك چيزى بخوریم. مردم فقط در اين هستند كه چه خبر؟ چه خبر؟!
چه خبر يعنى چه؟! چه خبر را بگذار براى آنهايى كه دنبال چه خبر هستند! خودت برو دنبال خبرهايى كه اينجا پيدا نمىشود، برو دنبال آنها. اگر بخواهى دنبال آنها بروى با اين چه خبر، چه خبرها، آنها بهدست نمىآيد. متوجه هستيد که چه مىخواهم عرض كنم؟
لزوم سیر انسان در کلیات نه جزئیات
يك وقت كلۀ ما بوى قورمه سبزى مىداد، در همان زمانهاى سابق، دنبال اين مسائل بوديم، البته خيلى زمانهاى پيش، چهل و دو سه سال پيش، كتابهاى تاريخ را مىخوانديم، مسائل دنیا را مىخوانديم، از اينجا (کف اطاق) تا سقف، من كتاب تاريخ داشتم، مطالب مختلف در جاهاى مختلف، فرقههاى مختلف! بهاندازۀ يك متر من كتاب بهائىها را خواندم! يك متر! كتابهاى مختلفشان، ردشان، ايرادشان، جنگهاى در دنيا، در همين چيزها بوديم ديگر. روزى مرحوم آقا آمدند و ديدند که من دارم كتابى را مىخوانم، نگاهى به تاريخ جهان، برای جواهر نهلو بود، البته ديگر اواخرش بود، خوب توجه كنيم ببينيم اين بزرگان واقعاً چه كيمياهايى بهدست ما دادند! ايشان نگاهى كردند و فرمودند:
آقاجان من! مطالعۀ اين مطالب، مطالعۀ تاريخ خوب است، من نمىگويم که بد است ولى با اين فرصتى كه خدا به انسان داده است، چرا انسان بخواهد از جزئى، به مسائل اطلاع پيدا كند؟! چرا نبايد راهى را در پيش بگيرد كه به كليّتى برسد كه از آن كليّت، اشراف بر جزئيات داشته باشد؟!
اگر من ده جلد کتاب راجع به اين یک جمله شرح بدهم، كم است! تو دارى اين كتابها را مىخوانى، خيلى خوب است، مطالب خيلى خوب است (تمام جزئيات آن كتابها و حتى عبارتهاى آن كتابها را من هنوز حفظ هستم، جنگهايى كه اتفاق افتاد، مسائل، جنگهاى صليبى، جنگ جهانى اول و دوم، گرفتنها، زدنها، بستنها، قضايايى كه اتفاق افتاده است) خب انسان اطلاعى از اوضاع و از مطالب پيدا مىكند، خب اينها خوب است، ولى كسى كه زمينۀ براى رشد را دارد و مىتواند به آن حيثيت سببى و عِلّى اشراف پيدا كند و مطالب را از بالا ببيند، خب چرا بهدنبال آن نرود؟! چرا نرود؟!
من نتوانستم اين مطلب را بفهمم، سالها از اين قضيه گذشت، كمكم كمكم با بعضى از مطالب آشنا شديم، با بعضى از مبانى آشنا شديم و متوجه شديم كه اگر انسان بخواهد به جاى سير در اين جزئيات و مصاديق، فكر و ذهن خود را به آن حيثيت تأثيريه و سببيّه و علّيّه از عالم بالا و مشيت و تقديرات ببرد، تمام اين مطالب براى او مثل یک كاه مىماند! توجهش ديگر نسبت به اينها مثل یک كاه خواهد بود! توجه به آنجا رفته، به بالا رفته و از آن بالا دارد نگاه مىكند، همانطورىكه رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «الله، الله»، آنطور نگاه کردن، همانطور كه أميرالمؤمنين علیهالسلام وقتى كه افراد را به جنگ تشويق مىكرد نگاه مىكرد، ولى وقتى كه مىرفتى مىنشستى پاى دل أميرالمؤمنين و میگفتی كه خب یا علی بيا يواشكى به خود ما بگو که كسى نفهمد، اين لشكركشىها، اين صحبتها، اين رفتن به صفينها، اين عاقبتش چيست؟ مىفرمايد: گوشت را بياور جلو، (اين را من دارم مىگويم، زبان حال است) به كسى نگويى، حواست باشد، اسرار را فاش نكنى، میرویم ولى برمىگرديم و شكست هم مىخوريم. اين حال، حال أميرالمؤمنين است، با اين حال مىرود منبر صحبت مىكند و تشويق مىكند: «سَأجهَدُ فی أن اُطهِّرَ الأرض مِن هذا الشَّخصِ المَعكوس و الجِسم المَرکوس»1 همۀ اينها را مىگويد، ولى اگر كسى از اصحاب يواش بيايد از او سؤال بكند كه خب نتيجه چيست؟ مىفرمايد: بگذار آهسته بگويم، نتيجه شکست ظاهری در جنگ است. حال امیرالمؤمنین هم فرق نمىكند، نه در صحبت تغيير ايجاد مىكند و نه در تعبير، ولى دل كجا است؟ قلب كجا است؟ آن در كليت است.
مرحوم آقا مىخواستند اين را به ما بفهمانند كه دلت بايد در كليت باشد نهاينكه در پايين باشد و نگاه به افراد كنى، نگاه به جريانات كنى، نگاه به جزئيات كنى و آن ديدگاه خودت را محصور و محبوس در اين جزئيات كنى.
آن چیزی كه ما الآن داريم چيست؟ همین است دیگر، كسى كه نظر به جزئيت دارد نگاه میکند: آى فلانى اين حرف را زد، آى فلانى اين جوابش را داد، آى فلانى اينطور كرد، آى فلانى اينطور مقابله كرد، همهاش آى آى آى آى! تا آخر همهاش آى آى مىماند، هيچ تغيير نمىكند، روی يك قضيه زوم مىكند، نسبت به آن توجه مىكند و بعد يكمرتبه مىبيند كه عجب، خراب شد! نسبت به يك نفر اعتماد مىكند که اين شخص مىتواند كارم را راه بيندازد، فلان كس مىتواند اين عمل را انجام بدهد، اين شخص مىتواند آنچه را در ذهن دارم و توقع دارم، به منصۀ ظهور دربياورد، يكدفعه بعد از پانزده روز مىبيند عجب، اين صد وهشتاد درجه اينطورى شد! يكدفعه آدم مىبیيند عجب! پانزده روز مرتب اين در فكرش مىگذرد كه الآن اين شخص این تأثير را مىگذارد، اين كارى را كه موافق با ميل و خواست است انجام مىدهد، خبر ندارد كه این براى دنيا است، تا دنيا بچرخد، اينهم به اين طرف مىچرخد! تویِ خاك بر سر در اينجا گير افتادى و اين دو هفته خود را در فكر و خيال آن گذراندى! مىخواستى نكنى. چه كسى ضرر مىكند؟ اينها كه اهل دنيا هستند كه هستند، اینها که مسئلهای ندارند، اما آن كسى كه در اين وسط ضرر كرده، آن كسى است كه دو هفته اميد بسته به اينكه او بيايد و اين اقدام را انجام بدهد و يكدفعه مىبيند نكرد، عجب!
عجب يعنى چه؟ يعنى دو هفته را باختى، دو هفته از كيسهات رفت، ولى اگر از همان اول حرفى را که زد، نگاه كنى و يك لبخند بزنى، يك نيشخند بزنى، یعنی بگویی بابا اينها كشك است؛ آن يكى بیايد فرض كنيد كه جواب بدهد، يك نيشخند دیگر، آنهم مثل اين، گفت: «سگ زرد برادر شغال است»، تفاوتى باهم نمىكنند، همه يكى هستند! آنوقت چه مىشود؟ انسان را از اين جزئيت بيرون مىآورد و به كليت مىبرد.
حاكم اسلام بايد از جزئيت به كليت رسيده باشد
عارف به چه كسى مىگويند؟ عارف به كسى مىگويند كه ذهن او [در کلیات باشد نه جزئیات.]
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ در آن مقدمۀ براى قانون اساسى چه نوشتند؟ ياد رفقا هست؟ در آنجا نوشتند: «حاكم اسلام بايد از جزئيت به كليت رسيده باشد»،1 این کلام يعنى اين. جريانات را از آن ديد كلى و تسبيبى نگاه كند نهاينكه از آن ديد پايين و دل ببندد به حمايت اين يا حمايت آن يا حمايت فلان، اين حمايتها يك روز كنار مىرود،2 عجب، عجب، پس اينطور شد؟! خب بله اينطور است ديگر، دنيا همين است ديگر، قرار نيست كه دنيا هميشه بر وفق مراد باشد، يك روز اينطور است؛ «گهى پشت بر زين و گهى زين به پشت»، دنيا همين است.
لذا مىفرمودند: «اخبارى كه بهدردتان نخورد براى چه گوش مىدهيد؟!» آدم وقتى كه شب مىخواهد بخوابد، (آن موقع خواب كه مىگويند: بايد وضو بگيرد، بايد طاهر باشد، بايد لا اله الا الله بگويد، بايد آية الكرسى بخواند)، همهاش فكرش در چيست؟ در اینکه فلان آقا اين حرف را زد، آى فلان آقا...! آنوقت اين خواب همان خوابى است كه به او دستور دادهاند؟ يا وقتى كه انسان مىخواهد بخوابد باید ذهن خالى از این مسائل باشد.
عرض كردم که نسبت به آن كسى كه تكليف دارد، آن مطلب ديگرى است، البته خيال نكنيد که همه هم تكليف دارند، نه آقاجان! همه هم تكليف ندارند، از يك ميليون نفر اگر يك نفر تكليف داشته باشد! از هزار نفر هم اينطور نيست، تکلیف نداریم، بيخود روى خودمان هم تكليف بار نكنيم، آن كسى كه تكليف دارد، مشخص است. بقيه مىآيند تكليف بار مىكنند که ما بايد از جريانات مطلع باشيم! بايد بدانيم چه مىگذرد! پس انسان كيست، انسان وقتى كه مىخواهد بخوابد بايد بداند چهل خانه آنطرف و همسايۀ او فلان است و باید از اوضاع مطلع باشد و... .
حالا که باید مطلع باشيد خب برويد مطلع شويد! ببينيد آیا آنوقت دیگر مىتوانيد يك نماز با حضور قلب بخوانيد؟! آیا مىتوانيد يك شب سر را راحت به بالش بگذاريد؟! آیا مىتوانيد با دل آسوده به ملاقات پروردگار در منام برويد؟! نمىشود، با يك دست نمىشود دو بار را برداشت، هر دست تحمل يك بار را دارد.
بدترين چیز برای سالک توجه به اخبارى است كه ذهن او را مشغول كند
لذا بدترين چيز براى سالك، بدترين ـ دارم تأكيد مىكنم ـ بدترين چیز، توجه به اخبارى است كه ذهن او را مشغول كند، اين بدترين چيز است. خب اين گوى و اينهم ميدان! اين گوى و اين هم ميدان. چرا انسان ذهنش را بىخود و بىجهت مشغول كند؟! بگذاريد ذهن يك عدۀ ديگر مشغول باشد، چرا ذهن ما مشغول باشد؟ ما را چهسَنَ به اينكه اين، اين را گفت، آن جوابش را داد، به من چه مربوط است؟! اين قضيه بوده و خواهد بود و اين وسط ما شب و روزمان دارد با اين خزعبلات و مسائلى كه خب واقعاً دیگر به حال تهوع رسيده است، ازبين مىرود! انسان به تهوع مىآيد که بخواهد بشنود كه اين چه گفت و آن چه گفت! همۀ مسائل دارد به «آن چه گفت و آن چه گفت» میگذرد! يكخرده هم به فكر خودمان باشيم، به فكر صفاى خودمان باشيم، مقدارى هم به فكر اين باشيم كه بالأخره مرتب ماه و ماه مىآيد و مىگذرد و امسال تبديل به سال ديگر مىشود و سال ديگر تبديل به سال ديگر مىشود!
راه معرفت نفس، عمل به دستورات امام زمان است نه اطلاع از زمان ظهور و سرگرم شدن به اینگونه مطالب
افراد مرتب مىآيند سؤال مىكنند: «آقا اين مسائلى كه در دنيا اتفاق مىافتد، آيا براى زمان ظهور است؟» به من چه مربوط است كه زمان ظهور چه موقعی است؟! اگر زمان ظهور را كسى تعيين مىكرد، او پدر من بود كه او هم تعیین نكرد، آنهايى هم كه تعيين كردند، همه فهميدند كه دروغ از آب درآمد! چقدر بگويم؟! آنهايى كه آمدند و مرتب گفتند که زمان ظهور نزديك است و خودم از بعضى از آنها شنيدم كه حتى سالش را هم تعيين كردند! خب فهميديد که همۀ اينها دروغ بوده است! راه معرفت نفس و معرفةالله، پرداختن به اين مطالب نيست. آقا آیا این قضايا كه دارد اتفاق مىافتد مربوط به زمان ظهور است؟
به من چه مربوط است؟ من نمىدانم که مربوط به زمان ظهور است یا نیست، اصلاً هيچ خبر ندارم. همين قضيه كه ما بهدنبال اين باشیم كه این مسائل و جريانات میخواهد به زمان ظهور برسد، ما همين جا گير كرديم، گير كرديم، تمام شد! بله ممكن است که اين قضايا قضايايى باشد که مقدمۀ براى زمان ظهور باشد ولى آيا منهم تا زمان ظهور زنده هستم يا نه؟ آیا فكر اين را كردهايم يا نه، سال ديگر بنده به رحمت خدا مىروم، تمام شد. وانگهى برفرض که به زمان ظهور منتهى مىشود، خب به من چه مربوط است؟! من بايد خودم را درست كنم، خودم را آماده كنم، خودم را مستعد كنم براى قبول و تلقى مبانى حضرت ولیعصر عجل الله تعالى فرجه. آیا من باید بروم خودم را آماده كنم يا نه؟! آمادگى به چيست؟ آیا به اينكه «چه خوب، بَهبَه فلان قضيه اتفاق افتاد و ظهور نزديك شد»؟! خب این قضیه برای ما چه فرقى كرد؟ ما که همان هستيم كه هستیم. مگر ما اين حرفها را پارسال نمىزديم، خب حالا امسال شد، چه شد؟ مگر ما دو سال قبل اين حرفها را نمىزديم؟ حالا دو سال گذشت، چه شد؟! مگر ما سه سال قبل اين حرفها را نمىزديم، خب با سه سال قبل چه فرقى كرديم؟! خيلىخوب حالا برفرض حضرت مىخواهند فردا ظهور كنند، ما كه همان سال قبلى هستيم، ما كه همانيم. حالا اگر بنده به شما بگويم كه حضرت سال بعد ظهور مىكنند، آیا همه خوشحال نمىشويم؟ بَهبَه، بَهبَه! خب چهكار مىكنيم؟ به فكر مىافتيم ديگر، به فكر مىافتيم كه يك وقت طورى نباشد كه حضرت ظهور كنند و سرشان را از ما برگردانند، خيلىخوب بسمالله از همين حالا به فکر باشیم، ديگر چرا بخواهيم مرتب دنبال ظهور حضرت باشيم؟!
دنبال رسيدن به باطن حضرت باشيم. چرا بايد مردم را به اين حرفها سرگرم كنيم و بعداً خلاف دربيايد؟! چرا؟! چه كسى به ما يكهمچنين تكليفى كرده كه به مردم بگوييم كه حضرت سال بعد ظهور مىكنند يا فلان پيرمرد يا فلان كسانى كه در اين مجلس هستند مىبينند؟! چه كسى به ما دستور داده است؟! آیا حضرت به ما دستور داده است كه بگو؟ بنده خودم در اينجا اعلام مىكنم که حضرت به يك نفر تا به حال همچنين حرفى نزدهاند، اصلاً یکهمچنین مسئلهای نبوده است، هر كسى که گفته دروغ است.
حضرت فرمودند: «آقاجان بنشين مبانى دين را براى مردم توضيح بده، تشريح كن که بهخود برسند، مسلمان باشند، آبروى اسلام را نبرند، آبروى أميرالمؤمنين را نبرند، آبروى تشيع را نبرند، واقعاً شيعه باشند، برای مردم الگو و اسوه باشند، اين كارها را بايد انجام بدهید.» ما همۀ اينها را رها كرديم و رفتيم سراغ اينكه حضرت چه موقعی ظهور مىكند، چه موقعی ظهور مىكند؟! هر كار و غلطى هم که هست انجام مىدهيم، هر غلطى که هست انجام مىدهیم! اين چيست؟ اين خلاف است، همۀ اينها خلاف است.
اينكه مرحوم آقا مىفرمودند: «امور باید بهدست كسى باشد كه به كليت رسيده و قلب او متصل باشد» براى همين است كه دو لحن در كلام او نيست، دو قسم صحبت در كلامش نيست، مسائل را از آن بالا مىبيند و از ديد توحيدى نگاه مىكند و اين مسئلۀ توحيدى با وجود او عجين شده است و وجود او را متحول كرده و قلب او را متحول كرده به يك قلب توحيدى، نه يك قلب متظاهر. نفس برگشته، بخواهد نخواهد همين روش را دارد. خب راهش را هم به ما گفتهاند.
لذا ايشان مخصوصاً در همان سنواتى كه مسائل و مطالبى پيش آمده بود، به مناسبت خود حال و زمان، مىفرمودند: «شنيدن اين مطالب خيلى مفيد نيست و انسان بايد بهدنبال آن چيزهايى باشد كه براى او مفيد است.»
و بنده روی اين مسئله خيلى تأكيد مىكنم، بهخصوص در اين ماه رجبى كه در پيش داريم، رفقا لازم نيست كه به هر قضيهاى توجه كنند، به هر مسائلى توجه كنند، انسان بايد در خود باشد «كُن فی الفِتنَةِ كابنِ اللَّبونِ لا ظَهرٌ فَیُركَبَ وَ لا ضَرعٌ فَیُحلَب»؛1 انسان بايد بهدنبال كار خودش باشد و امور را بايد به ديگران بسپارد، خداوند براى تيسير امور،2 افرادى را خلق كرده است كه آنها خودشان به اين مسائل و جريانات مىپردازند، ما چرا بياييم فكر و ذهن خود را مشغول كنيم به آنچه اشتغال به آنها اگر براى ما ضرر نداشته باشد، نفعى هم ندارد؟! راجع به اين مطالبى كه عرض شد رفقا خوب تأمل كنند.
اهمیت روزه در ماه رجب و شعبان
روزۀ در ماه مبارك رجب، در اين مراقبه، مؤثر است، كسانى كه روزۀ قضا دارند خب نمىتوانند روزۀ مستحب بگيرند، همان روزۀ قضا را مىتوانند انجام بدهند. و كسانى كه روزه قضا ندارند، روزۀ مستحب هرچه بيشتر بگيرند بهتر است، روايت داريم: «رسول خدا اين سه ماه را در روزه به هم وصل مىكردند»1 و كسانى كه نمىتوانند روزه بگيرند، آن اذكار ماه رجب را كه «سُبحانَ الإلَهِ الجَلیلِ سُبحانَ مَن لا یَنبَغی التَّسبیحُ إلّا لَهُ سُبحانَ الأعَزِّ الأكرَمِ سُبحانَ مَن لَبِسَ العِزَّ وَ هوَ لَهُ أهلٌ» است، روزى صد مرتبه بگويند كه ثواب روزه به آنها داده خواهد شد.2
اهمیت لیلة الرغائب و لزوم اهتمام نسبت به اعمال این شب
ليلة الرغائب خيلى مورد توجه بوده است و همینطور روزۀ قبلش و اعمالى كه در آن شب هست.3 و من از خود مرحوم آقا شنيدم که:
«پرداختن به اين اعمال در اولین شب جمعۀ ماه رجب، تا سال آينده براى انسان تأثيرگذار خواهد بود».
رفقا نسبت به اعمال شب رغائب، خيلى دقت كافى را داشته باشند؛ ادعيۀ ماه رجب، حتماً خوانده بشود. و همينطور در اوقاتى كه خب براى انسان پيش مىآيد، مثلاً آدم نيم ساعت در جايى است و كارى هم ندارد، به جاى اينكه ذكرش و فكرش به اينطرف و آنطرف برود، يكى از اين ادعيهها را گوش بدهد و به معنايش توجه كند، الآن هم كه اين وسائل و اجهزه همیشه در اختيار انسان است و انسان صدا و صوتش را مىتواند كه هميشه همراه خودش داشته باشد و طراوت اين معانى را در وجود خودش نگه دارد، اين ادعيه در نفس تأثير مىگذارند، حكم دارو را دارد كه مىآيد و جلوى بسيارى را از امراض را مىگيرد، جلوى بسيارى از خطورات را مىگيرد، جلوى وساوس را مىگيرد.
خب مطالب ديگرى هم در اينجا هست، مطالب زياد است و براى رفقا هم عرض شده است. طبعاً ديگر وقت خيلى گذشته. إنشاءالله اميدواريم كه خداوند توفيق بدهد و از آنچه در اين ماه نصيب خاصان خودش میکند، به بزرگى و كرمش نصيب ماهم بفرمايد و ما را نسبت به راه بزرگان و متابعت از برنامۀ آنها موفق كند. واقعاً اين دعايى است كه انسان باید هميشه داشته باشد و نسبت به اين قضيه كاملاً اين مطلب را در نظر بگيرد كه خلاصه «نابرده رنج گنج ميسر نمىشود».4
| نابرده رنج گنج میسّر نمیشود | *** | مزد آن گرفت جان برادر که کار کر |
نفس به جزئيات علاقه دارد؛ به اين اخبار علاقه دارد؛ به اينكه «چه شد و چه شد» علاقه دارد، نفس اين است. همينكه نفس به دنيا تعلق پيدا كرده، يعنى به اينكه در اين دنيا چه مىگذرد، مسببات چگونه عمل مىكنند، سبب را رها كرده، آن علت را رها كرده، ارادۀ مبدأیی حق را رها كرده و بعد دارد بهدنبال اين امور جزئى و مصاديق خارجى مىگردد، بايد اين اشتياقِ نفس را از او گرفت، بايد اين توقعات را از او گرفت، توقع را بايد در جاى ديگرى برد، اشتياق را بايد در جاى ديگرى برد. و اين كار دارد، به همين راحتى پيدا نمىشود. و اين مراقبهاى كه بزرگان فرمودند، همين است، مراقبه در اين مسئله است. با وجود توهمات و تخيلات، براى انسان، آن معانى حاصل نخواهد شد.
إنشاءالله اميدواريم كه دست عنايت حضرت بقيةالله ارواحنافداه بر سر همۀ ما مستدام باشد؛ و خود آن حضرت با لطف و كرامتِ خود، ما را از اين ورطه برهاند و به عالم توحيد متصل كند.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد