پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1432/07/09
توضیحات
دعای لیلة الرغائب در این گفتار با پرسشی همراه است که از خدا چه بخواهیم. سخن از معنای رغائب، یعنی هدیههای ارزشمند و دور از انتظار، آغاز میشود و توضیح میدهد چرا حتی چنین هدایایی ارزش از دست دادن عزت نفس را ندارند. سپس به احیای این شب و دعایی میرسد که در آن از خدا میخواهیم ما را در خیر پیامبر و خاندانش شریک کند و از بدی دور بدارد. افزایش فهم، رهایی از توهم و کم شدن دلبستگیها نمونههایی از خواستههای این شباند. گفتار همچنین دو برداشت درباره تعیین شب رغائب در صورت همزمانی جمعه و آغاز رجب و نقش روزه پنجشنبه را بررسی میکند. بخش پایانی، اصلاح خیال را در نمونههایی مانند شنیدن روایت یکطرفه و انتظار از مشورت توضیح میدهد تا روشن شود مراقبه چگونه به داوری سنجیده و آمادگی برای دریافت فیض کمک میکند.
هو العلیم
در لیلة الرغائب از خدا چه بخواهیم؟
معنای رغائب و جایگاه اصلاح خیال در مراقبه
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 190
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدّس الله سرّه
أعوذبالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
و صلّى الله على سیّدنا و نبیّنا أبىالقاسم محمّد
و على آله الطّیّبین الطّاهرین
و اللّعنة على أعدائهم أجمعین
امشب، شب رغائب است و شبى است كه آن نفحات خاصّۀ الهيّه كه خداى متعال به بندگان خاص و اوليائش وعده داده است، در امشب براى آنها نازل مىشود؛ ليلة الرغائب، شب ليلة الرغائب غلط است، خود ليله به معناى شب است، لذا یا باید گفت: شب رغائب يا باید گفت: ليلة الرغائب.
رغائب يعنى تحفهها و هديههای غير متوقع
رغائب به آن تحفه و هديۀ بسيار گرانقيمت و ارزشمند گفته مىشود كه بهحسب ظاهر، رسيدن به آن بهطور عادى بسيار مستبعد است. اگر انسان به يك هديهاى برسد، يك تحفهاى برسد، شخصى منزل انسان بيايد و يك هديه براى انسان بياورد، خب اينها چيزهاى عادى است، همه اين كارها را مىكنند و براى يكديگر هديه مىبرند، تحفه مىبرند. يا انسان معاملهای مىكند، در آن معامله استفاده مىكند، ربح مىكند، خب اين يك مسئلۀ عادى است، همه اين كارها را انجام مىدهند و انسان به قصد ربح و به قصد رسيدن به يك منفعت، آن معامله را انجام مىدهد و اگر بداند كه در آن معامله منفعتى نيست، طبعاً اقدام نمىكند، اين يك مطلب طبيعى است. ولى يك وقت شخصى دارد زمينى را براى ساختمانى مىكَند، جايى را براى عمران، دارد خراب مىكند، يكمرتبه كُلنگش مىخورد و نگاه مىكند و مىبيند که عجب! يك حفرهاى وجود دارد، میرود حفره را نگاه مىكند، دقت مىكند، مىبيند که عجب! در اينجا كوزهاى هست و در آن كوزه گنجى هست و طلاهايى هست، از اين چيزهايى كه گاهى اينطرف و آنطرف بهدست مىآيد. به اين مىگويند: رغيبه، يعنى يك تحفه و هديۀ غير متوقع، يك تحفهاى كه ديگر تا آخر عمر كافى است، مىگويند: فلانى ديگر بارش را بست! يعنى ديگر هرچه بردارد باز هم هنوز جا دارد. اين معنا بهحسب ظاهر است.
جمع رغيبه مىشود رغائب، يعنى تحفههاى غير متوقع، نه تحفههاى عادى، نه هديههاى عادى، نه آنچه انسان بهطور روزمره و در طول ماه و سال و هفته به او مىرسد، اينها هديه است، به اینها رغيبه نمىگويند.
در روايتى كه از امام عليهالسّلام هست، حضرت مىفرمايند:
وَ أعزِز (وَ اكرِم) نَفسَكَ عَن كُلِّ دَنیَّةٍ وَ ان ساقَتكَ الَى الرَّغائِبِ، فانَّكَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مِن نَفسِكَ عِوَضاً؛1
«نفست را عزيز بدار، منيع بدار، بلند بدار، دور بدار، آن نفس تو و عزت تو در يك مرتبهاى است كه با هيچيك از اين تحفهها و هداياى مادّى قابل براى تعويض نيست.»
رغائب در این روایت به همین معنا است.
وجود عزت نفس و مناعت طبع در بعضی از افراد
ديديد بعضىها نسبت به مسائل عزيز هستند، منيع هستند، مناعت دارند، عزت دارند، زود بند را به آب نمىدهند، زود سفرۀ دل را باز نمىكنند، گرفتارى كه براى آنها پيش آمده، آن را زود مطرح نمىكنند. خيلى در خودشان نگه مىدارند، مطالب را در خودشان نگاه مىدارند، مسائل را نگه مىدارند. خود را پيش افراد، موجه جلوه مىدهند، خود را به كيفيتى نشان مىدهند كه گويا مشكلى وجود ندارد، مسئلهاى وجود ندارد. خب خدا عالم است دیگر، وقتى که خدا عالم است، حالا انسان بيايد مشكل خود را براى خلق خدا مطرح كند! گرفتارى خود را همينطور مطرح كند و به رخ بكشاند! اينها افرادى هستند كه مناعت ندراند، عزت نفس ندارند.
درمقابل، افرادى هستند كه آنها داراى مناعت طبع هستند. مىگويند: فلانى طبعش بلند است، عزت دارد، براى خود ارج و قيمتى قائل است، آن ارزش خود را به اين سؤال معاوضه نمىكند، به اين درخواست معاوضه نمىكند.
مذموم بودن درخواست و طلب از دیگران
در اين زمينه، روايات بسيار است، ما در اين زمينه خيلى روايات داريم كه:
اگر مؤمن مىدانست كه در سؤال كردن چه چيزى را ازدست مىدهد، هيچگاه در زمان حيات و عمر خود، از كسى درخواست نمىكرد.2
بهطورى كه در روايت داريم:
بعضى از اصحاب رسول خدا وقتىكه سوار بر مركب بودند، گاهى اوقات چيزى از دستشان مىافتاد و يك شخص پيادهاى هم کنارشان راه مىرفت و او مىتوانست این چیز را بردارد و به دست او بدهد، این شخصِ سواره مىتوانست بگويد كه «آقا يك چيزى از روی كيسه افتاده، اين چوب از دستم افتاده، تازيانه و چيزى كه با او مركب را حركت مىدهم، از دستم افتاده، لطفاً آن را بردار و به من بده»، این کار را نمیکرد، بلکه خودش پياده مىشد و آن را برمیداشت تااينکه حتی این سؤال را هم نكرده باشد كه اين را به من بده.1
اثر عزت نفس و مناعت طبع در مسائل شخصی و اجتماعی
اين عزت نفس و اين مناعت طبع، يك مسئلهاى است كه نه فقط در امور و مسائل اجتماعى تبعات و آثار بسيار بسيار سازنده و مثبتِ عجيبى دارد، بلكه نسبت به نفس خود انسان، مسئلۀ بسيار مهمى است.
آنهايى كه يكهمچنين حالتى دارند (یعنی عزت نفس ندارند)، اینها هيچوقت رشد نمىكنند، هميشه در يك حالت مىمانند، هميشه در يك حدّ هستند. نفسشان رد نمىشود، از مشكلات نمىگذرد، چون تا با يك مشكل برخورد كنند، فورى مطرح مىكنند: «آقا سرمان درد گرفت، آقا پايمان درد گرفت، آقا آنجا اينطور شد، اينجا اينطور شد!» روزگار هم كه بالأخره بدون مشكل نيست، براى هيچكس بدون مشكل نيست، براى همۀ افراد، همه چيز در پرونده نوشته شده است. اگر انسان بخواهد بر اين مسائل صبر كند و بازگو نكند و مطرح نكند و در خود نگه دارد، همان صبر و تحمل و نگهداشتن، او را از اين مرتبه به مرتبۀ ديگر عبور مىدهد و از اين مرحله به مرحلۀ ديگر رشد مىدهد.
معنای «وَ اكرِم نَفسَكَ عَن كُلِّ دَنيَّةٍ وَ ان سَاقَتكَ الَى الرَّغائِبِ فَانَّكَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مِن نَفسِكَ عِوَضاً»
«وَ اكرِم نَفسَكَ عَن كُلِّ دَنیَّةٍ» معنايش همين است. عزيز بدار، بزرگوار بدار، كريم بدار، با كرامت بدار نفسی را كه خدا به تو داده است؛ از هر كار پست و دنى و بىمحتوا و اعتبارى و دنيوى، از هر خم و راست شدن، از هر تعظيم و تجليل كردن، از هر سلام و صلوات فرستادن، از هر كرنش و تملّق كردن، از هر تواضع بيجا و بىمورد، از هر ستايش و مدح و ثناى بيهوده و غلط کردن، نفس خود را عزيز بدار، كريم بدار، بالا بدار، اگرچه اين كرنش و ستایش و تواضع و تملق، تو را به رغائب برساند، تازه نهاینکه به تحفه برساند، نهاينكه به تو پستى را بدهد، شما را مدير كل بكند، رئيس آن اداره كند، وزير فلانجا کند، اينها كه عادى است و يك روز مىآيد و يك روز هم مىرود، این که مسئلۀ مهمی نیست، آبى است كه در جوى است و از اين طرف مىآيد و از آن طرف مىرود، نه، بالاتر از اين، حتی آن عوضهايى كه براى تو غيرمتوقع است، يكمرتبه يك تحفۀ خيلى غريبى، يك هديۀ غيرقابل تصورى، يك منصب و جايگاه غيرقابل قبولى به تو بدهند، نفس خودت را عزيز بدار، دنبال اين كارهاى دنى و پست نرو و خود را به اين متاع مفروش، به این متاعهاى دنيوى و امور روزمره مفروش.
این كرنشها براى چه كسى است؟! این تواضعها براى چیست؟! این تملقها به چه داعى است؟! تو كه از فرداى خودت خبر ندارى، تو که اختيار عزرائيل در دستت نيست، براى چه مىخواهى كرنش بكنى؟! براى چه مىخواهى تواضع بكنى؟! آیا برای اینکه دو ريال بيشتر نصیبت بشود؟! خاك بر سرت كنند! خاك بر سرت كنند كه آن هديۀ الهى را كه خدا به تو ارزانى داشته و خلعت خليفةاللهى بر آن پوشانيده، تو را خليفۀ خود كرده است، اگر به ماه اشاره كنى، ماه دو نيم مىشود، آنوقت ای بيچاره تو براى چه كسى مىخواهى تملق بكنى؟! اگر به شمس اشاره كنى، آن را نگه مىدارى! مگر آصف برخيا خورشيد را نگه نداشت؟ بشر بود ديگر، وزير حضرت سليمان علی نبینا و آله و علیهما السلام، بشر بود، يك بشر عادى بود، عبد صالح خدا بود که بر اثر اطاعت، نفس او بر مثال موجودات، قاهر شده بود، مثال و ملكوت موجودات را در اختيار گرفته بود، خورشيد را برمىگرداند. حضرت سليمان فرمود: نمازم دارد قضا مىشود، گفت صبر كن، الآن ببين، خورشيد را برگرداند و حضرت سليمان نماز خواند، وقتى كه داشت از لشگر سان مىديد و نماز عصرش داشت قضا مىشد.1
هان! اينهايى را كه دارم مىگويم تعجب نكنيد، اينها امور مادى است. امور مادى است که قابل مقايسه با اين رغائبى كه در اين دنيا هست، نيست. تو از نظر مادى به جايى مىرسى كه ملك و ملكوت عالم در اختيار تو قرار مىگيرد، آنوقت ای بدبخت تو دارى تملق مىكنى! تملق مىكنى! ستايش مىكنى! مدح مىكنى! مدح چه كسى را میکنی؟ يكى كه نمىداند دستش، پنج انگشت دارد يا ششتا! مدح چه كسى را داری مىكنى؟! تملق چه كسى را دارى مىكنى؟! آنهم براى دو روزۀ دنيا! براى دو روزۀ دنيايى كه آنهم در اختيارت نيست! آیا در اختيار تو است؟ اگر در اختیار تو است خب بسمالله! بفرما! آیا از يك ساعتِ بعدِ خودت خبر دارى؟! براى دو روزۀ دنيايى كه در اختيارت نيست، مىآيى آن نفسى را كه مىتواند زمين و زمان را تغيير بدهد، آن را به يك چندرغاز مىفروشى! به يك چندرغاز مىفروشى!!
علو مطالب و دستورات اولیای الهی نسبت به معجزههای ظاهری انبیاء الهی
مرحوم آقاى حدّاد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مرد بزرگى بود! مرد بزرگ! بزرگ به معناى واقعى، نه به آن معنای اصطلاحى كه امروزه عظيم الشأن مىگويند! «عظيم الشأن، عظيم الشأن، شأن، شأن»، از اين عظيم الشأنها! نه، مرحوم آقای حداد، عظيم واقعى بود، آن عظيمى كه خدا دارد بندگانش را با آنها توصيف مىكند: ﴿وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٖ﴾!1 ايشان مىفرمودند:
اين رفقاى ما بلند مىشوند مىآيند پيش ما و از ما گشايش زندگى مىخواهند! آقا نمىدانم چرا اجناس مغازۀ ما يكى دو ماه است که روی دستمان مانده است؟! مشترى كم شده است!
بنده خودم يك شب بودم و دیدم که میآمدند و از ایشان اینگونه تقاضاها را میکردند!
بلند مىشوند میآیند و از ما رفع گرفتارى مىخواهند، شخصی مريض است و كمرش درد مىكند، میآیند میگویند: «آقا دو روز است اهل بيت، ايشان كمرش درد گرفته، دعا بفرماييد ايشان بلند شود!»
خب حالا بلند نشود، مگر چه مىشود؟! تو را چه مىشود؟ حالا او مىخواهد براى خودش بخوابد. اگر تو مشكل دارى، بيا مشكل خودت را بگو، به اهل بيت چهكار دارى؟!
«آقا ما فلانجا قرض داریم، دعا بفرماييد که قرضمان اداء شود!
بنده خودم بودم در مجلسى كه ديدم يكى آمد و به ايشان گفت: «آقا اين مأمورين (از همان افرادى كه مأمورين دولت عراق بودند و برای گرفتن ماليات میآمدند) مىآيند و از ما زياد ماليات مىگيرند، دعا بفرماييد که اين كم بشود!» ايشان میفرمودند: «چشم دعا مىكنم.» آنها (مأمورین مالیات) مىآمدند و به اجناس مغازه نگاه مىكردند و هيچ نمىديدند و مىرفتند. خب ایشان (مرحوم آقای حداد) این کار را مىكند و انجام مىدهد، ولى آیا تو اين را مىخواهى؟! آیا تو آقاى حداد را براى اين مىخواهى؟! آیا براى اين؟! آیا براى اينكه كمر زنَت خوب بشود و بتواند به تو برسد؟! آیا براى اينكه قرضت داده شود که كمتر بروی كار كنى؟! آیا براى اينكه گرفتارى كم بشود؟! آیا ایشان را براى اين مىخواهى؟! ايشان مىفرمايند:
مطالبى را كه ما در اختيار رفقايمان قرار مىدهيم، چهار هزار معجزۀ انبياء به گَردش نمىرسد! آنوقت بلند مىشوند براى اين چيزها سراغ ما مىآيند!
چهار هزار معجزۀ انبياء به گردش نمیرسد! حضرت عيسى على نبينا و آله و عليه السّلام چه كار مىكند؟ (البته براى اهل ظاهر، والاّ حضرت عيسى هم براى اهل معنا همين كارها را مىكند.) مرده زنده مىكند ديگر، خاكى را برمىدارد و گِل درست مىكند و به شكل طير و پرنده درمىآورد و در او مىدمد و آن را زنده میکند.1 ولى دل را چه كسى احياء مىكند؟! اين كه گِل است. چه كسى مىآيد ارتباط بين انسان و بين خدا را برقرار مىكند؟ از اين افرادى كه در روى زمين هستند، چه كسى غير از اين (آقای حداد) مىآيد و كيفيت تخاطب بين انسان و پروردگار را در نماز ارائه مىدهد و تفسير مىكند؟! چه كسى مىآيد اين كار را بكند؟ ما كه فقط داریم به ﴿وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾2 و ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾3 مىپردازيم! آن کسی كه مىآيد و آن ارتباط بين ما و بين پروردگار را ترسيم مىكند، او كيست؟ آيا آن (برقراری ارتباط) بالاتر است و كلام او (آقای حداد) بالاتر است يا گِل را تبديل به پرنده كردن؟! انصافاً كدام بالاتر است؟ انصاف بدهيد. حالا يك گل را تبديل به پرنده كرديم و پرواز كرد، خب چه شد؟ رفت ديگر، حالا مىرود دانه مىخورد، حالا چهكار كنم؟! ولى اگر آمد كلامى را گفت كه نمازم عوض شد، فهمم عوض شد، ادراكم عوض شد، تشخيصم تغيير كرد، آن حرف است؛ مرا از توهم درآورد، (توهم! اى واى! اى واى كه هرچه هست از اين توهمات و از اين تخيلات است!) مرا از اين توهم و تخیل درآورد، آنوقت ما معنا و مفهوم كلام اين بزرگان را مىفهميم كه اينها چه مىگفتند و درصدد چه بودند!
«وَ أعزِز نَفسَكَ عَن كُلِّ دَنیَّةٍ وَ ان ساقَتكَ الَى الرَّغائِبِ»؛ اگرچه تو را به رغائب برساند، «فانَّكَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مِن نَفسِكَ عِوَضاً» آنچه را ازدست دادى، هيچ جايش را پر نخواهى كرد، هيچ جايش را پر نخواهى كرد! بسمالله! دنيا دنياى معامله و تجارت است، بفرماييد.
نحوه و کیفیت صحیحِ درخواست و دعای بنده در لیلة الرغائب
امشب، شب رغائب است، رغائب از اين طرف؛ يعنى امشب شب اداء كردن قرض نيست. شب كمردرد خوب شدن نيست، امشب شب رفع گرفتارى نيست. البته در روایت داريم که هرچه در امشب دعا كرديد، خدا برآورده مىكند، ولى اينها رغيبه نيست، اينها چيزهاى عادى است، بسيارخوب، انسان بايد اينها را هم از خدا بخواهد. خداوند متعال به حضرت موسى علی نبینا و آله و علیه السلام فرمود: «نمك طعامت را هم از من بخواه»1 و اين عين توحيد است. انسان بايد از او بخواهد، ولى تمركز بايد روى چه باشد؟ ارتكاز بايد روى چه باشد؟ توجه و اهتمام بايد روى چه باشد؟ آن منظور بنده است. به چه چيز بايد اهتمام داشته باشيم؟! به موانع راهمان، به اين بايد فكر كنيم، به آنچه مىآيد و راه و مسير ما را مىبندد، اين انسان را بدبخت مىكند و دنيا و آخرت را از انسان مىگيرد. اين را بايد بپاييم، كمردرد چيست؟! دل درد چيست؟! روده درد چيست؟! قرض چيست؟! اين حرفها چيست؟! اینها چيزى بهحساب نمىآيد.
آن خيالات و توهماتى كه مىآيد و راه سلوك را مىبندد، در امشب باید به آن فكر كرد؛ آن نفحاتى كه مىآيد و تعلقات را مىبُرد، در امشب بايد به آن فكر كرد؛ آن جذباتى كه مىآيد و عشق و علاقۀ انسان را بهسمت پروردگار چند برابر مىكند، بايد به آن فكر كرد و آن را از خدا خواست.
امشب، شب رغائب است. رغائب چيست؟! آیا قرض اداء شدن هم شد رغيبه؟! این که چيزى نيست، این يك چيز عادى است، يك مسئلۀ عادى است، چيز مهمى نيست. شفاى از بيمارى، آیا اين شد رغيبه؟! رفع گرفتارى، آیا اين شد رغيبه؟! يا نه، وقتى كه رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم مىفرمايند: «ليلة الرغائب را بايد بپاييد و مواظب باشيد»2 و اينهمه بزرگان دربارۀ امشب تأكيد دارند، خيال نكنيد که مطلب به همين امشب تمام میشود، نه، تا صبح ادامه دارد؛ فقط اعمال، اعمالى را كه انجام داديد، نيست، تا صبح اين مسائل و اين رغائب همينطور براى افرادى كه دلشان بيدار است و مواظب هستند [نازل میشود.] و لذا اولياء خدا و بزرگان امشب را احياء مىگرفتند و تأكيد به احياء گرفتن آن را مىكردند مثل شب نيمه شعبان، مثل شب عيد غدير، مثل شبهاى نوزدهم و بيست ويكم و بيست وسوم و بيست وهفتم ماه مبارك رمضان، مثل شب مباهله و امثالذلك.
شبِ رغائب است؛ يعنى نعمتهايى را كه پروردگار در اين يك سال مىخواهد به بنده بدهد [در امشب تقدیر میکند.] حالا امشب از خدا چه بخواهيم؟ خدايا! توهم و تخيل را در امسال از ما بردار، اين مىشود رغيبه؛ از تخيل بيرون بياييم، از قوۀ واهمه خارج بشويم، اين مىشود رغيبه، اين مىشود آن رغائبى كه جا دارد که انسان روى آن سرمايه بگذارد و فكرش را بر او متمحض كند. آن نفحاتى كه ما را از تعلقات خارج كند، خدایا امشب تا سال بعد، آنها را نصيب ما كن، چون از امشب تا سال آينده است ديگر، براى يك سال، از امشب اين برنامهريزى مىشود و انجام مىشود. حركت بهسوى خودت، بيرون آمدن از توهمات، بيرون آمدن نفس از آن مسائلى كه پاىبند بر او مىگذارد و او را نگه مىدارد، اين رغيبه است.
اهمیت احیاء لیلة الرغائب از نظر اولیای الهی
بنده اين چيزها را از خودم عرض نمىكنم، از بزرگان شنيدم که دارم خدمت شما عرض میكنم. بزرگان به تلامذۀ خودشان مىگفتند که در امشب اينها را از خدا بخواهيد: خدايا فهم ما را در امسال زياد كن، اين رغيبه است. فهم ما را زياد كن يعنى چه؟ يعنى عقل ما را بالا ببر، يعنى قضاوت ما را نسبت به اشياء، قضاوت صحيح قرار بده نه قضاوت مثل مردم، اين رغيبه است. ما را از توهمات خارج كن؛ نفس ما را از تخيلات بيرون بياور؛ آنچه براى ما مصلحت حياتى دارد گرچه به بهاء ازدست دادن بعضى از امور دنيوى است، آن را براى ما مقدر كن. آخر، همه چیز كه اين مسائل دنيا نيست، آخر، همه چیز كه پول و زن و بچه نيست، همه چیز كه اينها نيست. ما كجا داريم مىرويم؟ فهم ما كجا رفت؟! عقل ما كجا رفت؟! اینها كجا رفت؟!
بهترین دعا در لیلة الرغائب: «اللهم أدخِلنا فى كلِّ خيرٍ ادخَلتَ فيه محمّداً و آل محمّد و أخرِجنا مِن كلِّ سوءٍ أخرَجت منه محمّداً و آلَ محمّد»
اين مسئله، مسئلۀ بسيار مهمى است كه شب رغائب و ليلة الرغائب به چه مسائلى گفته مىشود؟ اولياء خدا در امشب از خدا چه مىخواهند؟ در آخر همين اعمالى كه انجام داديد، در آنجا دارد كه وقتى كه سر به سجده گذاشتيد، آنچه مىخواهيد از خدا بخواهيد. دعا كه مىخواهيد بكنيد، از خدا چه مىخواهيد؟ آدم چه مىخواهد؟ اولياء خدا واقعاً چه مىخواهند؟ سر به سجده كه مىگذارند، از خدا چه مىخواهند؟ خدايا دل دردم را خوب كن، زخم معدۀ من را خوب كن، آیا اينها را مىگويند؟! آنها چه مىگويند؟! آنها همان را مىگويند كه زمامداران ما به ما تعليم دادند: «وَ أدخِلنا فى كلِّ خیرٍ أدخَلتَ فیه محمّداً و آل محمّد»،1 آنها اين را به ما مىگويند؛ خدايا ما را داخل كن در هر خيرى كه محمد و آل محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم را در آن خير داخل كردى. خدا به اين ائمّه و چهارده معصوم علیهمالسلام چه خيرى را داده؟ آنها را در چه خیری داخل كرده است؟ آیا تا حالا فكر كرديم خيرى كه به ائمّه داده، چه بوده؟ آيا خيرى كه به آنها داده اين بوده كه آنها بتوانند [به این مسائل جزئی اطلاع پیدا کنند؟] البته اين در زير مجموعۀ آن است كه آنها بتوانند به مسائل جزئى اطلاع پيدا كنند، نسبت به احكام اطلاع پيدا كنند، فقه آنها نسبت به مسائل بهتر شود، معلومات آنها بهتر شود، دنياى آنها چه شود، اما نه! خیر اینها نیست، پس خير چيست؟ خیر، ورود در عالم اسماء كلیه و صفات كليۀ لايتناهى ذات و سير در جميع آثار كليۀ پروردگار است، اين معنا، معناى خير است. حركت بهسمت مقام واحديت كه تمام اسماء و صفات را در درون خود دارد و سير در آن، سير بىانتها است، و بالاتر از آن، اتصال ذات و ضمير به ذات پروردگار كه مافوقِ همۀ اسماء كليه و صفات كليه است، اين آن خيری است كه اولياء و عرفاى الهى بهدنبال آن هستند، اين خیر است! اتصال سرّ و ذات به مبدأ وجود و مبدأ حيات و ذات پروردگار كه در آنجا مقام لا اسم و لا رسم و مقام لا تعيّن و لا تقيّد و عالم بحت و عماء به او اطلاق مىشود، اين خير است. خب این یکی.
«و أخرِجنا مِن كلِّ سوءٍ أخرَجت منه محمّداً و آلَ محمّد»؛1 و ما را خارج كن از هر سوئى كه پيامبر و آل او را از آن خارج كردى، از هر سوئى. سوء چيست؟! خدا پيغمبر را از چه سوئى خارج كرد؟ البته سوء، سوء است، فرق نمىكند. وليكن سوئى كه در آن مرتبه هست چيست؟! سوئى كه در مرتبۀ ما هست، همان گناه نكردن و دزدى نكردن و دروغ نگفتن و تهمت نزدن و همينهايى است كه الحمدلله به آن مشغول هستيم! خب اين سوء است. اما سوئى كه براى اولياء خدا است چيست؟! سوئى كه براى پيغمبر و آل او است، چيست؟! آن سوء عبارت است از اضطراب سرّ در يك لحظه و انقطاع از ذات پروردگار به عالم اسماء و صفات، نه غير از آن؛ حتى انصراف از عالم ذات به اسماء و صفات هم براى آنها سوء است! يك لحظه، يك طرفة العين از توجه به ذات و انغمار در ذات، انسان به اسماء و آثار بخواهد توجه كند بدون ملاحظۀ ذات، با ملاحظه فرق نمىكند، آن ديگر مقام بقاء جمع است كه آن حيثيت، حيثيت كمال است و آن اشكالى ندارد. اين انصراف از ذات، براى او سوء است.
امشب كه شب رغائب است، خب ما از خدا چه بخواهيم؟ خب ما اين را بخواهيم ديگر، ما از خدا اين را بخواهيم كه خدایا هرچه براى پيغمبر و آل او تقدير كردى، براى ما هم تقدير كن و هرچه آنها را بازداشتى و از سر راه آنها كنار زدى و براى آنها تقدير نفرمودى، آنها را براى ما هم تقدیر نكن. براى تو كه مشكل نيست، براى تو كه زحمتى ندارد، براى تو كه اينها مسئلهاى ندارد.
خب يك مطلب راجع به ليلة الرغائب هست كه مىخواستم اين را خدمت رفقا عرض كنم و بعد راجع به مسئلۀ ديگرى توضيح بدهم و بعد هم اگر فرصت بود كه نمىدانم هست یا نه، آن وعدهاى را كه داديم راجع به دعاى شريفه و زيارتى كه از ناحيۀ حضرت نسبت به ولاة امر آمده «اللهمَّ إنّى أسئلُك بِمعانى جَمیعِ ما یَدعوك به ولاةُ أمرك»2 امشب مقدارى از آن را بگوييم و تتمۀ آن هم براى مجلس بعد، و اگر هم حالمان ديگر مقتضى نبود، إنشاءالله شرح دعا را براى جلسۀ بعد قرار مىدهيم.
تحقیقی راجع به لیلة الرغائب و مدخلیت خود شب جمعه در تحقق این مسئله
آن مسئله راجع به خود ليلة الرغائب است كه ليلة الرغائب چه شبى است؟ اختلافى در اين مسئله هست كه خوب است رفقا، مخصوصاً اهل علم و فضلا به اين مسئله توجه داشته باشند، آنچه در روايات هست اين است كه اولين شب جمعۀ ماه رجب، ليلة الرغائب است و بهدنبال آن، راجع به اعمال ليلة الرغائب دارد كه اگر اولين شب جمعۀ ماه رجب وارد بشود درحالتىكه انسان پنجشنبۀ آن را روزه بگيرد و اين كارها را انجام بدهد، چه و چه مىشود و خدا حاجات او را برآورده مىكند و... .1 تصور براى بسيارى از افراد و بزرگان اين است كه ليلة الرغائب عبارت است از آن شب جمعهاى كه خود آن جمعه، روز اول ماه نباشد. ظاهراً پارسال بود كه اولین جمعه، روز اول ماه رجب بود. و همین امسال هم در بعضى از كشورها، شايد اول ماه رجب، مصادف با روز جمعه بوده، بهخلاف ايران كه اول ماه رجب روز شنبه بوده است. بعضى تصورشان اين است كه ظهور اين روايت آن است كه آن پنجشنبه را كه بايد روزه گرفت، آن پنجشنبه خودش باید داخل در ماه رجب باشد، لذا تفسيرشان از اين روايت اين است كه اگر اولين شب جمعه بيايد كه پنجشنبۀ آن ماه را روزه بگيرد، و اين انصراف پيدا مىكند به آن پنجشنبهاى كه خودش جزو ماه رجب است، بنابراين روى اين حساب، اين كشورهايى كه روز اول ماه رجبشان، جمعه است، اينها براى ليلة الرغائب بايد يك هفته صبر كنند كه شب جمعۀ مجدد و آتى بيايد و پنجشنبۀ آن را روزه بگيرند و بعد اين اعمال را انجام بدهند. يعنى پنجشنبۀ در روايت را، به ماه زدند، پنجشنبۀ ماه را روزه بگيرد. اين برداشت هست.
ولى اينطورى كه به نظر مىرسد اين است كه خصوص پنجشنبه در اينجا مدخليتى ندارد كه داخل در خود ماه باشد، زيرا آنچه به تناسب حكم و موضوع مدخليت دارد، خود همين شب جمعه بودن است؛ يعنى خود شب جمعه براى حيثيتى كه دارد، داراى موقعيتى است كه در اين موقعيت اين بركات مىآيد. انسان وقتى كه مىخواهد از اين بركات و از اين فضا و اين خصوصيت استفاده كند، آیا نبايد يك تهيّؤئی داشته باشد؟ آیا نبايد یک آمادگى داشته باشد؟ آن آمادگى به چه حاصل مىشود؟ آن آمادگی با روزه گرفتن حاصل مىشود؛ يعنى بايد قبل از ورود در شب جمعه، روزه گرفته باشد و آن فضاى روزه و حالت صيام، آن روحانيت و استعداد و تهيّؤ خاص را بايد براى او بهوجود بياورد، وقتى كه بهوجود آورد، وارد در ليلة الرغائب مىشود، وارد در شب جمعه مىشود. و روايت هم ندارد كه پنجشنبۀ آن ماه، نه! روايتى كه از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم وارد شده اين است: «كسى كه اولين شب جمعۀ ماه رجب بر او وارد شود درحالىكه پنجشنبۀ آن را روزه گرفته باشد»، پنجشنبۀ آن كه به ماه نمىخورد، به خود جمعه مىخورد، يعنى شما وقتى كه مىخواهى وارد شب جمعه بشوى، بايد پنجشنبهاش را روزه بگيرى، پنجشنبۀ آن، نه پنجشنبۀ ماه، بلكه پنجشنبهاى كه قبل از جمعه است. يعنى باید با تهيّؤ وارد شد، باید با آمادگى و استعداد وارد شد. لذا براى افرادى كه روز اول رجب آنها، روز جمعه است، ليلة الرغائبشان همان شب جمعۀ اول است كه انسان بايد پنجشنبۀ آن را روزه بگيرد و بعد شب جمعه وارد مىشود كه شب جمعۀ اول ماه رجب است و آثار همان ليلة الرغائب است. اين مسئله به نظر اقرب مىآيد تا آن نظر ديگر.
علىٰكلّحال بزرگان آن را هم فرمودند كه آن شب جمعهای را که پنجشنبۀ آن داخل در ماه رجب باشد، آن را ليلة الرغائب قرار بدهید، همانطورىكه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم در همان سابق این را مىفرمودند، البته بنده نظر ايشان را در اواخر عمر استبصار نكردم، اين كه از ایشان نقل کردم، مربوط مىشود به همان ايامى كه ايشان در طهران بودند و در آن موقع اين روايت را اينطور تفسير مىكردند كه منظور از ليلة الرغائب اولين شب جمعهاى است كه پنجشنبۀ آن داخل در ماه رجب باشد، حالا شاید خصوصيتى به نظر مىرسيد كه خود پنجشنبه هم بايد در ماه رجب باشد.
علىٰكلّحال در يكهمچنين وضعيتى، خب چه اشكال دارد که انسان هر دو شب جمعه را ليلة الرغائب قرار بدهد، هر دو را ليلة الرغائب بگيرد، هم آن را (شب جمعۀ اول ماه رجب که پنجشنبۀ آن داخل در ماه رجب نبوده) ليلة الرغائب بگيرد و هم آن دیگری را (شب جمعۀ دوم ماه رجب که پنجشنبۀ آنهم داخل در ماه رجب بوده) ليلة الرغائب بگيرد.
البته عرض مىكنم چون بنده در اواخر عمر ایشان نسبت به نظر ايشان در آن موقع تفحصی نکردم، لذا نمیدانم که نظر ایشان در آن اواخر کدامیک بوده است، چون ايشان برخى مطالبى را داشتند كه نسبت به بعضى از احيان تغييراتى داشت، و يك وقت هم بنده خودم از ايشان راجع به اين قضيه سؤال كردم و ايشان سكوت كردند و علىٰكلّحال نظر ما را رد نكردند.
حالا امسال كه بهحسب ظاهر همين پنجشنبه داخل در ماه رجب بوده و شب جمعۀ گذشته، شب آخر ماه جمادى الثانی بوده و امسال مسئلهاى نيست. اين را براى سالهاى ديگر گفتم و از اين نظر اشكال ندارد. اين يك مسئله كه مربوط به ليلة الرغائب است.
رفع خیال و توهم، مهمترین مطلب برای سالک علیالخصوص در اشهر ثلاثه
مطلبی را در جلسۀ قبل خدمت رفقا عرض كرديم که بعد بعضى از مطالبى پيش آمد و رفقا سؤالهايى را مطرح كردند، لذا من گفتم راجع به آنچه عرض کردم، توضيح ديگرى داده بشود كه مسئله جاى نقص و خلأيى نداشته باشد؛ عرض بنده اين بود كه در ماه رجب بزرگان توصيه داشتند بر اينكه خوب است كه انسان قبل از ماه رجب یا در خود ماه رجب، آن سفارشهايى را كه اولياء خدا داشتند انجام بدهد: به ديدن مرضى برود، صله رحم بكند و زيارتش را بيشتر بكند، مراقبهاش را بيشتر بكند و خلاصه اگر بين او و بين رفيقش و شخص ديگرى نقارى هست، برود و آن نقار را برطرف بكند، اين بسيار مهم است و در وضعيت و حال او و در كيفيت فيوضاتى كه در اين سه اشهر متوالى، رجب و شعبان و رمضان حاصل مىشود، تأثیر دارد، اين براى او خيلى مهم است. البته در ضمن مطالب، بنده عرض كردم كه مهمترين قضيه و مسئله در اين ماه، مسئلۀ رفع خيال است. خب اين مطلبى است كه روشن است. اصلاً بهطوركلى معناى مراقبه همين است. معناى مراقبه اين است كه انسان خيالش را نسبت به مسائل تصحيح كند، توهمات را ازبين ببرد و سعى كند كه روى مطالب بيشتر فكر كند، روى مسائل بيشتر فكر كند.
همين ديشب که بنده با يكى از همين رفقا و دوستان بودم، ایشان قضيهای را از شخصى نقل كرد (البته بنده او را نمىشناسم، فقط اسمى از او شنيدم) كه او يكهمچنين كارى را انجام داده و به اين كيفيت عمل کرده است، و بهحسب ظاهر، خب انسان ناراحت و متأثر مىشود که چرا بايد يكهمچنين قضيهای اتفاق بيفتد، چرا بايد شخصى نسبت به او يكهمچنين كارى را بكند؟! اما همينكه نفس من خواست که تحت اين تأثير قرار بگيرد و متأثر شود، [جلوی این مسئله را گرفتم،] چون وقتى كه نفس متأثر مىشود، این نسبت به فرد ديگر سوء ظن پيدا مىكند، مسئله که يكطرفه نيست، مثلاً شخصى بيايد پيش شما و بگويد که فلان كس مورد ظلم قرار گرفته است، شما میگویید: چه كسى به او ظلم كرده؟ میگوید: فلان كس. شما مىگوييد: اى داد بيداد! عجب! پس چرا اينطور شد؟!
در اينجا دو مسئله براى شما حاصل شده است:
مسئلۀ اول احساس دلسوزى و ترحم نسبت به يك فرد است، درحالتىكه شايد جاى ترحم نداشته باشد، شاید شما بيخود ترحم كردید، اصلاً شايد اين ظالم بوده است و حالا آمده خودش را مظلوم جلوه میدهد!
ديديد بعضىها مىآيند و دو قطره اشكى هم مىريزند و آدم مىگويد دیگر كار تمام است.
پس مسئلۀ اول این است که نسبت به يك نفر احساس ترحم پیدا میکنید.
مسئلۀ دوم، احساس ناخوشايند نسبت به شخص ديگر است. چون قضيه طرفينى است دیگر، معمولاً مسائل طرفينى است. اين نسبت به او اين كار را انجام داده است و او هم نسبت به این، اين كار را انجام داده است، پس [در اینجا این ظالم است و دیگری هم مظلوم.]
انسان وقتی که چيزى را مىشنود، اين دو حالت در او پيدا مىشود:
اول ترحم نسبت به يكى و بعد هم احساس بد، نسبت به شخص ديگر.
خب آن نفر اول را كه من اصلاً نمىشناختم كه اين چه شخصى است که حالا بخواهم نسبت به او احساس ترحم بكنم يا نکنم، حالا بهطور ابهام شبحى از او در ذهنم بود، ولى آن شخصى را كه مورد سوء ظن بود، او را مىشناختم، ديدم كه دارم نسبت به او احساس بد پيدا مىكنم، فورى رو كردم به او و گفتم: از كجا اين حرفهايى را كه فلانی به شما زده، درست باشد؟ فكرى كرد و گفت: «بله، ما كه نرفتيم تحقيق كنيم.» گفتم: پس چرا اینطوری بيان كردى؟!
ببینید! اين مراقبه است؛ اين خودش يعنى مراقبه. تا شما مطلبى را مىشنويد نگوييد که آخ عجب آدمىاست! اين آخ را الآن نگوييد. آخ را يك ساعت ديگر بگوييد، آخ را يك روز ديگر بگوييد، الآن بگوييد خب اين حرفى است كه شنيدم، مطلبى است که شنيدم، بروم ببينم که آیا غلط است، درست است، چیست؟ ته و توى آن را دربياورم. چرا انسان بيخود به شخصى سوء ظن پيدا كند؟! برويم، ته و توى آن را دربياوريم.
لذا رو كردم به اين شخص و گفتم: اينكه شما مىگوييد، من از اين شخص بعيد مىدانم که اين شخص بيايد اين کار را انجام بدهد! گفت: «خب منهم همينطور، بعيد مىدانم!» بعد خودش گفت: «روى اين حساب اصلاً نبايد روى اين مسئله فكر كرد، بايد گذاشت كه مطالب او را هم بشنويم و ببينيم که قضیه چه صورتی داشته است.» حالا كه اينطور شد، نفس نسبت به هر دو طرف صاف شد، بالانس شد، نسبت به يكى از دیگری پايينتر نيامد. اين خوب است كه انسان در ارتباطش با افراد، يكطرفه نباشد، يكى پايين بيايد و يكى بالا برود؛ چون يكى پايين بيايد، آن كه پایین رفته، مىشود سوء ظن، سوء ظن نسبت به رفيق، اصلاً رفيق هم نباشد، نسبت به مؤمنى، مگر حالا اگر نسبت به مؤمنی باشد، انسان هرچه مىخواهد باید بگويد؟! آیا در عالم فقط رفيق، آدم است و غير رفيق، آدم نيست؟ نه، اينهمه هستند افراد خوب، صلحا، افراد صحيح. اصلاً غير رفيق هم باشد، مگر انسان بايد به افراد عادى سوء ظن داشته باشد؟! حتى اگر فرد، فرد عادى باشد.
بايد خودمان را اصلاح كنيم. حالت توحيد و همنوع دوستى را گسترش و توسعه بدهيم نهاينكه بياييم در يك عده منحصر كنيم و آن عده را هم غربيل و سرند كنيم، چند نفرى در آن بماند و بعد تمام محسنات را بر آنها و تمام مقبحات را بر ديگران بزنيم! مسئله اينطور نيست.
توحید یعنی تصحیح الخیال
بنابراين بهخصوص در ماه رجب و شعبان و رمضان، بايد دقت كنيم، مطالبی را كه مىشنويم فورى قضاوت نكنيم آخ، اين آخ چيست؟ باختى، آخ يعنى باخت. «آخ» يك «ت» اين طرف اضافه كنيم و يك «ب» هم اولش اضافه كنيم، تا شما مىگويى آخ، يعنى باخت. آخ ندارد، واى ندارد، عجب ندارد، نه. باید خيال را اصلاح کرد. از يكى از عرفا پرسيدند كه توحيد چيست؟ گفت: توحيد تصحيح الخيال است، خيالت را درست كن، این مىشود توحيد. البته اين معناى خيلى وسيعى دارد! خيالت را درست كن، وهمت را درست كن، تا كسى چيزى گفت، چشمانت اينطورى نشود، اينكه چشمانت اينطورى مىشود، یعنی خيالت خراب است، در توهم هستى، قوۀ عاقله كار نمىكند، قوۀ واهمه كار مىكند، قوۀ متخيله بر نفس و ذهن قاهر است، آن قوۀ متوهمه آمده و در اينجا غلبه كرده است.
دستور بزرگان بر بستن راههای نفوذ شیطان در نفس
در اينجا انسان بايد چه كند؟ راههايى را كه مىبيند ممكن است كه آن راهها، انسان را به خيال و واهمه درآورد، باید آن راهها را ببندد. انسان بايد راههاى نفوذ شيطان را ببندد و سد كند. احتمال مىدهد که اگر برود اين تقاضا را از رفيقش بكند، رفيقش به او پاسخ منفى مىدهد، خب نرود اين تقاضا را بكند. چرا؟ چون رفتن و تقاضا كردن، به معناى مهيا كردنِ بسترِ نفوذ شيطان در نفس است. ولى اگر از اول شما آمدید اين را بستيد، مسدود كرديد، ديگر شيطان از كجا بيايد؟ اگر مىخواهيد تقاضا كنيد، برويد از غريبه تقاضا كنيد كه اگر هم پاسخ منفى داد، طورى نمىشود. مىخواهيد چيزى بخريد، مگر حتماً بايد از رفيق بخريد؟ (ببينيد من دارم مرتب مسئله را پايين مىآورم، جزئى مىكنم، مصداقى مىكنم. گرچه مرحوم آقا به من فرمودند که قضايا را مصداقى و جزئى نكن، ولى چارهاى ندارم، چاره ندارم، چه كنم؟!) مىخواهيد برويد از رفيق يك جنس بخريد، جنس را که خريديد، هفتۀ بعد فلان رفيق مىگويد: چند خريدى؟ میگویید: اينقدر خريدم. میگوید: عجب! گران خريدى! اين كه قيمتش اينقدر نيست، به تو انداخته بابا، بلند شو برو پسبده! بلند شو برو پسبده! اگر مىخواهى بلند شو برو آن مغازه، آن يكى را نگاه كن، آن مغازه ارزانترش را دارد.
چه كسى دارد همۀ اين خيالات را مىاندازد؟ شيطان، حضرت شيطان آمده اينجا ايستاده به اين رفيق مىگويد که آن رفیق این جنس را به تو گران داده است. آن رفيقی كه دارد مىگويد گران داده، او خودش يك شيطان است! خيال نكن رفيق سلوكيت است، شيطان است که به شكل رفيق سلوكى تو درآمده، شيطان است! رفته در كلۀ او، چرا در كلۀ آن يكى نرفت؟ چرا در دل آن يكى نرفت؟ چون او بسته، او تا مىآيد بگويد که چند خريدى، می گوید به تو چه مربوط است که چند خريدم؟! هرچه خريدم که خريدم، چهكار دارى؟! (چرا انسان بايد چيزى را که از يك رفيق مىخرد بلند شود بيايد به بقيه بگويد؟!) میگویید: آقا اين را خريدم، میگوید: چند خریدی؟ بگویید: به یک قيمتى خريدم، شما هم برويد بخريد. تا مىگويى اينقدر، میگوید:
«عجب! جدّى مىگويى! حالا جاى ديگر را هم برو ببين! نگفتى كه به او پس نمىدهى! آیا خیار غبن گذاشتی یا نه؟ (خيار غبن و بادمجان غبن و كدوى غبن و از اين چيزهايى كه در فقه هست و اهل علم و اهل فضل بلد هستند!) آیا اینها را گذاشتى يا نه؟ من که مىگويم همين امشب بلند شو برو گشتى بزن و يك پرسوجويى بكن!»
تمام اينها چيست؟ همه شيطان است. خريدى تمام شد و رفت، ديگر اين حرفها را ندارد. ديگر اين وسوسهها براى چيست؟ اين تخيلات برای چيست؟ ببينيد، دارم براى شما مصداق تعيين مىكنم. اينها چيست؟ همه شيطان است. ببنديد، اصلاً چه كسى گفته که بروى از رفيق بگيرى؟! نرو، بلند شو برو از غريبه بگير كه اگر معلوم شد گران است، اگر فحش هم بدهى به جايى برنخورد، بروید در سر همديگر بزنید، يك چوب تو در دستت بگير و يك چوب هم او.
بروید از هر کسی که خواستید، بگیرید، چرا باید رفيق باشد؟ اينجا است كه شيطان از همين جا وارد مىشود، قشنگ از همين نقطه وارد مىشود، همينكه شما نسبت به رفيق سوء ظن پيدا كردى، ماه رجبت رفت، تمام شد، رفت! حالا برو پيدايش كن. تمام شد. ماه رجبت رفت، حالا نوبت شعبان هم مىرسد، برو يك چيز ديگر بخر، آنهم براى شعبان! يكى ديگر هم براى رمضان! ماه رجب رفت، اين براى اين.
بايد چهكار كرد؟ بايد بست، كارى كرده، چيزى خريده، باید بست.
علت استنکاف مرحوم علامه طهرانی در دخالت کردن در امور ازدواج و اشتغال و سکونت رفقا در اواخر عمر شریفشان
چرا مرحوم آقا مىفرمودند:
«نسبت به مسائل ازدواج و مسكن و اشتغالتان به من مراجعه نكنيد»؟
آیا تا حالا علت آن را متوجه شديد؟ مرحوم آقا قبلاً اينطور نبودند. آنچه ما از ايشان به ياد داريم این بود که نسبت به مسائل افراد دخالت مىكردند و آن زمانى كه رفقا معدود بودند و تكثر پيدا نكرده بودند، در اشتغالشان، در ازدواجشان و در سكنايشان اظهار نظر مىكردند و تعيين مىكردند و تكليف مىكردند، ولى بعداً اينطور نبود و رسماً اعلان كردند و به من فرمودند: «به رفقا بگو که ديگر از اين به بعد، نسبت به اين مسائل به من مراجعه نكنند، فقط نسبت به مسائل شرعى (چون بالأخره ايشان مرجع آنها بودند) و همينطور نسبت به مسائل سلوكى به من مراجعه کنند، فقط در همين دو قضيه، اما اينكه آیا ازدواج بكنيم یا نه؟ آیا اين دختر شايسته است يا نيست يا اين پسر الآن آمادگى و تناسب ازدواج و انتساب به ما را دارد یا نه؟ آیا الآن ما با اين شريك، شركت داشته باشيم یا نه؟ در اینجا و آنجا برویم یا نه؟ و از اين مسائل، ديگر از من سؤال نكنند.» مىدانيد چرا؟! آیا تا حالا فكر كرديد؟
بعضىها در همان موقع مىگفتند: «بالأخره افراد مرتب مىآيند سؤال مىكنند و وقت ايشان را مىگيرند»، خب البته اينها بوده، چيزهاى عادى و پيش پا افتاده كه خب اینها دیگر سؤال كردن ندارد.
يك وقت شخصی از اين شهرستانها به ايشان تلفن كرده بود و مىگفت كه «ما راجع به فلان قضيه چه كنيم؟» يك مسئلۀ اجتماعى بود. ايشان به من فرمودند: «برو به ايشان بگو كه آخر اينها در تلفن، گفتن دارد؟! مگر ما اينهمه مطلب برای شما بيان نكرديم، ديگر براى مرغ و خروستان كه ما نبايد تكليف تعيين كنيم و حرف بزنيم!» خب سؤالات بيخود مىكردند، حرفهايى را مىزدند که نمىبايست بزنند، جايش نبود، صلاح نبود، هر چيزى را كه نمىشود مطرح كرد، هر چيزى را كه نمىشود گفت! بالأخره انسان بايد اين عقل را بهكار بيندازد، مطالب گفته شده است، مسائل گفته شده است، كليات گفته شده است. بحمدالله جاى شبههای باقى نمانده است.
بعضی اينطور تفسير مىكردند. ولى مسئله اينطور نبود، مسئله اينطور بود كه افراد نسبت به استقامت و ثبات و پايدارى در مسائلِ خودشان، داراى مراتب مختلفى هستند و همه به يك شكل نيستند؛ يكى با پنجاه هزار تومان بار زمين مىگذارد، يكى با يك «به تو مربوط نيست» گفتن، شانه خالى مىكند، يكى با يك اخم، سلوك را كنار مىگذارد، يكى با يك بىاعتنايى، از خدا و رسول دست برمىدارد، يكى هم هرچه بر سرش آوردند، مانند ميخ مستقيمتر و محكمتر و پابرجاتر میشود. افراد داراى مراتب مختلف هستند. در اينصورت تكليف چيست؟ مىآيند از مرحوم آقا سؤال مىكنند که «آقا اين كار را انجام بدهيم يا ندهيم؟» اگر ايشان بگويند انجام بدهيد، ممكن است كه او بهواسطۀ انجام دادن، به يك فرح و مسرت و توقع و آرزويى كه دارد برسد، عجب آقاى خوبى است! ببين، نگاه كن، عاقبت كار را میديد، از او سؤال كردم و جوابم را داد، به مسئله و مقصود رسيديم! بنابراين ارادتش نسبت به آقا بيشتر مىشود كه اين آقا، آقايى است كه فرض كنيد كه استخاره نكرده، تأمل نكرده، مطلب را گفته و به نفع ما هم در اينجا درآمد! هان! اما يك وقت هم ممكن است که قضيه اينطور نباشد! اى دَدَم واى! اى ددم واى! و اتفاق هم افتاده، من بارها ديدم، بارها ديدم، انبانى از اين مسائل در سينه دارم که ضرورتى بر افشاى آن نيست، حالا بماند! آقا مطلبى را مىفرمايند و يكمرتبه قضیه برخلاف توقع درمىآيد، مىگويند كه بله آقا! برويد اين معامله را انجام بدهيد. شخص مىرود و در معامله شكست مىخورد و ورشكست مىشود! اصلاً بالاتر از اين؟! اى ددم وای! اين آقا را رفقا مىگفتند که علم غيب دارد؟! اين آقا را مىگفتند که از وقايع خبر دارد؟! اين آقا را مىگفتند که از پس پرده مطلع است؟! پس چرا قضیه اينطورى درآمد؟ میفرمودند: «آقا برو با فلان شخص ازدواج كن»، شخص مىرفت ازدواج مىكرد و مطابق با ميلش نبود! اى داد بيداد حالا چهكار كنیم اين روى دست ما مانده است؟! هيچ كاريش هم نمىشود كرد! عجب! ما را باش! نگاه كرديم و چيز به آن خوبى را ازدست داديم! آمدند با ما چهكار كردند و ما رفتيم با آقا مشورت كرديم و آقا گفتند که نه آقا، این به صلاح شما است، حالا آمديم ازدواج كرديم اما اين چه كسی است بابا؟! اين چه ربطى به آن دارد؟! اين چه ارتباطى به آن دارد؟! حالا مىنشيند و خودش را مىخورد، مىزند در سرش که اى خاك بر سر من كه رفتم و با آقا مشورت كردم! تمام شد، فاتحه! فاتحه! حلوا و قهوۀ آن را هم بايد تقسيم كنند!
افراد در ارتباط با بزرگان و با اولياء خدا دو جنبه دارند:
جنبۀ اول، جنبۀ اعتماد كه اينها افراد بزرگى هستند، اشخاصى هستند كه نسبت به بعضى از مسائل اطلاع دارند، اينها افرادى هستند كه افقشان و ديدگاهشان ممكن است که بالاتر باشد، بر اين اساس رفت و آمد مىكنند، مىآيند و مىروند و كارهايشان را بر اين اساس قرار مىدهند، امورشان را بر اين اساس قرار مىدهند، ارتباطاتشان را بر اين اساس قرار مىدهند، معاشرتهايشان را روى اين قضيه قرار مىدهند. (توجه كنيد!) اين يك طرف قضيه.
طرف ديگر كه مشكل است، ميزان استعداد نفس آنها درقبال اين باور است، اين درد است، اين است كه درقبال اين باور، نفس چقدر پايدار است؟ چقدر مستقيم است؟ چقدر مىايستد؟ اينجا است كه ضربه وارد مىشود. اگر يك فرد ديگر كه استاد او نبود و مورد مشورت قرار مىگرفت، خب به سلوك او كه دیگر ضربه وارد نمىشود، مىگويد با يك فرد غريبه مشورت كردم، چشمم درآيد مىخواستم نكنم، آیا بالاتر از اين؟ اما سلوكش سرجايش هست، نمازش سرجايش هست، عبادتش سرجايش هست، ارتباطش سرجايش هست، چيزى از جایش تكان نمىخورد. همان ده درصدى كه دارد باقى مىماند، همان پانزده درصدى كه دارد، باقى مىماند. چرا؟ چون او غريبه است. ولى اگر آمد با مرحوم آقايى مشورت كرد و بعد مخالفِ با توقعش از كار درآمد، آن پانزده درصد هم ازدست مىرود و مىشود صفر. اينجا است كه ايشان مىگويند: نياييد پيش من و از من مشورت نخواهيد، این براى اين است. این براى اين است كه افراد آمادگى پذيرش را ندارند، با يك خلاف و توقع، آسمان را به زمين مىدوزند كه مىدوزند! چه شده؟ يك خلاف توقع شده، خب شده كه شده، چه خبرت است بابا! برو دنبال كارت! مگر چه شده است؟ مگر چه مسئلهاى اتفاق افتاده است كه ديگر سلوك بايد كنار برود؟! خدا و پيغمبر بايد كنار برود؟! ﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَرَجٗا مِّمَّا قَضَيۡتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسۡلِيمٗا﴾1 این براى چيست؟ این براى اينجا است ديگر.
سلوک یعنی بهدست آوردن نحوۀ عمل در جزئیات از روی مبانی و کلیات مطرح شده از سوی بزرگان
خدا صريحاً دارد به مردم مىگويد که «ای مردم بپاييد که ايمانتان كجا دارد مىرود، اعتقادتان كجا دارد مىرود، باورتان كجا دارد مىرود؟! آقا تو با يك نفر ديگر دعوا دارى، خیلیخوب تو يا ظالم هستى يا مظلوم هستى، حالا پيش پيغمبر رفتى و پيغمبر هم آمد گفت که حق با او است و برفرض هم که در نفس خودت، حق با تو باشد، آیا حرف پيغمبر اينقدر قيمت و ارزش ندارد که اگر پيغمبر فرض كنيد كه بگويد اين را در آنجا بده و صرف كن، تو این کار را بکنی؟! آیا حرف پیغمبر اينقدر ارزش ندارد؟! اگر پيغمبر مىآمد و به تو مىگفت که اين ده هزار تومان را در فلان جا بده، آیا مىدادى يا نمىدادى؟ بله يا رسول الله! بفرماييد. خیلیخوب حالا پيغمبر مىگويد که اين ده هزار تومانى را که مابهالتنازع بين تو و او است، این برای او است، خب حالا چرا دیگر داد مىزنى؟! چرا قاطى كردى؟! چرا قاط زدى؟! خيلىخوب، فرض كن از اول پيغمبر گفته که اين ده هزار تومان را بده مىخواهم به فقير بدهم، آیا مىدادى يا نمىدادى؟ خیلیخوب حالا اينطور گفته. مگر تو پيغمبر را قبول ندارى؟! اگر قبول داری پس چرا قاطى كردى؟!
اين را ديگر ما بايد خودمان بپرورانيم، مسائل و مصاديق آن را بيابيم. سلوك چيست؟ سلوك اين است كه مبانى را بهدست انسان بدهند، آدم آنها را بگيرد و خودش مصاديق را تعيين كند و جلو برود. ديگر در هر جزء جزئى نيايد مرتب بگويد آقا چه شد؟ آقا اين! آقا اين! خودش ديگر مطلب را از آن كليات بگيرد و استفاده كند و حركت كند و برود. آیا تو اينقدر برای كلام پيغمبر ارزش قائل نيستى كه اگر پيغمبر ابتدائاً بگويد که اين كار را انجام بده، تو انجام بدهی؟! اگر انجام ندهى خاك بر سرت كنند با آن اسلامت! خاك بر سرت كنند با آن اسلامت! اگر هم برای کلام پیامبر ارزش قائل هستى که خيلىخوب، در اين قضيه حق با تو است ولی پیغمبر مىگويد که حق با او است. خب حالا پيغمبر گفته که حق با او است، خب گفته كه گفته، تمام شد و رفت، چه فرقى كرد؟! چه فرق مىكند؟ يعنى ما نبايد احتمال بدهيم كه يك در ميليون اشتباه مىكنيم؟! بابا يك در ميليون احتمال بدهیم که اشتباه كرديم. اصلاً در اينجا حق با ما است، اما پيغمبر صلاح نمىداند كه اين حق به ما برسد، خب چه مىگوييد؟ او صلاح نمىداند.
مگر هر وقتى كه حق با كسى است، او بايد به آن حقش برسد؟ نه. آیا امام حسين علیهالسلام بر حق بود يا يزيد؟ آیا خلافت، حق امام حسين بود يا حق يزيد بود؟ حق امام حسين بود دیگر، حالا آیا امام حسين به خلافت رسيد؟ نه، يزيد رسيد؛ آیا خلافت حق على علیهالسلام بود يا حق ابوبكر بود؟ حق چه كسی بود؟ آیا خلافت حق امام حسن علیهالسلام بود يا حق معاويه بود؟ آیا خلافت حق امام زين العابدين علیهالسلام بود يا حق عبدالملك مروان بود؟ حق چه كسى بود؟ حق اينها بود، حالا آیا اينها به حقشان رسيدند يا نرسيدند؟ نرسيدند. مگر قرار بر اين است كه هر چيزى كه حق هر كسى باشد، به آن برسد؟ آیا خلافت، حق امام رضا علیهالسلام بود يا مأمون ملعون؟ حق امام رضا بود، ولى آیا به حقش رسيد؟ نرسيد. خب در اينجا هم مصلحت اين است كه رسول خدا مىگويد: اين شخص به اين حقش نرسد. خب نرسد كه نرسد، آقا بردار برو. مثل اينكه از اول گفته که مالت را به اين شخص بده، اگر از اول مىگفت که مالت را به اين شخص بده، آیا مىگفتى رسول خدا چرا؟! چرا ندارد دیگر. پس اين همه دعوا و مدعا چيست؟! كجا رفت؟! اين ادعاها، اين تسليمها، اين قبول همه نوع مشقات و... كجا رفت؟! اين حرفها كجا رفت؟! پس همۀ اینها كشك بود باباجان، كشك بود، پشم بود!
لذا مرحوم آقا مىفرمودند:
اينكه میگویم نیایید با من مشورت كنيد، این نه بهخاطر اين است كه من بخل مىكنم و به شما نمىگويم، نه، من بخيل نيستم؛ و نه بهخاطر اين است كه من علم ندارم، نه، من جاهل نيستم؛ و نه بهخاطر اين است كه من نسبت به رفيقم نارفاقتى مىكنم، نه من از همه رفيقترم و نسبت به افراد دلسوزترم، ولى چه كنم كه تو در موقعيتى قرار دارى كه اگر بخواهى اين را از من درخواست كنى و برخلاف درآيد، تو آن سى درصدت را هم ازدست مىدهى! لذا از اول نيا كه اقلاً آن سى درصدت را داشته باشى.
اين را مىگويند راه شيطان را بستن، راه نفوذ شيطان را بستن. براى همين مرحوم آقا به بنده فرمودند كه «خودت را در اين سه مسئله، مورد مشورت قرار نده»، این بهخاطر اين است. و استدعاى بنده از رفقا و دوستان اين است كه اگر تابهحال نسبت به اين مسئله اینطور بهطور واضح عرض نكردم، ديگر از اين به بعد اين مسئله صراحتاً مطرح شده و رفقا اين مسئله را مدّ نظر قرار بدهند كه مسئلۀ بسيار خطيرى است و مسئلۀ بسيار مهمى است.
همينطور اين قضيه نسبت به همۀ رفقا و همۀ افراد بايد به همين كيفيت باشد، وقتى كه ما مىبينيم يك مسئله مىخواهد اتفاق بيفتد كه راه نفوذ شيطان مىخواهد باز شود، نرويم، جلوى آن بايستيم، آن راه را ببنديم، تااينكه اين زمينه و بسترِ مساعد، پيدا نشود. مگر اينكه به شخصى تكليف شود، آن يك مسئلۀ ديگرى است، اين قضيه، قضيۀ تكليف است كه بايد اين كار انجام بشود و آن مطلب بهنحو ديگرى خواهد بود.
علىٰكلّحال انسان بايد مسئله را از اين ديدگاه مورد بررسى قرار بدهد كه مراقبه عبارت است از تصحيح خيال و وهم، ازبين بردن اوهام و تصحيح كردن خيال كه در اين ماه، انسان بايد در آنچه تابهحال مىشنيده، در آن افكارى كه تابهحال داشته، در آن قضاوتهايى كه تابهحال مىكرده، در آن نگرشى كه تابهحال داشته، نسبت به آنها تجديد نظر كند و نفس خود را صاف كند تااينكه آمادگى براى ادراك فيوضات او بيشتر شود.
از خداوند مىخواهيم كه ما را در اين ماه مبارك موفق بدارد به آنچه مورد رضاى او و رضاى اولياى او است و از آن تحفههاى گرانسنگ [بهرهمند کند.] واقعاً ما نمىدانيم که آنچه براى ما در طول سال پيش مىآيد، اینها از کجا است؟ چه خطراتى از ما در طول سال رد مىشود و ما خبر نداريم كه از كجا اين خطرات رد شده و چه مواهبى كه در طول سال براى ما پيدا مىشود و ما اينها را صدفه و اتفاقى مىپنداريم، همۀ اينها به بركات امشب و امثال امشب است كه خداوند براى ما تقدير مىكند.
اميدورايم كه خداوند آنچه براى رسول و ذريه و اهل بيت او علیهمالسلام نصيب كرده است، ما را هم در آن نصيب، شريك قرار بدهد؛ و از هر بدى و غيريت و دورى از رحمت او، که آنها را از آن برحذر داشته است، ما را نيز برحذر بدارد؛ سايۀ مبارك حضرت ولیّعصر ارواحنا فداه بر سر همۀ ما مستدام بدارد؛ در اين ماه همۀ ما را از عنايات خاصۀ آن حضرت، بهرهمند بگرداند.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد