پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1432/05/05
توضیحات
غذای حرام چگونه بر آمادگی انسان برای حرکت به سوی خدا اثر میگذارد؟ این گفتار از پیوند میان شیوه تغذیه و سلوک آغاز میکند و توضیح میدهد که درآمد نامشروع چگونه بر دل اثر میگذارد و رغبت به کار خیر را کم میکند. سپس با مثال آب، میان اثر جسمی خوردنیها و اثر باطنی آنها فرق میگذارد و نشان میدهد که گفتار، معاشرت و نیت نیز میتوانند حال انسان را عوض کنند. بحث بعد به فرق میان غذای حرام و غذای مشتبه میرسد. در مورد غذای مشتبه، پیشنهاد گفتار این است که در ضرورت به کمترین مقدار بسنده شود و به اندازه مصرف به نیازمند صدقه داده شود. نمونه نپذیرفتن وجوهات مشکوک نشان میدهد که توجه به اثر باطنی مال چگونه در عمل نمود پیدا میکند. گفتار با توصیه به غذای خانگی و پیروی از روش اولیای الهی پایان مییابد.
هو العلیم
غذای حرام چه اثری بر سلوک معنوی دارد؟
پرهیز از لقمه مشکوک و نقش صدقه در ضرورت
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 187
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله ربّ العالمین
و الصلاة و السلام على سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی آله الطیّبین الطّاهرین
و اللّعنة على اعدائهم اجمعین
اگر نظر شريف رفقا باشد، در مجالس گذشته تا حدودى راجع به ارتباط انسان در مسائل سلوكى و ارتقاء روح و نفس و تجرد جوهرى و به فعليت درآوردن استعدادها با كيفيت تغذيه و غذايى كه انسان مىخورد بهگونهاى كه این مسئله كاملاً ملموس و مشهود است، صحبت شد. و با توجه به اين مسئله، همۀ اديان الهى و لواداران شرايع الهى و زعماى دين و اولياى الهى و عرفا، تأكيدهايى نسبت به نوع غذا و كيفيت آن به شاگردانشان داشتند. همانطورىكه قبلاً خدمت رفقا عرض شد، در مكتب عرفان، این مسئله باید از دو جنبۀ افراط و تفريط منحاز و جدا شود و جنبۀ اعتدال به خود بگيرد. و اگر بنده بخواهم راجع به اين مسئلۀ افراط كه چه آفاتى براى سالك و سائر الى الله دارد، صحبت كنم، دیگر از مطلب خارج مىشويم. ولى إنشاءالله در ضمن صحبتها اشاراتى به اين مسئله خواهيم داشت.
لزوم پرهیز از تغذیۀ حرام
اين مسئله هميشه مورد دقت و تأمل بوده است كه تغذيه از مورد حرام، اصلاً بهطوركلى راه انسان را به سوى خدا مىبندد و سد مىكند و كدورتى در نفس ايجاد مىكند كه آن كدورت با حركت به سوى خدا در تعارض مستقيم و متقابل است، [مثل] كسى كه معاملهاى بكند و معاملۀ او معاملۀ ربوى باشد، كسى كه از راه غِش در معامله سودى ببرد و منتفع بشود، كسى كه از راه فريب و نيرنگ بهرهاى بهدست بياورد، كسى كه از راه فروش موارد محرّمه مثل خمر و ميته مال بهدست بياورد.
در زمان سابق و رژيم گذشته، از اين گوشتهاى منجمد خارجى مىآوردند كه میته بود و نجس بود و طبعاً خوردن آن هم حرام بود. من يادم هست در مسجد قائم شخصى بود كه از افراد پر و پا قرص مسجد بود و در نماز جماعت مرحوم آقا شرکت میکرد، اين شخص اشتغالى داشت، حالا نمىدانم چه بود، بعد در همان حدود مسجد قائم يك سالن غذاخورى درست كرد، من يك روز که داشتم مىگذشتم ديدم كه يكى از دوستان ما دارد به او مىگويد: «فلانى! شما که داری از اين گوشتهاى منجمد هم مىآورى!» يك سَرى تكان داد و گفت: «بله متأسفانه ماهم گرفتار شديم! ماهم مبتلا شديم!» آیا همين «متأسفانه» و تمام شد؟! خدا پدرت را دستت مىدهد! «متأسفانه» چيست؟ آنوقت بلند مىشوى مىآيى پشت سر آقا نماز هم مىخوانى! اين كه نشد كار! همۀ اينها حساب دارد! اين مالى كه شما الآن دارى آن را بهدست مىآورى و با آن براى زن و بچهات غذا تهيه مىكنى و به آنهايى كه به دروغ و به خلاف داری به آنها غذا مىدهى، حالا بماند كه باید جواب يكيك آنها را هم در روز قيامت بدهى، حالا آنها بماند، اما بالأخره اين بهرهاى كه بهدست مىآورى و با آن برای زن و بچه غذا تهيه مىكنى، [آیا میدانی نتیجهاش چه خواهد شد؟!]
شما خيال مىكنيد كه اينهايى كه در كربلا به جنگ با سيدالشهدا علیهالسلام و به قتال با پسر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم آمدند، چه كسانى بودند؟ همينها بودند، همين «متأسفانه آلوده شديم»ها بودند! اگرچه الآن به ظاهر كربلايى وجود ندارد، ولى خب كربلا هم هست، همين امشب، شب جمعه، امشب كربلا است، همين شخص با يك كيسۀ زر، با يك بَدره و يك مشت زر و درهم، با يك تهديد، با يك وعده، مىآيد و پسر پيغمبر را هم مثل آبْخوردن مىكشد! مثل آبْخوردن مىكشد و ككش هم نمىگزد! خب همين است ديگر، همين مالها، همين غذاها و همين مسائل است كه كمكم دل انسان را مىبندد! همين آقا مىآمد صف اول، صف دوم مىايستاد و نماز مىخواند و حتی گاهى دعاى بعد از نماز را هم همین شخص مىخواند!
يكى از رفقا در همان زمان سابق پارچهفروش بود و الآن هم در قيد حيات است، إنشاءالله كه خدا همۀ ما را دستگيرى كند و به راه راست هدايت كند و در مسير راست مستقيم كند، يك وقت به مرحوم مىگفت:
آقا يك روز يكى از همين بازاريها آمد و از ما پارچههاى بسيار زيادى را خريد، آن وقت موقع پاييز و زمستان بود و طبعاً يك نوع خاص از پارچه مورد نياز بود، آمد این پارچهها را از ما گرفت و برد و پولش را هم نياورد و در پرداخت پول آنها تعلل مىكرد، بالأخره يك روز ديديم چندتا حمال گرفته و اين پارچهها را پسآورده، حالا اينهايى را كه پسآورده بود اینطور بود که مثلاً اگر از يك توپ پارچه، نصفش را فروخته بود و نصف ديگرش را نفروخته بود، آن نصفه را که نفروخته بود، پسآورده بود، از يك توپ پارچه ديگر كه همهاش را فروخته بود و فقط دو متر از آن باقى مانده بود، آن دو متر را پسآورده بود! گفتيم: آخر اين چه وضع خريدى است؟ اين چه وضع فروشى است؟ آیا شما اينطورى از ما خريدى؟ آخر اين رسم است؟! گفت: «همين است.»! خلاصه ما به يك زور و زحمتى، اين شخص را ببين و آن شخص را ببين، تا توانستيم به او بفهمانیم که بابا حداقل اين خردهها را ببر. و وقتی هم که پسآورده بود دیگر فصل زمستان هم تمام شده بود و اینها روى دست ما باد كردند.
بعد يك روز که رفته بوديم در همان مسجد بازار که نماز بخوانيم، امام جماعت نيامده بود و خب مؤمنين (مؤمنين با عين؛ مُعمنين! اینها ايمانشان خيلى قوى است! اينقدر قوى است كه عين را بايد از آن ته حلق یا پایینتر گفت!) نشستند و باهم فکر کردند که يك امام جماعت پيدا كنند که به جاى آن آقا كه نيامده، او نماز را بخواند، خلاصه گشتند و بهتر از همین شخص را پيدا نكردند! آقا را بلند کردند و عبا را روى دوشش انداختند كه بيايد بهعنوان امام جماعت نماز بخواند! گفتم: بَهبَه! عجب امام جماعتى! عجب امام جماعتى! اين نماز جماعت كه ديگر به عرش خدا مىچسبد! ديگر اصلاً پايين نمىآيد!
التفات مىكنيد؟! اينها همين هستند! اينها همين افرادى هستند كه آمدند در كربلا و امام حسين علیهالسلام را كشتند و اصحاب امام حسين را كشتند و اولاد امام حسين را سر بريدند و گوشواره از گوش بچهها كندند!1 اينهایی را كه مىگويم شوخى نمىكنم، حرفهايم جدى است! گوشواره را همينها از گوش دختر امام حسين كندند! همينها! ديديم که در اين تعزيهها گاهى عكسهایی را مىكشند، عكس شمر را مىكشند كه دندانش آمده تا اينجا! نه بابا، شمر دندانش تا اينجا نيامده بود؛ عمر سعد يك سيخ اينجايش درآمده بود! سنان دم درآورده بود! اينها نيست، خب اين شکلها حالت بغض مصوِّر و نقّاش را تصوير مىكنند. [نه این شمر وسنان و... اینطور نبودند که شاخ و دم داشته باشند، نه،] بلكه اينها از وجوه مردم بودند، مردم به اينها اقتدا مىكردند، در مساجد به اينها اقتدا مىكردند، همینها آمدند و گوشواره از گوش دختر پيغمبر کشیدند! ما كجاییم؟! ما كجایيم؟! گفتم که آن آقا صف اول، صف دوم نماز جماعت مرحوم آقا مىايستاد و حتی دعا هم مىخواند، آنوقت در رستورانش گوشت مرده به مردم مىداد و مىگفت: «متأسفانه آلوده شديم!»!! يك سرى هم تكان مىداد!
خاك بر سرت كنند، آیا همین «آلوده شديم» و تمامشد؟! آیا با «آلوده شديم» قضيه تمام شد؟! مسئله اين است.
وقتى كه استاد مرحوم والد به ايشان مىفرمايند كه «شما چرا اين كارها را انجام دادی؟» ـ كه بنده قبلاً اين مسائل را توضيح دادهام ـ ايشان مىگفتند: «آقا اگر اين كارها را نكنيم مردم بهائى مىشوند!» ايشان مىفرمودند: «آقاى آقا سيد محمدحسين مردم بهائى هستند! آقاجان مردم بهائى هستند هر چند اشهد ان لا اله الا الله هم بگويند و معتقد به دوازده امام هم باشند!»
یک نمونه همین، به راحتى مىآييم و بهخاطر آن باور سست نسبت به تبعات مطلب و عقبات مسئله و مسائل پيشرو، خود را با ظواهر، آلوده مىكنيم و كمكم آن روزنههاى نفوذ مطلب را يكىيكى مىبنديم و آن حالت آمادگى را يكىيكى ازدست مىدهيم. ديديد وقتى كه شما در مجلس ذكرى هستيد، مجلس توسلى هستيد، مجلس ذكر اهلبيت علیهمالسلام هستيد، چه حالى به شما دست مىدهد! در حرم هستيد، در يك مقام مقدسى هستيد، در مقام طهارت هستيد، چه حال و هوايى داريد! احساس مىكنيد كه با وضعيت دو ساعت قبلتان تفاوت داريد، احساس مىكنيد حالت و روحيات و صفات و ملكات شما با آنچه ديروز با شما محشور و قرين بود تفاوت پيدا كرده است، حالت ترحّم در شما تقويت شده، حالت عطوفت تقويت شده است، حالت جود و بخشش، بيشتر شده است، اينها برای چيست؟ اینها برای وجود همين روزنههايى است كه انسان بهواسطۀ اين روزنهها مىتواند ربط برقرار كند، اگر اين روزنهها بسته شود، ربط هم قطع مىشود.
لزوم تعجیل در انجام امور خیر قبل از مبتلا شدن به وساوس شیطان
روايت عجيبى از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم است كه حضرت مىفرمايند: «إذا أرَدتُم أمراً خیراً (اذا أردتُمُ الخَیر) فأستَبقوا فإنَّ الشیطان یَمنَعُكم بَعد ذلك»؛ وقتى كه در حالتى قرار داريد كه احساس مىكنيد مىخواهيد كار خيرى انجام بدهيد، قدمى برداريد، امر خيرى را براى مؤمنى، براى اجتماع، براى مردم، براى قوم و خويش، براى رحِم و براى رفيق و دوست خود انجام بدهيد، زود انجام بدهيد، زيرا اگر اين فرصت بگذرد ديگر معلوم نيست كه شيطان بگذارد شما بر سر آن اراده و نيت خودتان پايدار باشيد! مىآيد وسوسه مىكند، كمكم مىبينيد آن حال آمادگى را نداريد، يكخرده سست شديد، يكخرده بىميل شديد! الآن قوۀ شما زياد است، قدرتتان براى انجام آن زياد است، آمادگى نفس زياد است، ولى دو ساعت كه مىگذرد میگویید: حالا بگذار برای فردا، بگذار ببينم فردا چه مىشود و...! در حالىكه وقتى كه در مجلس بوديد نمیگفتید «بگذار ببينم چه مىشود»، این را نمىگفتيد، «ببينم چه مىشود و حالا ببينم و...»، اینها را نمىگفتید، اين بهخاطر چيست؟ بهخاطر اين است كه آن حال كم شد، بسته شد، آن روزنهها جمع شد، آن روزنهها اول باز بود، لذا مىفرمايند: وقتى که ارادۀ خير مىكنيد، همان جا انفاق كنيد، چون همان موقع كه انجام بدهيد، مىماند، سفت و محكم اين اثر را مىگذارد، فرصت را ازدست ندهيد، «اغتَنَموا الفُرصَ فانَّها تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ»1 همين است كه رسول خدا فرمودند: «فرصتها را غنيمت بشمريد كه اگر معطل و مماطله كنيد، فرصت ازدست مىرود.» وقتى هم كه فرصت ازدست رفت، اگر دوباره بخواهيد انجام بدهید، همچنین باید خودتان را جمع كنيد، بايد به خودتان فشار بياوريد و در موقعِ انجام آن امر خير مىبينيد که حالتان با قبل فرق مىكند! سنگين شدهايد! دیگر فايده ندارد. البته نهاينكه فايده ندارد، كم است، پانزده درصد، بيست درصد، سى درصد است. انسان براى امر خير بايد با نشاط باشد، با روحيه باشد، تا بتواند تأثير بگذارد. اين مسئله، مسئلۀ بسيار مهمى است.
تأثیر مستقیم کیفیت تغذیه و نحوۀ ارتباطات و تفکرات انسان بر روی ملکوت انسان
اين [مال حرام] روزنهها را مىبندد، اين مال حرامخوردن است كه فضا را آلوده مىكند، چرا؟ چون همانطورىكه سابق خدمت رفقا عرض كردم هر چيزى، ملكوتى دارد، اين آبى را كه من الآن مىخورم، اين اثرى دارد، اثرش رفع تشنگى است، اين مربوط به اثر ظاهر مىشود، این اثرى كه خدا در مادۀ این ماده قرار داده است، رفع تشنگى است، رفع عطش است، سلولهاى بدن احتياج به رطوبت دارند، احتياج به ارتباط دارند، اين ارتباط بهوسيلۀ مايعى است که بين اين دو برقرار مىشود، وقتى كه اين ارتباط ضعيف مىشود، اين مايع بين دو سلول غلظت پيدا مىكند، مغز فرمان مىدهد كه بايد اين رطوبت بالا برود، بعد انسان تشنه مىشود، وقتى كه آب خورد، عادى مىشود. اين يك اثر ظاهرى است. شخص، مؤمن باشد همين اثر در او پيدا مىشود، كافر هم باشد، همين اثر در او پيدا مىشود. اين اثر بين مؤمن و بين كافر و بين پيغمبر و امام و ساير افراد از اين نقطهنظر هيچ تفاوتى نمىكند، فرقی نمیکند. اين مىشود اثر مادى مواد و عنصريات در بدن انسان. این یک مطلب است.
مطلب دوم كه آن مهم است، آن اثر ملكوتى است كه بين انجام اين فعل و بين نفس و مثال انسان حاصل مىشود و ارتباطی هم به این خوردن ندارد. یعنی وقتی که انسان این چیز را میخورد [آن ملکوت آن شیء، مهم و تأثیرگذار است نه خود خوردن آن شیء.] و ما باید روی این مسئله صحبت کنیم و کیفیت تغذیه به این مسئله برمیگردد. همانطورىكه عرض شد سالك بايد نحوۀ تغذيه خود را به كيفيتى قرار بدهد كه آن اثرِ مثال و ملكوت بتواند او را در حركت بهسوى تجرد و توحيد كمك كند نهاينكه راه را بر او ببندد. و اين اثر همانطورىكه عرض شد اختصاص به خوردنيها ندارد، بلكه صحبت كردنهاى ما، كارهاى عادى ما، تفكرات ما، نيات ما، تصرفات ما، تمام اينها داراى اين اثر هستند. يك تفكر در ذهن انسان مىآيد، انسان مىبيند قبض پيدا كرد، حالش عوض شد؛ يك تفكر در ذهن انسان مىآيد، يك خاطره در ذهن انسان خطور مىكند و انسان مىبيند انبساط پيدا كرد و به وجد آمد؛ صحبتى را مىشنود، حالت كدورت پيدا مىكند؛
انبساط روح انسان، در اثر شنیدن کلام اولیای الهی
صحبتى را از اولياى خدا مىشنود، گاهى اوقات دو دقيقه كلام اولياى خدا را شنيدن، انسان را از جا بلند مىكند و به حركت درمىآورد! قضیه چیست؟ صحبت يكى است، اما این صحبت از دهان كسى برآمده است كه قلبش متصل به ملكوت است، پس مثال او مثال ملكوت است. و آن سخن از دهان كسى برآمده است كه قلبش و سرّش و ضميرش متصل به جهيم و عقبات و دركات نار و عالم ظلمت و كدورت است، فلهذا وقتى كه شما دو دقيقه صحبت يك نفر را بشنوید كه داراى كدورت است، آدمى است كه دروغ مىگويد، آدم دروغگو، همين حرف عادى او را هم بشنويد كه «آقا اين ليوان آب را از اينجا بياور اينجا»، يكدفعه مىبينيد برگشتيد! چرا؟ چون اين آدم، آدم دروغگو است، قلبش مكدر است، قلبش ظلمانى است؛ آدمى كه فاسق است؛ آدمى كه خائن است؛ آدمى كه ظالم است و ظلم مىكند؛ جائر است، وقتى كه صحبت مىكند مىبينيد گرفته شديد، با اينكه حرفهاى بدى هم نمىزند، حرف بدى نمىزند، ولى مىبينيد گرفته شديد، اين گرفتگى بهخاطر چيست؟ بهخاطر ملكوت این سخن است كه از دهان او برمىآيد نه بهخاطر حرفهاى او، حرفهای او حرف عادى است، مثلاً «ديروز در آنجا رفتم و اين كار را انجام دادم و بعد برگشتم»، پنج دقيقه فقط قضیهای را تعريف مىكند، حرفى نزده، مسئلۀ مهمى را هم نگفته، ولى شما مىبيند كه مكدر شديد! اين كدورت از كجا آمد؟ اين شخص كه حرف بدى نزده است، اين شخص كه سبّ نكرده، اين شخص كه دشنام نداده، اين شخص كه كفر نگفته است، ولى قلب مكدر است، لذا گفتهاند كه نبايد هر چيزى را گوش داد و پاى سخن هر كسى نشست، براى اين مسئله است كه انسان ناخداگاه [تحت تأثیر ملکوت آن شخص قرار میگیرد و مکدر میشود.]
در همان زمان سابق بعضى از اين سخنوران و گويندگان بودند که سخنرانى میکردند، آنهايى كه سنشان اجازه مىدهد و آن مسائلى را كه در آن موقع بوده به ياد دارند، متوجه عرايض بنده مىشوند كه خب چه مسائلى بود و چه بساطى بود! شخصى از همين افراد و سخنوران بود که وقتى كه صحبت مىكرد، جداً مانند يك ساحر، با كلام خودش، افراد را مسحور خودش میکرد! ﴿قَالَ أَلۡقُواْ فَلَمَّآ أَلۡقَوۡاْ سَحَرُوٓاْ أَعۡيُنَ ٱلنَّاسِ وَٱسۡتَرۡهَبُوهُمۡ وَجَآءُو بِسِحۡرٍ عَظِيمٖ﴾؛1 وقتى که سحره درمقابل حضرت موسى علی نبینا و آله و علیه السلام آمدند، اینها مردم را بر مقتضاى ارادۀ خودشان برگرداندند، مردم مار میديدند، در حالىكه آن طناب بود! يعنى شخص بهواسطۀ:
1ـ قدرت نفسانى
2ـ بهواسطۀ حركات، بر مثال و تخيل و توهم راعى و ناظر غلبه مىكند، كه حالا خود اين، بحث جدایى دارد كه چه حركات موازى و معتدلى بايد انجام بدهد كه ذهن مخاطب، مخصوصاً افرادى كه از نقطهنظر نفس، داراى نقاط ضعف هستند، اينها را در توهم ببرد و وقتى كه در توهم برد، آن خواست خودش را به صورت، به او القاء مىكند و او همان را مىبيند كه اين مىخواهد و در اينجا ديگر مسائل خيلى زياد است که اينجا جاى صحبت آن نيست. چون بحث خیلی قابل براى گفتگو و كشش است، خيلى زياد، كه چگونه صحبتها اثر مىكند! و اگر خدا بخواهد و توفيق بدهد إنشاءالله در ادامۀ سلسلۀ همين مباحث، راجع به كيفيت سخنگفتن و همنشينى با رفيق و كيفيت اتخاذ رفيق و صديق و آثارى كه اين مسئله مىتواند بر ما بهوجود بياورد، در آنجا باید صحبت بكنيم.
خلاصه وقتى كه اين شخص صحبت مىكرد و سخن مىگفت، واقعاً افراد را مسحور مىكرد، يعنى سحر مىكرد، يعنى قواى مخيله و واهمۀ آنها را در اختيار مىگرفت و آنها را به همان افكار و نحوۀ تفكرى كه او بهدنبال القاى آن تفكر بود، برمىگرداند. لذا مىديديم افرادى كه پاى صحبتهاى اين شخص مىرفتند، خيلى عجيب بود، اول كه مىرفتند يك فرد عادى بودند، با آدم حرف میزدند، مىگفتند، مىخنديدند، تبسم مىكردند، حال و وضعيتشان عادى بود، ولى يك وقت مىديدى ابرویشان اينطورى شده!! (بابا چه شده؟ ما كه كارى نكرديم! آیا مسئلهاى پيدا شده؟ آیا مشكلى پيدا شده است؟) و كمكم فاصله مىگرفتند. و نگاه به چهرۀ اينها كه مىكرديم میگفتیم: چرا اينها اينطورى شدهاند؟! چرا چهرههایشان به اين وضعيت درآمده؟! چرا يك حالت صُلب2 و سفتى و جمود در وَجنات3 اينها مشاهده مىشود؟! حرف كه مىزنى میگوید: «من اين را قبول ندارم.»! يواش بابا، صبر كن. میگوید: نه، همۀ اين حرفهاى شما غلط است! تا مسئله مىخواهد به يك جايى برسد، میگوید: «نه! من اصلاً اين حرفها را قبول ندارم.»! قضيه چه شد؟ چرا دو هفته پيش اينطور نبودى؟ چرا يك ماه پيش اينطور نبودى؟ چرا يك ماه پيش مطالب را با آغوشِ باز، استقبال مىكردى و روى مسائل فكر مىكردى اما الآن خودت را مىبندى؟! چه شده؟ چه تحولى پيدا شده است؟ قضيه چه شده است؟!
دور شدن از اولیای الهی در اثر ارتباط با اهل دنیا
يكى از همين افراد بود که اتفاقاً از خويشان سببى ماهم بود، او به مسجد مىآمد و صحبتهاى مرحوم آقا را گوش میکرد و در جلساتى كه ايشان داشتند شركت مىكرد، البته جزو همان دوستان خاص نبود، ولى خيلى مايل بود بر اينكه ارتباطش را با ايشان مستحكم كند و خلاصه احساس مىكرد كه خبرى در اينجا هست كه در جاى ديگر نيست. اين احساس را واقعاً داشت و مُصر بود و مىآمد و استفاده مىكرد. حتى يادم هست كه يك روز به مرحوم آقا گفت كه «آقا صحبت امروز شما را ما باید شش ماه بهدنبال آن برویم تا ببينيم که شما امروز چه گفتيد!» حتى يكهمچنين تعبيرهايى را هم مىآورد. ولى او هم به دام اين شخص سخنور افتاد، و ديگر شروع كرد به شركت كردن در مجالس و محافل اين بندهخدا، (بندهخدا كه چه عرض كنم! او كه بندۀ شيطان بود!) در مجالس و محافل او شركت میکرد و كمكم ديديم که دیگر به جلسات جمعۀ مرحوم آقا نمىآيد، شبهاى سهشنبه که خب مرحوم آقا تفسير داشتند، مطالب اخلاقى داشتند يا تفسير احاديث قدسى مثل حديث «یا عیسى یا عیسى»1 داشتند كه متأسفانه هيچكدام از اين مطالب ایشان در دسترس نيست!2 این شخص نمیآمد و او را ديگر كم مىدیديم!
يك شب در يك مجلس افطارى كه در منزل يكى از ارحام بود و او هم در آنجا بود، من او را در آنجا دیدم، من كه اصلاً خبر نداشتم و اطلاع نداشتم که او دارد در مجالس و سخنرانیهای آن آقا شركت مىكند، اما همينكه به او نگاه كردم گفتم: اين چرا اينطورى است؟! چرا اينطورى به ما نگاه مىكند؟! مگر ما چه گناهى كردهایم؟! مگر چهكار كردهایم؟! چرا اينطورى دارد به ما نگاه مىكند؟! چرا اينقدر رنگش برافروخته شده است؟! رنگش قرمز شده بود! تااينكه بالأخره افطارى خورديم و صحبتى هم نشد و مرحوم آقا آمدند براى مسجد، ولى ما مانديم، و قرار بود که يك ربع، بيست دقيقۀ بعد از آن بيايیم، چون با والده بوديم و قرار بود که من والده را به منزل برگردانم، موقعى كه مرحوم آقا داشتند مىرفتند، رو كردند به من و بهنحوى كه آن شخص و بقيه متوجه نشوند آهسته فرمودند: «خيلى طول نده و زود برگرد.» اين را به من گفتند و حركت كردند و آمدند.
وقتى كه سفره را جمع كردند، كمكم صحبت شد و ديديم بله! خانهات آباد! بیا ببين چه خبر است! شروع كرد صبحت كردن و ماهم ديگر آمديم به ميدان، و يادمان رفت كه پدرمان گفته بود که اينجا توقف نكن و زود برگرد، و خلاصه شروع كرديم يك ساعت صحبت کردن و...، او هم ديگر هرچه دلش خواست نثار ما و پدرمان كرد! البته نسبت به پدرمان خيلى با ايماء و اشاره و كنايه! و خلاصه ديگر يكى به در بزن و يكى به ميخ بزن و یکی به آسمان و...! اصلاً ديدم اين شخص تمام راهها را به روى خودش بسته است و چنان مستِ مستِ مست شده که دیگر هيچ روزنهاى از خودش باقى نگذاشته است! آنچنان دل ما گرفت و آنچنان تكدّر پيدا كرديم و آنچنان وضع ما بههم ريخت كه وقتى که به مسجد آمدم، تا آقا به من نگاه كردند فرمودند: «مگر نگفتم آنجا نمان؟!!» از آن قيافۀ نحس ما، از ده فرسخى پيدا بود كه چه بر سر ما آمده است! خب او تمام زوايا را بسته بود. بعد مرحوم آقا فرمودند: «هر كسى پاى صحبت اين شخص بنشيند، زيرآب او زده خواهد شد!»
خب چرا اينطور است؟ چون ما هنوز به مرتبۀ فعليت و استكمال وجودى نرسيدهايم كه بتوانيم درمقابل اين هجمات، وِقايه داشته باشيم و خودمان را حفظ كنيم و نگه داريم.
لزوم رعایت مسائل عالم تکوین
مىگويند: وقتى که عرق كردى، ورزش كردى، راه رفتى، از حمام درآمدى، در معرض باد قرار نگير، سرما مىخورى، حالا مىگويیم: نهخير ما بايد بياييم و با اين جريان مقابله كنيم! خب بابا سرما مىخورى مىميرى، قضيه شوخى هم ندارد، مىميرى. بايد قاعده و قانونى را كه پروردگار در اين طبيعت براى ما قرار داده است، رعايت نمود، بعداً به يك مرتبه مىرسيد كه حتى اگر عرق هم کردید و درمقابل باد قرار بگيريد سرما نمىخوريد، اما فعلاً نه، فعلاً بايد حفظ كرد، طفل شيرخوار را بايد حفظ كرد، بچه را بايد حفظ كرد، روح لطيف را بايد حفظ كرد، اينها مسائلى است كه بايد حفظ كرد. اين مسائل در مرد به يك قسم است، در زن به يك قسم است، كه بنده بعضى از اين مطالب را در مجالس مربوط به سلوك خانمها و مخدرات عرض كردهام و بعضی را هم بعداً عرض مىكنم كه به چه دليل راجع به خانمها و مخدرات اين دستورات هست، دليلش چيست؟ خب دليلش همين است كه قواى زن نسبت به قواى مرد، جنبۀ انفعالى دارد و مرد بهواسطۀ تقابل و روبرو شدن و مواجهه، چه مواجهۀ حضورى و چه مواجهۀ غيرحضورى، بر نفس او (زن) برترى پيدا مىكند، اين نكتهاى است كه ما از آن غافل هستيم، يكمرتبه مىبينيم اى دل غافل! حالا بيا و ببين كه چه اتفاقى افتاده است! اين مسئله مربوط به مسئلۀ ملكوتى آن است.
لزوم اجتناب از تغذیۀ از حرام بهطور مطلق
نكتهاى را كه خيلى از دوستان در سؤالاتشان از بنده سؤال مىكنند، راجع به موارد مشتبه است كه در موارد مشتبه چه بايد كرد؟
خب مورد حرام را اگر انسان متوجه شد، مثلاً در جایى كه مىرود و مىداند كه اموال اين شخص حلال نيست، خب چيزى نمىخورد يا اينكه میداند اموال این شخص، مخلوط به حرام است، كه بنده در اين موارد عرض كردم که به ميزان آن مقدارى كه خورده، به فقير صدقه بدهد، اين صدقه، رفع آن مطلب را مىكند و البته بهتر است كه انسان تناول نكند، چون بالأخره تأثير مىگذارد. اين كه بنده عرض مىكنم در موارد ضرورت است، يعنى وقتى كه هيچ راه و چارهاى براى انسان باقى نماند، در اينصورت انسان بايد به حداقل اكتفا كند. خب در اينصورت بايد براى اينكه اثرش كم شود، آن مال را به مقدارى كه مصرف كرده است، از باب صدقه به فقير بدهد تااينكه تا حدودى رفع آن كدورتى كه براى او حاصل شده است، بهواسطۀ اين صدقه بشود. چون بالأخره تأثير دارد، فضا تأثير دارد، اين تأثير فضا را ما نمىتوانيم انكار بكنيم، مسئله واقعاً خيلى عجيب است! خيلى عجيب است!
الآن ما بهطوركلى از اين مطالب غفلت كردهايم و اين مطالب را سرسرى مىگيريم، مىگويند: اين حرفها چيست؟! غذاى مشتبه چيست؟! در دين به اين مسائل اينقدر توجه نشده! ما محكوم به ظاهر هستيم!
آقاجان من! همين حرفها است كه ما را نگه داشته است و داريم در جاى خود، درجا مىزنيم، همين مسائل است، همين مطالب است.
پایبندی به ملکوت، عامل اختلاف روش اولیای الهی با علمای اهل ظاهر
مرحوم آقا سيد جمالالدين گلپايگانى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ از مراجع بزرگ و اولياى الهى بود (اين دومىاش مورد نظر بنده است)، ما همۀ این درسها را خوانديم ولى به كجا رسيديم و به كجا رفتيم؟! همۀ كتابها را خوانديم ولى چه نتيجهاى از اين كتابها گرفتيم و براى مردم اين انبار كردن اطلاعات و مطالب ما چه سودى داشته است؟!
در زمان سابق يكى پيش مرحوم آقا آمده بود که وجوهاتش را حساب كند، ايشان فرمودند:
اين وجوهات شما از راه مُشتبَه بهدست آمده است و من نمىپذيرم!
مبلغ آنهم خيلى زياد بود، هرچه اصرار كرد ايشان فرمودند:
من نمىپذيرم، نمىپذيرم، برو آقاجان!
بعد رفته بود پيش يك شخص ديگر كه او هم اتفاقاً از منتسبين بود و گفته بود:
آقا بياييد اينجا! پس ما اين درسها را براى چه خواندهايم؟! ما آمدهايم كه كار شما را راحت كنيم! آمدهايم که مشكل شما را حل كنيم! بار را از دوش شما برداريم! و...، آقا بيا اينجا.
و این شخص پيش او رفت و يكخرده چك و چونه و كم و زياد و اين حرفها (از همين كارهايى كه بله! همه جا هست) [و مشکلش حل شد!]
من ديدم که مرحوم آقا دارند اين قضيه را براى كسى تعريف مىكنند و مىگويند:
من به آن شخص گفتم: آقاجان من! بنده با شما مىآيم و همراهى مىكنم ولى تا كجا؟ تا کنارِ درِ جهنم! از کنارِ درِ جهنم ديگر دكتر اجازه نداده است که ما وارد بشويم! مزاج ما با جهنم جور درنمىآيد، تا کنار در جهنم ما با شما همراهى مىكنيم و از آنجا به بعد، خداحافظ!
اما او چه مىگويد؟ میگوید: «نه آقا، بیا ما كارت را راه مىاندازيم! درست مىكنيم! بيا اینجا.»!
يك وقت یک بندهخدايى آمده بود و مىگفت كه «آقا، بعضى از آقايان خلاصه ارفاقهايى دارند و...!» گفتم: آقا بنده اين درسها را نخواندهام، برو پيش همان كسانى كه اين درسها را خواندهاند! بنده سوادم در آن حدى نيست كه بتوانم ارفاق کنم! این از بىسواديم است، چه كنم؟! برو پيش باسوادها كه مشكلت حل شود!
شخصی پيش مرحوم آقا سيد جمالالدين گلپايگانى رفته بود...، آقا سيد جمالى كه اين درسها را براساس تفقّه اهلبيت علیهمالسلام خوانده است، آنوقت آن يك چيزى مىشود، براساس فهمى كه از ناحيۀ اهلبيت آمده است و براساس راهى كه امام صادق عليهالسّلام نشان داده است، بر آن اساس و بر آن اجتهاد، إنشاءالله اگر خداوند توفيق بدهد و ديگر بدائى حاصل نشود، اين رساله اجتهاد و تقلید مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ كه تقرير درسهاى استاد ايشان در نجف، مرحوم آيةالله آقا شيخ حسين حلّى ـ رحمة الله علیه ـ بوده است كه مرد بسيار بزرگى بوده است و از ايشان بسيار تعريف مىكردند و از او تعبير به علامۀ حلّى ثانى مىكردند، چون اتفاقاً خود ايشان هم اهل حلّه بوده است، و از اين مرد بزرگ، خيلى تجليل و تكريم و تعظيم مىكردند و منهم در بعضى از نوشتجاتم خاطراتى از صفاى دل و صداقت و آن معنويت و واقعيت اين شخص نقل كردهام،1 ديگر مگر انسان براى امثال اینها آه بكشد، کجا مثل اینها پیدا میشوند؟! براى چند درصدى هم اگر باشد، انسان بايد حسرت آنها را داشته باشد! علىٰكلّحال إنشاءالله اگر خداوند توفيق بدهد، بنده در آن رساله مطالبى را عرض خواهم كرد،2 چون قرار بر اين است كه بر آن رساله تذييلات3 و تحشیه4 داشته باشيم و نسبت به بعضى از مطالب آن مقدارى توضيحاتى بدهيم،5 إنشاءالله رفقا آن واقعيت اجتهاد و تقليد را خواهند ديد كه كدام اجتهاد، اجتهاد امام صادقى است و كدام اجتهاد، اجتهاد امام باقر است و كدام تقليد، مورد نظر ائمه عليهمالسلام است؟ آیا همينطور و به همين كيفيت [که الآن هستف مورد نظر آنها بوده است؟!]
مرحوم آقا سيد جمالالدين گلپايگانى از زمره فقهايى بودند كه آن حقيقت فقه را با مشام جانشان استنباط مىكردند و از مصاديق آن حديث عجيب و غريب و كوبنده و تكان دهنده در مصباح الشريعه بودند که از امام صادق عليهالسّلام نقل میکند که حضرت فرمودند: «لا یَحِلُ الفُتیا لِمَن لا یَستَفتى مِن اللهِ عزّوجلَ بِصَفاءِ سِرِّه و إخلاصِ عَمَلِه و عَلانیَتِه و بُرهانٍ مِن رَبِّه فى كُلِّ حال»؛1ما كجاييم؟! ما كجاييم؟! فتوا يعنى اعلان حكم، فتوا با حكمى كه مجتهد مىدهد دوتا است، يك وقت مجتهد يك حكم مىدهد و مىگويد: اين حكم من است، هر كسى که مىخواهد تقليد كند و هر کسی كه نمىخواهد نكند، اين حكم، حكم من است، به اين فتوا نمىگويند، به اين اصدار حكم مىگويند. فتوا جنبۀ اثبات دارد، اعلان دارد، ابراز دارد، اعلام دارد كه اى مردم بياييد و اين مطلب را بشنويد و به آن جامۀعمل بپوشانيد، اين را مىگويند فتوا.
امام صادق عليهالسّلام چه مىفرمايند؟ «لایحل الفتیاء»؛ فتوا دادن جايز نيست، حرام است، حرام است فتوا دادن براى كسى كه هنوز قلبش متصل به ملكوت نشده باشد و احكام را از ملکوت و منابع ملكوت (نه از روى كتاب، نه از روى جواهر) دريافت نكرده باشد. [فتوا دادن بايد] از روى برهان و دليل قاطع [باشد] که همان استنارۀ قلب است كه بهواسطۀ انارۀ ربّ، قلب او مستنير به انوار ساطعۀ از ناحيۀ صُقع ملكوت شده است و مطالب و قضايا را مىبيند، مىبيند! وقتى که گوشت كوسه را مىآورند و در جلوى او مىگذارند، ظلمت را در اين گوشت مىبيند، مىبيند، وقتى كه شطرنج را مىآورند و درمقابل او قرار مىدهند، آن كدورت لعب به شطرنج را مشاهده مىكند، اين فرد فردى است كه مىتواند اعلان حكم كند که آى مردم بيايد تقليد كنيد. اين را امام صادق عليهالسّلام مىفرمايد.
مرحوم آقا سيد جمال گلپايگانى از زمرۀ اين افراد بود، بالاتر از آقا سيد جمال، مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ بود كه خب ایشان حساب ديگرى داشت، ایشان كه ديگر اصلاً در افقى بود كه در فكر و فهم ما نمىگنجند. مرحوم آقا از قول خود آقا سيد جمال بلاواسطه نقل مىكردند، اين قضيهای كه من نقل مىكنم، قضيهاى است كه از ايشان بلاواسطه شنيدم و ايشان هم از مرحوم آقا سيد جمال نقل میکردند (اینهم سندش):
يك روز يكى از افراد (اسم بردند، ولی حالا من اسم نمىبرم) از همين معاريف و از اعيان و از افراد سرشناس ايران به اتفاق يكى از رجال سياسى كه من با آن شخص سابقۀ سلام و عليك داشتم، به منزل ما در نجف آمد كه وجوهات بدهد، گفتم: اين وجوهات تو محل اشكال است و مشتبه به ربا است و من نمىپذيرم! هرچه اصرار كرد گفتم: نمىپذيرم، نمىپذيرم. بالأخره آن شخص رفت. بعد ديدم كه نزد يكى از مراجع رفته و با او حساب كرده و او هم پذيرفته و قبول كرده است! و بعد دوباره به نزد من آمد و گفت كه «آقا ما رفتيم خدمت فلانى و ايشان هم پذيرفتند!» منهم گفتم: إنشاءالله مبارك است، إنشاءالله خير است!
بعد در مجلس ختمى اتفاقاً من با آن مرجع برخورد كردم و گفتم: شنيدهام كه فلان كس آمده در اينجا و با شما وجوهات حساب كرده است! گفت: «بله ايشان آمد و... .» گفتم: مگر به شما نگفت که از فلان مال و فلان مال كسب كرده است؟ گفت: «چرا، گفت.» گفتم: پس چرا قبول كرديد؟! گفت: «آقاى آقا سيد جمال، طلبهها نان مىخواهند!! نان مىخواهند!! با اين حرفها كه نمىشود شكم طلبهها را سير كرد»!! (التفات مىكنيد؟!) من گفتم: آقا آیا طلبهها از مال حرام نان مىخواهند؟!1
ببينيد! يك مرجع تقليد دارد مىگويد: از مال حرام بايد به طلبهها نان داد! پس ما اين درسها را براى چه خوانديم؟!
اما چرا مرحوم آقا سيد جمال اين حرف را مىزند؟ چون آقا سيد جمال به ملكوت مال حرام باور دارد، ما باور نداريم، خيال مىكنيم نان، نان است دیگر، پلو، پلو است و گوشت هم گوشت است و خورشت قورمهسبزى هم بَهبَه چقدر خوشمزه به شرط اينكه آشپزش آن را خوب به قوام آورد، انسان يك شكم سير مىخورد و مىگويد: عجب غذاى خوبى و عجب غذاى لذیذی! ولى اين ملكوتش چه مىشود؟ قضيه چه مىشود؟ او (مرحوم آقا سید جمال) دارد اين ظلمت را مىبيند و آن مرجع ديگرى كور است! دو فتوا، صد وهشتاد درجه درمقابل هم قرار مىگيرند! يكى مىگويد: حرام، آن يكى مىگويد: واجب! اصلاً واجب! مباح چيست؟ آقا واجب است!! دو فتوا درقبال هم قرار مىگيرند!
تأکید بزرگان بر استفادۀ از غذای منزل
لذا بزرگان مىفرمودند كه «از خوردن مال مشتبه در مجالس پرهيز كنيد»، اين يكى از دستورات بوده است که وقتى كه در يك جا مىرويد [نسبت به مسئلۀ تغذیۀ خود دقت بهخرج بدهید.] خب اين عجيب است، واقعاً عجيب است! انسان مىبيند و احساس مىكند كه اين دو باهم جور درنمىآيد.
بعضى از دوستان براى من نقل مىكردند، البته خب این قضیه خیلی زياد اتفاق مىافتد، یکی دوتا نبوده. همين چندی پيش، يك نفر از سفر عتبات برگشته بود و تا مدتها هر جا كه مىرفت، اگر مجلس، مجلسى بود كه در آن مجلس، موقعيتِ ديانت ضعيف بود، حال تهوع پيدا مىكرد و مرتب به دكتر مراجعه مىكرد و دکتر هم مىفرستاد آزمايش و...، ولی میدیدند که اين شخص كه چيزيش نيست، طوريش نيست، سالم است، پس چرا حال تهوع پيدا مىكند؟! بهطوری که اصلاً این شخص وسيلۀ براى تست سفره شده بود، سر هر سفره تا غذا مشتبه بود، برمىگرداند! بعد جریان را به من گفتند، گفتم: بابا اين جاى ديگر كارش مسئله دارد، اينقدر او را به دكتر نبريد، او را در خانه نگه داريد، اين كار را بكنيد و... تااينكه كمكم حال نسبتاً عادی پيدا كرد.
يكى ديگر از سفر عمره برگشته بود، مىگفت: «در هر جا كه مىرفتم، در خيابان که مىرفتم، مغازه كه اصلاً ديگر نمىتوانستم بروم، غذاهاى بيرون را نمىتوانستم بخورم!»
مرحوم آقا چقدر تأكيد داشتند بر اينكه تا جايى كه مىتوانيد از غذاى بيرون نخوريد! البته حالا بعضى از اوقات اشكالى ندارد، برحسب ضرورت، يا اينكه انسان خودش برود ببيند اين غذايى كه دارد بيرون طبخ مىشود، طباخ آن غذا كيست؟ افراد چه كسانى هستند؟ اصلاً آیا مسلمان هستند؟ مسلمان نيستند؟ در چه وضعيتى هستند؟ خب همۀ اينها حساب دارد ديگر، لذا میفرمودند: «حتى الامكان غذاى منزل را بخوريد، غذايى كه در منزل طبخ مىشود، غذايى كه عيال خود انسان طبخ كرده است.» خب مشخص است ديگر، غذايى كه افراد، دوستان، رفيق، اینها طبخ كردند خب مشخص است. حالا در بعضى از اوقات بهنحو ندرت، اينها خب ديگر حكم ديگرى دارد. همۀ اينها تأثير مىگذارد.
حتی گاهى اوقات انسان در بعضى از فضاها كه وارد مىشود مىبيند که لقمه از گلويش پايين نمىرود، يعنى فضا، يك فضايى است كه اصلاً لقمه از گلو پايين نمىرود، گير كرده، پايين نمىرود و اين حالت براى انسان پيدا مىشود، يعنى يكهمچنين وضعيتى پيدا مىشود. من مىگفتم: انسان نبايد هر جايى برود، نبايد هر مكانى برود، مىگويند: «نه، چه اشكال دارد؟ خب انسان برود و خودش را نگه دارد.» بابا تو قابليت این را داشته باش كه بتوانى خودت را نگه دارى، خب هر جا كه مىخواهى بروى برو. ولى وقتى كه تو يكهمچنين قابليتى را ندارى و اگر بروى و احساس نكنى، آنوقت تو ازدست دادى نهاينكه به يك مرتبۀ از كمال رسيدى! چون ازدست دادى نمىفهمى! چون الآن ديگر آن صفاى قبلى خودت را ندارى، احساس عادى بودن مىكنى، نهاينكه يكمرتبه بالا رفتى و رشد كردى و الآن به مسئلهای رسيدى كه براى تو دو جنبه، ديگر تفاوتى ندارد و مىتوانى ملاحظه كنى و حفظ كنى، نه، قضيه اين نيست. اينجا است كه انسان بايد ملاحظاتى داشته باشد و از موارد شبههناك پرهيز كند.
لزوم اسوه و الگو قرار دادن روش اولیای الهی در مسیر زندگی
خب من اتفاقاً امروز خيلى خسته بودم و نزدیک غروب گفتم اگر میشد که اطلاع بدهیم که رفقا امشب نیایند خوب است ولى دیدم رفقا آمدند، لذا گفتم: علىالله به زيارت رفقا و دوستانمان برويم، اينهم محفلى است برای اینکه برویم آنها را ببینیم دیگر و حالا چند كلمهاى صحبتى هم از اين مسائل و از اين مطالبى كه خب بزرگان فرمودند و نقل کردند، بکنیم که «عندَ ذِكرِ الصالحین تَنزل الرحمة»،1 اما عمده اين است كه انس پيدا كنيم و رفيق را ببينيم و بلكه بهواسطۀ اين برخوردها و اين ديدنها، آن گرفتاريهاى خودمان، آن نابسامانىها و ناهنجارىهاى خودمان با ديدن دوستان و رفقا تا حدودى اعتدال پيدا كند. علىٰكلّحال إنشاءالله خداوند توفيق بدهد كه هرچه بيشتر ما با راه و روش بزرگان آشنايى پيدا كنيم، راه و روشِ تجربه شده، نه از داخل كتاب درآمده و گفته شده، افرادى كه رفتند، تجربه كردند، لقمه را جويدند، آماده كردند و گفتند: «بفرماييد.» اين افراد را بايد اسوه و الگو قرار داد، آنهايى كه حقايق احكام را با چشم دلشان دريافتند و به مرتبۀ شهود رساندند و بعد حالا مىگويند: «آقاجان بيا اين كار را بكن؛ آن كار را نكن.»
گاهى مىشود که انسان چيزهايى مىشنود، چيزهايى مىبيند، چيزهاى عجيب، اصلاً عجيب، اصلاً آدم مىماند که آقا مگر يكهمچنين حرفى مىشود؟! مگر يكهمچنين حكمى مىشود؟! آخر مگر مىشود؟! چه شده؟! به كجا رسيديم؟! به كجا داريم حركت مىكنيم؟! كجا داريم مىرويم؟! ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي هَدَىٰنَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهۡتَدِيَ لَوۡلَآ أَنۡ هَدَىٰنَا ٱللَهُ﴾1 مرحوم آقا اين آيه را خيلى مىخواندند و به ما هم توصيه مىكردند كه هميشه اين آيه را بخوانيم. «حمد مخصوص خدايى است كه ما را با اين مدرسه و با اين مكتب و با اين راه، راه مستقيم و صراط مستوى و مستقيم ائمه عليهمالسلام آشنا كرد و اگر هدايت خدا نبود، ما كجا بوديم؟! ما در چه مجالسى بوديم و با چه دوستانى بوديم؟! برويد ببينيد! خب ببينيد چه خبر است! ببينيد اوضاع چيست! خب افراد را ببينيم، يكخرده به خود بياييم و قدر بدانيم، قدر بدانيم كه چه راهى در اختيار ما گذاشتهاند و چه مسائلى را سهل، سهل بهدست ما رساندند. مرحوم آقا مىفرمودند: «ما سفره را انداختهايم و مىگوييم: بيا، ولی شخص نمىآيد!» بابا سفره را انداختهايم ديگر، خودمان سفره را انداختهايم، خودمان غذا را آوردهايم، خودمان بشقابها را آورديم و چيديم، غذا را طبخ كرديم و در سفره گذاشتيم، مىگوييم: بيا بخور، مىگويد: نمىخواهم!!
ولى نگاه مىكنيم مىبينیم الحمدلله خداوند چشم را باز كرده و مطالب را در اختيار گذاشته، مسائل را در اختيار گذاشته است، بايد شكر خدا را به جاى بياوريم و از خدا بخواهيم كه هم فهم نسبت به مطالب و هم توفيق متابعت را به ما عنايت كند.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد