اهمیت نگاه توحیدی داشتن نسبت به همه امور

هو العلیم

اهمیت نگاه توحیدی داشتن نسبت به همه امور

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 

سلوک خانواده ـ طهران ـ جلسه 10

بیانات

حضرت آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سره

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم‌

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

و صلَّى اللَه عَلَى سیّدنا و نبیّنا مُحَمّدٍ و آله الطّاهرین

و لعنة الله عَلَى أعدائِهِم أجمَعینَ‌

﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَا لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾.¹

کیفیت اعمال متناسب با زمان و مکان خاصّ به خود

قبل از شروع در صحبتی كه به‌دنبال مطلب قبلی مدّنظر بود، تذكر فی‌الجمله‌ای راجع به رعایت مجالس ذكر كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ سابق خیلی نسبت به این قضیه اهتمام داشتند، عرض می‌شود. در مجلسی كه یاد خدا است ‌باید تمام ذهن و حواس متوجه این نكته باشد و غیر از همان توجه به محتوا و برنامه‌ای كه در همان موقعیت خاص هست، ممكن است كه توجه به چیز دیگر آن فایده و نتیجه را نداشته باشد. و رعایت این مسئله خیلی مهم است. مثلاً مرحوم آقا در کیفیت و نحوۀ رفتن به قبرستان و استفادۀ از همان فضای ملكوتی ارواح و عبرت گرفتن از مردگان و اموات، می‌فرمودند:

كسی كه به قبرستان می‌رود باید یك فاتحه بخواند و بعد در كناری بنشیند و همین‌طور به حال سكوت بگذراند.

منظور ایشان از این مسئله این است كه در هر جا حال انسان اقتضای یك نوع از عمل و فعل را می‌كند. در یك جا خب انسان بایستی كه تلاوت قرآن كند، در جایی باید اگر دعایی هست بخواند، در یک جا باید نماز بخواند، ولی در یك جا هیچ‌كدام از این كارها را نباید انجام بدهد بلکه باید كناری بنشیند و آن سكوتی كه در آن‌وقت خاص دارد، این موجب یك نوع تأثیر و قطع تعلق برای انسان می‌شود. یعنی اگر انسان در ‌چنین وضعی حتی از اول تا آخر مفاتیح را هم دوره كند نتیجه‌ای عائد او نمی‌شود. گرچه این دعا هم وارد است و از ائمه علیهم‌السلام به‌دست ما رسیده است، هر چیز به جای خود نیكو است. ما از قرآن كه كلام الهی است كه دیگر مطلبی را بالاتر نداریم ولی علیٰ‌ایّ‌حال همین قرآن باید قرائتش مشخص باشد، وقتش مشخص باشد، همین‌طور نمی‌شود در هر جا قرآن خواند. در بعضی از جاها خواندن قرآن كراهت دارد: «در حمام قرآن خواندن كراهت دارد؛ در جایی كه موجب ایذاء بشود كراهت دارد.»²

در روایت داریم: «سلام كردن مستحب است و ردّ سلام واجب است،»¹ اما با اینکه این‌قدر راجع به سلام کردن تأكید شده است، ولی ما می‌بینیم در بعضی از موارد سلام كردن كراهت دارد، مثلاً فرض كنید كه شخصی وارد حمام بشود، حمام‌های عمومی‌كه در آن موقع بود، در حمام هر كسی به كار خودش مشغول است، و سلام كردن موجب می‌شود كه ذهن متوجه آن شخص بشود. یااینكه داریم: «سلام كردن به كسی كه در حال نماز است‌ كراهت دارد گرچه جواب سلام واجب است.»² و همین‌طور اگر انسان وارد مجلسی شد كه شخصی صحبت می‌كند، کراهت دارد که انسان هنگام ورود به آن مجلس سلام کند. دیده شده که اشخاص وقتی به چنین مجلسی وارد می‌شوند سلام می‌كنند درحالی‌که این سلام کردن مكروه است و خوب نیست. جهت آن هم همین است كه آن گوینده الآن یك‌سری مسائلی را تعقیب می‌كند و آن شنونده هم بر اساس همان مطالب گوینده، مطالب را هضم می‌كند، و این سلام یك‌مرتبه وقفه‌ای در تلقّی ایجاد می‌كند و لذا این سلام کردن كراهت دارد. همین‌طور سلام کردن هنگام ورود به مجلس ذكر، صحیح نیست. شخصی كه وارد مجلس ذکر شد هر جایی كه خالی بود بنشیند و نباید سلام کند. پس ببینید این‌قدر مسئله دقیق و مهم است كه در مسیر الهی و در مسیر تربیت الهی باید رعایت این ظرافت‌ها و این نكته‌ها بشود.

یك وقت مرحوم قاضی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به اتفاق دوستانشان در مجلس ذكر بودند، صحبت راجع به این بود كه آنچه موجب می‌شود انسان تجمع خاطر و تمركز داشته باشد، باید آن را تحصیل كند و نباید فكر و ذهن خودش را به مسائل متفرقه بگذراند. نباید قبل از اینكه وارد مجلس می‌شود با هر كسی گفتگو كند و صحبت خود را در آن روز به مسائل دنیا بگذراند. این صحبت‌ها، ردّ و بدل‌های معنوی است كه بین طرفین ایجاد می‌شود و چه‌بسا ممكن است این تأثیر و تأثرات به آن مجلس منتقل بشود و سایر افراد را تحت‌تأثیر قرار بدهد. در این‌موقع كه مرحوم قاضی مشغول صحبت كردن بودند یك‌دفعه صدایی از بیرون آمد، مثل‌ اینكه كسی به پنجره زده بود، یك‌دفعه همه متوجه این صدا شدند! ایشان فرمودند: همین صدا ضرر دارد؛ یعنی همین صدایی كه الآن شما شنیدید ممكن است حالی برای انسان در حال نزول باشد، یك جنبۀ معنوی، به‌محض اینكه ذهن به یك طرفةالعین و به یك‌ لحظه به‌سمتی غیر از آن نزول، انصراف پیدا می‌كند یك‌دفعه قطع می‌شود و حالا دوباره چه موقع برگردد این دیگر با خدا است.³ و راجع به این زمینه هم خیلی مسائل زیاد است که همه هم شنیدند و هم در كتب خواندند.

آداب مجالس ذکر

بنابراین در مجالس ذكر خیلی مناسب است كه فقط و فقط صحبت منوط بشود به آنچه در آن مجلس مطرح است و مطلب اضافی مطرح نشود. صحبتی غیر از قرآن و برنامه‌ای كه هست مطرح نشود. حتی اگر مطلبی یا برنامه‌ای باشد ولو اینکه آن برنامه، الهی و معنوی باشد ولكن آن برنامه‌ها و صحبت‌ها باید خارج از آن مجلس مطرح بشود. و مرحوم آقاـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم بسیار تأكید داشتند راجع به این نكته كه حتی افرادی كه در این مجالس شركت می‌كنند بهتر است كه در آن روز یا در آن شب كمتر صحبت كنند و با افراد كمتر برخورد كنند تااینكه این مجلس بتواند اثر خودش را بگذارد. و این یك مسئلۀ واقعی است؛ یعنی در اختیار من و شما نیست. اگر شما این آب را بنوشید رفع عطش می‌كنید و اگر شما نمك در این آب بریزید و بعد این آب را بخورید عطش خود را اضافه می‌كنید. نگوییم كه هر دو آب است، نه، خاصیت نمک این است كه عطش را اضافه می‌كند و خاصیت آب هم این است كه این عطش را رفع می‌كند. این نظام نظام تكوین است و تشریع هم بر اساس نظام تكوین است.

تشریع بر اساس تکوین

آیه‌ای كه در مطلع صحبت قرائت شد می‌فرماید: ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا﴾ وجهه و برنامه و صورت و نما و نمود خودت را، متوجه دین حنیف بكن. دین حنیف آن دینی است كه بر اساس كیفیت تكوینی خلق انسان، بنا شده است. خداوند انسان و نفس انسان را به‌نحو خاصی خلق فرموده است. نفس انسان برای رشد قابلیت‌هایی دارد. این قابلیت‌ها را خداوند در انسان قرار داده است. بر اساس این قابلیت‌ها دین را تشریع می‌كند. یعنی خداوند بر اساس این قابلیت‌ها قوانینی را جعل می‌كند. این جعل قوانین در صورتی مفید است كه با آن قابلیت‌های انسان تطبیق كند، اگر تطبیق نكرد نه‌تنها موجب می‌شود كه انسان رشد نكند بلكه موجب خذلان انسان هم خواهد شد. و این مسئلۀ قابلیت‌های نفسی مثل قابلیت‌های جسمی‌است. این بدن قدرتی دارد، یک نیروی دفاعی دارد، یك نیروی جذب آنچه برای او از مواد، صلاح است دارد، نیروی تولید دارد، تولید مثل دارد، نیروی صحت و سلامت دارد كه از آن تعبیر به مزاج می‌شود. برای رعایت این مسئله ما باید آنچه در راستای همین نكته است، یعنی آنچه در راستای تحصیل این اعتدال مزاجی است، باید همان را انجام بدهیم.

اگر قرار بر این باشد كه بیاییم و بر خلاف این اعتدال مزاجی عمل كنیم آن اعتدال مزاجی را به‌دست نخواهیم آورد. الآن من‌باب‌مثال در درون بدن ما گرما تقریبا ٣٧ درجه است، این گرما باید رعایت بشود و ما نباید بر خلاف این وضعیت عمل كنیم. ریۀ ما دارای خصوصیاتی است، امكاناتی دارد، حباب‌هایی در آن هست، حفره‌هایی در آن هست، خون می‌آید در این ریه با اكسیژنی كه در اینجا هست آن اكسیژن را به سلول‌ها می‌رساند و موجب سوخت می‌شود. غذا به‌وسیلۀ این اكسیژن در سلول جذب می‌شود. این ریه الآن در این وضعیت قرار داد و حفره‌هایی كه در ریه هست با گرمای ٣٧ درجه تنظیم شده است و ما نباید كاری كنیم كه این اعتدال به‌هم بخورد. اگر شما غذا یا چای گرمی ‌بخورید و این ریه را در وضعیت گرم قرار بدهید و بعد یك‌مرتبه آب یخ بخورید در ریه تولید كیست می‌شود! چون یك‌مرتبه نظام به‌هم می‌خورد و آن حفره‌هایی كه در ریه است تبدیل به كیست می‌شود. یا به عكس اگر بعد از غذا یا نوشیدنی سردی، نوشیدنی یا غذای گرمی بخورید دراین‌صورت هم تولید کیست می‌شود. اینکه این همه ما در روایات داریم كه: «آب سرد برای معده مضر است»¹ برای همین است، یعنی در یك عكس‌العملی كه معده نسبت به این آب سرد پیدا می‌كند سیستم آن به‌هم می‌خورد. حالا اگر ما این مسئله را رعایت کنیم صحت و سلامتی خودمان را تأمین كردیم و اگر رعایت نکنیم امراض به‌وجود می‌آید.

تکوینی بودن طریق مسائل نفسانی

همین‌طور مسائل نفسی هم بر همین اساس است. خداوند راهی را برای ارتقاء و رشد نفس قرار داده است. اگر ما زورمان به خدا می‌رسید و می‌گفتیم: خدایا این راه را تغییر بده، آن مسئلۀ دیگری بود، ولی این مسئله منتفی است. این راهی را كه خداوند برای تربیت و رشد نفس قرار داده است قابل تغییر نیست؛ نه در اختیار پیغمبر است و نه در اختیار امام است و نه در اختیار ما و شما است و نه در اختیار فرد دیگری است. همان‌طوری‌كه صحت و سلامت بدن در اختیار كسی نیست و این‌ یك مسئلۀ تكوینی است مسائل نفس هم از همین باب و بر همین منوال است.

فطرت اولیٰ و ثانیه

در آیه می‌فرماید: ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَا﴾ این فطرت كه خداوند در بشر قرار داده است و این كیفیت وجودی و استعدادی كه خداوند در بشر قرار داده است، این در اراده و اختیار پروردگار است و خداوند بشر را بر اساس این فطرت قرار داده است. لذا می‌فرمایند: ما دو فطرت داریم: یكی فطرت اولیٰ و یكی فطرت ثانیه.

فطرت اولیٰ عبارت است از ناموس عالم وجود و حقیقت عالم وجود كه عبارت است از حق مطلق و همان نور مطلق كه وجود پرفیض و فیاض پروردگار است. یعنی وجود پروردگار، حق محض است، آثار و صفات پروردگار حق محض است، تراوشات وجودی پروردگار حق محض است، تمام اسماء و صفات پروردگار و آثار وجودی، همه بر محوریت ذات پروردگار دور می‌زند، این می‌شود فطرت اولیٰ. بر این اساس، فطرت ثانیه كه فطرت بشر است خلق شده است. یعنی اگر پروردگار داری اسم رحیم است انسان هم دارای اسم رحیم است، اگر او دارای صفت عطوفت است انسان هم دارای عطوفت است، اگر او دارای آثار علم است انسان هم دارای علم است، اگر او دارای قدرت است انسان هم دارای قدرت است. تمام خصوصیات اسماء و صفات پروردگار به‌نحو اجمال در این مجموعه كه در این نفس است قرار داده شده است. برای رسیدن به آن فطرت اولیٰ كه عبارت از آن حق محض است، خداوند تشریع را قرار داده است.

امر و نهی حضرت حق تعالی بر اساس واقعیت

بعضی از متكلمین معتقدند كه ممكن است عملی مقرِّب انسان به پروردگار باشد و این عمل انسان را به خدا نزدیك كند ولكن مورد دستور و امر پروردگار قرار نگیرد و بلکه مورد نهی هم قرار بگیرد! بالأخره خدا است دیگر! می‌گوید این را می‌خواهم یا نمی‌خواهم! این راه را انتخاب می‌كنم یا نمی‌كنم گرچه این راه هم انسان را برساند!

این حرف به ادلۀ ‌عدیده مردود است: یكی از آن ادله این است كه كار خدا كه دل‌بخواهی و بر اساس نفس نیست. ما كه می‌گوییم این را می‌خواهیم و این را نمی‌خواهیم یا بر اساس واقعیت است، مثلاً چیزی برای این بچه ضرر دارد پس انسان‌ جلوگیری می‌كند. پس این کار بر اساس واقعیت است. اگر بر اساس واقعیت است پس باید جلوگیری بشود و نباید در اختیار این بچه قرار داده بشود. و اگر برای بچه واقعاً ضرر ندارد، یعنی مفید هم هست پس به چه لحاظ انسان جلوگیری كند؟! اینجا می‌شود داعی نفسانی! التفات كردید؟! اگر موردی بود كه ما دیدیم كه این مورد واقعاً مورد مفیدی است و از نقطه‌نظر عقلی و منطقی دلیلی بر خلاف آن وجود نداشته باشد و وجود آن برای انسان صلاحیت هم داشته باشد پس به چه ملاك و لحاظی ما آن را ترك كنیم و آن را به‌جا نیاوریم؟! خدا كه بر اساس حبّ و بغض، امر و نهی نمی‌كند، خدا كه نفس ندارد، خدا كه خودمحوری مانند خودمحوری‌های ما ندارد. كبریائیت و عظمت، اختصاص به ذات پروردگار دارد و به ما نیامده است. ما چرا در اینجا پا را از گلیم خود بیرون بگذاریم و در آن مسائلی دخالت كنیم كه آن مسائل برعهدۀ پروردگار است و حتی پیغمبر هم نمی‌تواند كار انجام بدهد؟!

دیدگاه توحیدی پیامبران و ائمه و اولیاء نسبت به افراد

از عجائب قرآن مجید این است كه آن‌چنان خدای متعال مسئلۀ توحید را در قرآن بیان فرموده كه دیگر اصلاً جای تفكر را برای كسی نگذاشته است! شما کسی را که بالا‌تر از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم سراغ ندارید، اشرف همۀ موجودات است، كسی است كه همه كار انجام می‌دهد. از نقطه‌نظر ظاهر، تمام عالم وجود در تحت ولایت حضرت است. وقتی که مردم رجالۀ قریش، بچه‌ها را تحریك كردند و آنها هم دنبال پیغمبر كردند و به حضرت سنگ زدند و از صورت و پای ایشان خون جاری شد، پیغمبر آمدند و به این كوه‌ها پناه بردند. جبرئیل علیه‌السلام نازل شد و به حضرت عرضه داشت که خداوند به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: ما تمام قوای خود را در اختیار تو گذاشتیم، باد را در اختیار تو گذاشتیم، زمین را در اختیار تو گذاشتیم، صاعقه را در اختیار تو گذاشتیم ـ حالا اگر یكی از اینها را در اختیار ما بگذارند چه می‌كنیم؟! همۀ دنیا را كن فیكون می‌كنیم! ـ جبرئیل به حضرت عرضه داشت: همه را در اختیار تو گذاشتیم اگر می‌خواهی این قوم را نفرین كنی نفرین کن. اما پیغمبر چه كرد؟! پیغمبری كه تمام این قوا در اختیارش است به پروردگار عرضه داشت: «اللَهم اهد قومی»¹ ‌اینها را هدایت كن. اگر قرار بر این است كه من از این قدرتم استفاده كنم چرا این قدرت را در راه بهبودی استفاده نكنم؟! خیلی مسئله مهم است.

فرق بین انبیاء و بین غیر انبیاء در این است، حتی بین پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و سایر انبیاء هم فرق است! فرق بین امام زمان علیه‌السلام با امثال ما مردم عادی در این است كه امام علیه‌السلام مسئله را توحیدی نگاه می‌كند. مسئله را از ناحیۀ او نگاه می‌كند و می‌فرماید: آن ذاتی كه این قوا را در اختیار من گذاشته است، همان ذات، خدای همین‌ افراد هم است، خودش می‌داند، چرا من بیایم در اینجا كاری انجام بدهم؟! چرا من بیایم در اینجا دخالت كنم؟! خدا دارد می‌بیند دیگر، وقتی او دارد می‌بیند من‌ بیایم چه كنم؟! این فرق بین پیغمبر و سایر افراد است! و این فرد قابلیت برای پیغمبری و رسالت را دارد. علت اینكه امام زمان علیه‌السلام امام است به‌خاطر این مسائل است.

من این‌طور نیستم، من در نفس گرفتارم، مسائل را می‌خواهم به نفع خودم برگردانم، اگر در زندگی مسئله‌ای پیش آمد می‌خواهم زندگی را به‌نحوی قرار بدهم كه در وضعیت مناسب باشم ولو اینكه بر دیگری هم ظلم بشود! اگر اشكالی در یك جا پیش آمد می‌خواهم اشكال را برطرف كنم ولو این برطرف كردن اشكال، ضرری را به دیگری برساند! ولی امام علیه‌السلام ‌چنین فكری نمی‌كند، می‌گوید: من در زندگی این مشكل را پیدا كردم و الآن این اشكال متوجه من می‌شود، خب بشود اما نباید این ضرر و اشکال به شخص دیگری برسد. مسئله را توحیدی نگاه می‌كند. یك وقت یك ضرر به یكی می‌رسد یك وقتی هم نمی‌رسد. یك وقت یك اشكال پیدا می‌شود یك وقت هم اشکال پیدا نمی‌شود.

مکتب صحیح، مکتب حرکت بر اساس توحید و نظام تقدیر پروردگار

مسئله این‌طور نبود كه بزرگان بیایند و تمام مطالب را به نفع خودشان برگردانند. بسیاری از بزرگان در مسائل داخلی خودشان اشكال و اختلاف داشتند اما هیچ‌وقت نمی‌آمدند یك كار غیر عادی انجام بدهند. بسیاری از بزرگان در مسائل معیشتی خودشان دچار اشكال بودند. مرحوم پدر ما نقل می‌كردند و می‌‌فرمودند: مرحوم آقای حداد ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ دوازده سال زمانی به نان شبش هم محتاج بود! التفات می‌كنید با چه مسائلی روبرو بودند اما از بندگی خود به‌اندازۀ چشم‌برهم‌زدنی تخطی نکردند! كسی كه به اعتقاد ما و آنچه ما دیدیم قادر بر همه کاری بود! مطالبی كه بنده به چشم خودم دیدم، غیر از آنچه شنیدم. ایشان بر هر کاری قادر بود ولی نمی‌خواست از آن نظام و تقدیری كه خدا برایش قرار داده است این‌طرف و آن‌طرف برود، چون اگر برود باخته است! شاید زندگی‌اش خوب بشود، شاید مسائل تغییر پیدا كند، ولی دراین‌صورت مسئله و قضیه را باخته است. این مكتب، مكتب صحیح است. مكتبی كه حركت فطری انسان را بر اساس توحید قرار می‌دهد، این مكتب، مكتب صحیح است.

مستقل نبودن پیغمبران در قدرت و اراده

خدا در قرآن راجع به این پیغمبر كه از او بالاتر وجود ندارد می‌فرماید: ای مردم این شخص که الآن پیغمبر شده و حتی بالاتر از این، اعظم همۀ انبیاء و رسل و اشرف كائنات و خاتم انبیاء شده است، همۀ اینها به‌جای خودش محفوظ، اما خیال نكنید این شخص برای خودش اینها را منقبتی می‌بیند و به این وسیله می‌خواهد بر دیگران فخر و افتخار كند و بگوید: ما که دیگر به این تاج رسالت متوّج شدیم و قبای ولایت بر قامت ما آراسته شد پس هر کاری دلمان بخواهد می‌کنیم! نه، مسئله این‌طور نیست.

﴿وَلَوۡ تَقَوَّلَ عَلَيۡنَا بَعۡضَ ٱلۡأَقَاوِيلِ﴾¹ اگر بخواهد یك كلمه را از پیش خود كم و زیاد كند، اگر یك حرف یا یک کلمه را به ما نسبت بدهد، ﴿لَأَخَذۡنَا مِنۡهُ بِٱلۡيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعۡنَا مِنۡهُ ٱلۡوَتِينَ﴾² با قدرت خود چنان او را در فشار قرار می‌دهیم و رگ گردن او را چنان قطع می‌كنیم، ﴿ٱلۡوَتِينَ﴾ وتین، رگ گردن را می‌گویند، این رگ نخاع و اعصاب را وتین می‌گویند، آن را قطع می‌كنیم و مانند مرده او را می‌اندازیم در روی زمین و هیچ‌كسی نمی‌تواند جلوی ارادۀ ما را بگیرد.

این معجزۀ قرآن است، ‌اصلاً اسلام به‌خاطر این مسئله‌اش مطرح است. ما كه اسلام را پذیرفته‌ایم به‌خاطر ویژگی‌های آن است یعنی در برابر ارادۀ پروردگار هیچ‌كس نمی‌تواند بایستد! در كنار قدرت پروردگار هیچ‌كس نمی‌تواند عرض‌اندام كند! این از پیغمبرش! بقیه دیگر خود دانند! مسئله این است.

این مطلب فطرت اگر محقق شد انسان به آن فطرت اولیٰ می‌رسد، و اگر انسان بخواهد از خودش كم‌وزیاد كند، حرف را عوض‌وبدل كند، آنچه را می‌خواهد، از آن كنارها، از این‌طرف و آن‌طرف به قسمی مطلب را برگرداند خودش ضرر كرده است. به هر قدمی كه ما از آن فطرت دور بشویم به همان قدم دری از سعادت را به روی خودمان بستیم حالا این گوی و این میدان! مگر ما چقدر عمر می‌كنیم؟! مگر چقدر برای ما در این دنیا سهم و بهره قرار داده‌اند؟!

نصیحت امام سجاد علیه‌السلام راجع به بهره‌بردن از عمر کوتاه

در روایتی هست كه شخصی آمد خدمت امام سجاد علیه‌السلام و از احوالش شكایت كرد، حضرت او را نصیحت فرمودند منتها نصیحتی كه برای او كارساز باشد، حضرت نیامدند به او بفرمایند که حالا عیب ندارد، بر این حالت صبر كن، خدا به تو اجر می‌دهد كه‌ آن شخص هم خیال كند كه بله! بسیار خوب! حالا که ما بر این حال صبر می‌كنیم اجر در پروندۀ ما نوشته می‌شود و چه می‌شود! حضرت اصلاً ریشه‌ای قضیه را درست كردند و فرمودند:

تو چه داری می‌گویی؟! تو داری از حالت شكایت می‌كنی؟! ای مسكین! تو الآن به سه مطلب مبتلا هستی كه هر كدام از اینها اكتفا می‌كند كه به آن بپردازی: مسئلۀ اول اینكه خداوند عمری به تو داده است كه هر روز كه از این عمر تو كم می‌شود دیگر چیزی جایگزین آن نیست.

دیروز ما رفت و ما دیگر نمی‌توانیم آن را برگردانیم، باید ببینیم دیروز را به چه گذراندیم ولی آن دیروز رفت. وجود در هر مرتبه‌ای یك حصۀ خاص به‌خود دارد كه آن حصه دیگر قابل رجعت نیست. بله ممكن است انسان توبه كند، ممكن است انسان برگردد ولی به آن حصه دیگر نمی‌رسد، آن حصه ازدست رفت. حضرت می‌فرمایند: یك روز از عمر تو رفته است، درحالی‌كه مردم برای آنچه غم می‌خورند عبارت است از درهم و دینار، درحالی‌که درهم و دینار برمی‌گردد ولی آن روز گذشته دیگر برنمی‌گردد.

مسئلۀ دیگر كه از این مسئله مهم‌تر است این است كه تو الآن داری زندگی خود را می‌گذرانی و داری یك قدم به آن‌طرف نزدیك می‌شوی و نمی‌دانی كه این قدم به جنت و بهشت است یا به نار و جهیم‌!¹

آیا واقعاً ما فكر كرده‌ایم در این اعمالی كه انجام می‌دهیم، در این كارهایی كه انجام می‌دهیم، این عمل و كار ما، ما را به بهشت می‌رساند یااینكه نه، ممكن است مسئله غیر از این باشد و مطلب خلاف باشد و مسئله فرق كند.

لزوم توجه به خود و دوری از تشتت افکار

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند:

علامه طباطبایی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ وقتی كه در نجف بودند سرشان را می‌انداختند پایین و به درس می‌رفتند و برمی‌گشتد. همین آقایان علما می‌گفتند: «این آقا سرش را پایین می‌اندازد، به اینجا نگاه نمی‌كند! به آنجا نگاه نمی‌كند! به او سلام نمی‌كند!»

بعضی‌ها وقتی که در خیابان راه می‌روند دائماً سرشان یا این‌طرف خیابان است یا آن‌طرف خیابان که ببینند از آن‌طرف خیابان چه كسی می‌رود و از این‌طرف چه كسی می‌آید؟! این افراد، افراد پراكنده و متشتت هستند و این تشتت برای سالك خیلی ضرر دارد یااینکه مثلاً بعضی از افراد می‌آیند با من صحبت می‌كنند و آهسته هم صحبت می‌كنند ولی می‌بینم بعضی از افراد همین‌طور نگاه می‌كنند تا ببینند كه این شخص چه می‌گوید و من چه جوابی می‌دهم، این کار صحیح نیست. خب شاید یك كار خصوصی دارد. این حواس را بردن و متوجه صحبت دیگران شدن اثر سوئی در نفس انسان باقی می‌گذارد. سالك باید متوجه خودش باشد.

الآن این نكته به‌نظرم آمد که یكی از چیزهایی كه برای سالك ضرر دارد این است كه در مجلسی كه می‌نشیند نگاه كند ببیند دو نفر كه با هم صحبت می‌كنند چه می‌گویند.حالا فرض كنید كه این شخص در اینجا نشسته و او در یك نقطۀ دیگر نشسته است و صحبت می‌كنند به ما چه مربوط است؟! اولاً: آهسته حرف می‌زنند، اگر می‌خواستند بلند حرف می‌زدند پس معلوم می‌شود نظر و قصدی از این آهسته حرف زدن دارند. ثانیاً: شاید اطلاع پیدا كردن بر یك سرّ، خلاف باشد. مسئله‌ای مطرح می‌شود شاید اطلاع پیدا كردن بر آن خلاف باشد. ثالثاً: آن آرامش و سكونی كه برای سالك از اكسیژن هوا هم مهم‌تر است، این آرامش، با این کار لطمه می‌بیند. این آرامش و سکون باید برای همۀ كارهای ما یك معیار باشد.

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «این مساكین نمی‌دانند كه در دل علامه طباطبائی ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ چه می‌گذرد؟!» علامه طباطبائی به نجف نیامده است كه سرش را دائماً این‌طرف بكند تااینكه ببیند در این بقالی چه چیزهایی است یا در این عطاری چیست یا اینجا چه می‌فروشند یا آ‌نجا چه می‌فروشند! ایشان الآن به گرفتاری خودش مشغول است، به مسائلی در وجود و نفس خودش مشغول است كه اصلاً مجالی نمی‌گذارد برای اینكه دائماً بخواهد به این‌طرف و آن‌طرف نگاه كند كه چه كسی آمد و چه كسی رفت! هر كسی می‌خواهد بیاید و هر كسی می‌خواهد برود، این آمدن و رفتن‌ها چه دردی را از او درمان می‌کند! اما افراد دیگر فقط خودشان را به این مسائل سرگرم می‌کنند!

نتیجه این می‌شود كه این روش و این سلوك بر اساس آن فطرت و بر اساس آن مشی، او را می‌رساند و ایشان می‌شوند یک فرد كامل، فردی كه به مقصود رسیده است، فردی كه به سرمنزل مقصود رسیده و نتیجه را عائد كرده است. اما دیگران نه، یا به این‌طرف نگاه می‌كنند یا به آن‌طرف که ببینند چه كسی رفت و چه کسی آمد، چه كسی خارج شد و چه كسی وارد شد، فلان آقا وارد نجف شد و فلان آقا خارج شد، چه حرفی را مطرح كرد و چه حرفی را مطرح نکرد. امروز و فردا و پس فردا به همین شکل اوقات خود را می‌گذرانند و بعد هم می‌گویند بفرمایید بروید دیگر، هیچ مطلبی هم عائد آنها نخواهد شد. قضیه چه شد؟!

نحوۀ عمل بزرگان در ارتباط با مسائل اطراف خود

بزرگان به این نحو بودند و سرشان به كار خودشان بود. اگر دیدید شخصی سرش به كار خودش است و كاری به این مسائل روزمره ندارد بدانید که او راه صحیح را یافته است. یك وقت مسئلۀ تكلیف است خب آن مسئلۀ تكلیف حكم خاص به‌خودش را دارد و شرایط خودش را دارد و ما نباید مسائل را خلط كنیم و هر چیزی را به‌نام تكلیف جا بزنیم، نه این حرف‌ها نیست. بالأخره خدا و ملائكۀ خدا را كه دیگر نمی‌توانیم فریب بدهیم. امروز می‌توانیم چند نفر را با صحبت‌ها و كلمات دلنشین و اظهار مطلب كردن و... فریب بدهیم‌ ولی فردا این حرف‌ها نیست. پرونده را می‌آورند و می‌گذارند جلوی شما و می‌گویند: نگاه کن و ببین که نیتت در این مسئله این بود! آیا خوب است که از حالا به فكر آن روز باشیم یااینکه به فكر همین دوسه روزی كه دارد می‌گذرد باشیم؟! بهتر است که به فكر كدام‌یک از اینها باشیم؟! كدام‌یک برای ما مفید است؟! كسانی كه آمدند و بهره و نصیب خود را بُردند، كسانی بودند كه به کسی كاری نداشتند سرشان را انداختند پایین و آمدند و رفتند.

توجه تام مرحوم علامه طهرانی به مرحوم آقای حداد

قبلاً خدمتتان عرض كردم که آنچه من از ارتباط پدرم با مرحوم آقای حداد دیدم چه بوده است. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ بهترین شاگرد مرحوم آقای حداد بودند، از نظر علمی كسی بالاتر از ایشان نبود، از نظر موقعیت اجتماعی هم همین‌طور. تقریباً من در سنین هفده سالگی بودم كه دیگر از توفیق زیارت آقای حداد محروم شدم، اما قبل از آن من آنچه می‌دیدم این بود که ایشان وقتی كه می‌آمد خدمت آقای حداد، اصلاً مانند یك عبد در قبال مولای خودش بود! در سن حدود هفده سالگی بود كه به كربلا مشرف شده بودیم و مرحوم آقا هم این قضیه را در روح مجرد تعریف كردند،¹ ایشان وقتی در مقابل آقای حداد می‌نشست‌ اصلاً فكر نمی‌كرد كه چه كسی وارد اتاق شد و چه كسی رفت، اصلاً و ابداً! فقط و فقط تنها فكرش و ذهنش متوجه ایشان بود و دائماً به‌دنبال این بود که ببیند چه مطلبی از دهان ایشان بیرون می‌آید! فوری قلم و كاغذ را درمی‌آورد و در همان‌موقع شروع می‌كرد به نوشتن. الآن این دفترهایی كه از مرحوم آقا باقی مانده است و به حول و قوۀ خدا إن‌شاءالله در آتیۀ ‌نزدیك ممكن است که این نوشته‌جات منتشر شود، در آنجا این مطالب را خواهید دید. مثلاً نوشته‌اند فلان‌ روز مرحوم آقا این را فرمودند، فلان‌ روز فلان‌ كس این مطلب را گفت. ایشان تمام این مطالب را در همان موقع می‌نوشتند یااینكه بعد از اینكه ایشان می‌رفتند می‌نوشتند. و چه‌بسا همین مطالبی که در آن‌موقع مطرح شده است راهگشا است. ایشان به این نحوه عمل می‌کردند و در مقابل یك فرد دیگری هم بود كه ایشان اسمش را در روح مجرد آورده‌اند که اصلاً این فرد فضول اتاق و فضول كار آقای حداد شده بود! تمام فکرش این بود که چه كسی آمد و چه كسی رفت! چرا فلان آقا به اینجا می‌آید! آخر تو كه خودت را به شاگردی آقای حداد پذیرفتی و آقای حداد را به‌عنوان استادت پذیرفتی، آخر اینکه چه شخصی آمد و چه شخصی رفت كه به شما مربوط نیست!

یكی از افرادی كه پیش آقای حداد می‌آمد و از ایشان استفاده می‌كرد مرحوم آیت‌الله سید مصطفی خمینی پسر رهبر انقلاب بود، من خودم می‌دیدم که ایشان هر دوهفته سه‌هفته از نجف می‌آمد و یك ساعت در آنجا می‌نشست و بنده‌خدا ساكت هم بود، یا یك سؤال از ایشان می‌كرد و آقای حداد هم جوابی می‌دادند. اتفاقاً آقای حداد هم ایشان را دوست داشت. می‌آمد، می‌نشست و استفاده‌اش را می‌كرد و می‌رفت.¹ این آقا فضولی می‌كرد و می‌گفت كه چرا این آقا می‌آید؟! خب شما چه كار داری؟! می‌گفت: چرا می‌آیند وقت ایشان را می‌گیرند؟! چرا فلان آقا نمی‌آید؟! چرا...؟! دائماً اصلاً كار این آقا این‌طور بود كه نسبت به افراد صحبت می‌كرد! پشت سرشان حرف می‌زد! از این شخص می‌گفت [از آن شخص می‌گفت!] من در آن‌ موقع سنم هفده سال بود و وقتی این مطالب را از او می‌دیدم به او اعتراض می‌كردم و او جواب می‌داد كه ادراك این مسائل بالاتر از این حرف‌ها است! من می‌گفتم که من اینها را نمی‌دانم، من می‌دانم که این روش، خلاف است. شما در قبال آقای حداد نباید صحبت كنید.

نتیجۀ دخالت در کار اولیاء

نتیجه این دخالت‌ها این شد كه این نفسی كه هنوز اصلاح نشده است، با این تفكر، با این دید، با این اقدام، جلو می‌آید و به جایی می‌رسد كه خودش هم در مقابل آقای حداد می‌ایستد! تا حالا در قبال سایر افراد می‌ایستاد، حالا همین جلو آمده، مسائلی هم برای او منكشف شده و مطالبی را هم می‌بیند و با توجه به عدم تربیت واقعی نفس و با توجه به آنچه مكاشفه و مشاهده برای او حاصل می‌كند، معجونی می‌سازد كه این معجون می‌آید و در مقابل استادش می‌ایستد! التفات كردید که قضیه به کجا می‌رسد؟! اینجا دیگر چاره‌ای نیست! می‌گویند: بفرمایید دیگر! لذا مرحوم آقا هم نوشتند كه ایشان را طرد كردند.² خب چه شد؟!

پرداختن به مسائل بر اساس دستور استاد

همین آقایی كه عرض کردم کسی بود که قادر بود بعضی از كارهای عجیبه را انجام بدهد! مِن‌جمله یكی از آن مسائل را من به شما می‌گویم که به اتفاق ایشان از منزل آقای‌ حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بیرون آمدیم که اول برویم حرم زیارت كنیم و بعد هم که برمی‌گردیم چون نزدیک ظهر بود برای ناهار مقداری سبزی و میوه و... بخریم، همین‌که آمدیم بیرون، گفت: «فلانی بیا قبل از اینكه حرم برویم، برویم استرالیا در فلان‌ جا یك گشت بزنیم و برگردیم!» گفتم که نه، من اهل این حرف‌ها نیستم! گفت: «نه، عیب ندارد به كسی نمی‌گوییم!» گفتم که نه، اول برو به آقای حداد بگو بعد هر جا که خواستی ما را ببر، این‌طرف ببر آن‌طرف ببر، كرۀ ماه هم ببری [می‌آیم!‌] هرچه اصرار كرد و گفت که نیم ساعت بیشتر طول نمی‌كشد! یك‌ربع یا ده‌دقیقه می‌رویم و بعد هم در عرض یك‌ربع یا ده‌دقیقه برمی‌گردیم ـ از این كارهای عجیب و غریب انجام می‌داد! ـ و این كمترین چیزی بود كه من به شما گفتم، چیزهای دیگر و كارهای دیگری را كه می‌توانست انجام بدهد به شما نمی‌گویم! ولی همان‌ موقع در سن هفده سالگی و كمتر از آن سن، می‌دانستم که انجام دادن این مسائل و این كارها بدون نظر استاد، خلاف است. گفتم: نمی‌آیم. گفتم: برویم زیارتمان را بکنیم و بعد هم سبزی بخریم و بیاییم.

این كارها چیست و نتیجه‌اش چه می‌شود؟! نتیجه‌اش این است که نفس جلو می‌آید. تمام اینها به‌خاطر این است كه این آقا به‌جای اینكه به خودش بپردازد به مسائل و کارهای دیگر می‌پردازد! به مسائلی كه بر خلاف حركت [و] سیر تكاملی نفسش است می‌پردازد و این نكته، نكتۀ مهمی‌است. نكتۀ مهم این است كه انسان ببینید آنچه برای او و برای حركت او مفید است آن را اختیار كند و مسائل دیگر را كنار بگذارد.

سلوک زن: اطاعت از شوهر و پرداختن به زندگی خود

وقتی كه من خدمت دوستان عرض می‌كنم راه سلوك زن در این است كه از شوهر اطاعت كند و به زندگی خودش بپردازد، این مسئله‌ای نیست كه من از پیش خودم ‌بگویم. این مسئله‌ای است كه من از جانب بزرگان گفتم. و مسئله هم برعهدۀ خودشان است. حالا اگر ما بخواهیم مطلب را به‌نحو دیگری مطرح کنیم و بگوییم آن شوهری كه گفتند باید از او اطاعت كرد باید مثل فلان ‌شخص باشد! آخر چه کسی شوهری با این خصوصیات پیدا می‌کند؟! خب اگر می‌خواستند خودشان می‌گفتند دیگر. حالا ما بگوییم آن شوهری كه باید از او اطاعت کرد باید این‌چنین باشد! من از خودم می‌گویم که ما که خیلی آدم درست و حسابی نیستیم ولی صحبت در این است که آن راه و آن طریق بر همین اساس است.

حرمت شرکت در مجالس بدون اجازۀ شوهر

مخدره‌ای نامه‌ای برای من داده بود و در آن نامه نوشته بود كه من به اداره می‌روم و شوهرم به من اجازه داده كه بروم ولی اجازۀ رفتن به فلان مجلس را نداده است، آیا من می‌توانم از اداره مرخصی بگیرم و بروم و بعد هم به شوهرم نگویم؟! گفتم: نه‌خیر، حرام است. زن از منزل كه می‌خواهد بیرون بیاید، باید با اجازۀ شوهر بیرون بیاید. مجلسی كه می‌خواهد برود باید با رضایت شوهر باشد نه‌اینكه كاری انجام بدهد كه آن بیچاره را دیگر مجبور به رضایت كند چون هر كسی می‌داند كه باید چه‌كار كند! زن باید با رضایت و طیب‌خاطر شوهرش از منزل خارج بشود و جایی برود چون نمی‌توان بر خلاف مسیر فطرت قدم برداشت. راه سلوك زن در این باب است. مرد برای‌ خودش حساب و پروندۀ جدایی دارد.

وظیفۀ ‌زن و مرد در قبال یکدیگر و لزوم تصحیح دیدگاه نسبت به‌هم

دیده شده بعضی‌ها می‌گویند: این مطالبی را كه شما مطرح می‌كنید ظلم و اجحاف به زن است! دیگران به شکل دیگری می‌گویند و تفسیر می‌كنند! می‌گویم: مگر من دیگرانم؟! چرا دیگران مثل من نباشند؟! چرا من مثل دیگران باشم؟! مسئله در این است كه خدمت شما عرض كنم که همین راه و همین سیر به نحوی است كه حتی نسبت به مردها هم در بعضی اوقات همین اشكالات پیش می‌آید. ممكن است همین‌ مردها هم بگویند این مطالبی را كه شما می‌گویید چرا باید [به این نحوه] باشد؟!

مرد هم هر كاری نمی‌تواند بكند. مرد هم نمی‌تواند هر مسئله‌ای كه به‌نظرش رسید مطرح كند و هر كاری دلش خواست بكند و از حسن رفتار زن، سوء استفاده كند! و اگر این کار را انجام بدهد خدا به شدت او را عذاب می‌کند! مسئله به همین سادگی هم نیست که هر کسی هر کاری دلش خواست بکند! اسلام گفته که زن باید از مرد اطاعت بكند اما آیا این دلیل می‌شود که مرد هرچه دلش می‌خواهد انجام بدهد؟! نه‌خیر، هر قدمی كه مرد برمی‌دارد باید آن‌طرف حساب پس بدهد و یك وقت انسان متوجه می‌شود كه عجب! آن‌مقدار كه از مرد به‌واسطۀ این اعمال و رفتار او با زنش ایراد و اشکال گرفتند و به‌حسابش گذاشتند خیلی بیشتر از آن چیزی است كه از زن او انتظار آن می‌رفت!!

ولی صحبت در این است كه ما این اعمال و رفتار را برای چه كسی می‌خواهیم انجام بدهیم؟! منظور من در این صحبت‌ها و مجالسی كه با مخدرات و احبه و اعزه داریم بیشتر مسائل و مطالبی است كه برای این محیط می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد. اگر ما می‌خواهیم برای خدا انجام بدهیم پس خدا این‌طور خواسته و او خودش می‌داند.

در اختلافی که بین زن و شوهری پیش آمده بود و آنها پیش من آمده بودند، من به‌طور جداگانه با آن مخدره صحبت ‌كردم و گفتم که مسئلۀ ‌شما با شوهرتان به این نحو است که یك وقت ایشان مطلبی را از شما می‌خواهد كه در قدرت شما نیست، خب آن یك مسئلۀ ‌دیگر است، اما یك وقت نه! قضیه مشكل است[ولی در قدرت شما است و شما می‌توانید آن را انجام بدهید، دراین‌صورت اگر] شما این را انجام بدهید از دو حال خارج نیست: یا آنچه او گفته، صحیح است و شما یك مطلب صحیح را انجام دادید پس دراین‌صورت شما نباید توقعی داشته باشید. یا نه، مطلبی را كه گفته خلاف است اما شما برای رضای خدا آمدید و این زحمت را بر خودتان تكلیف كردید و این کار را انجام دادید، دراین‌صورت آیا خدا به‌خاطر این کار از شما در روز قیامت سپاسگزاری می‌كند یا می‌گوید چرا انجام داده‌اید؟! پس معلوم می‌شود ما که نباید با شوهر طرف باشیم، ما با كسی دیگر طرف هستیم. هم مرد در ارتباط با زن با كسی دیگر طرف است و هم زن در ارتباط با شوهر و بچه‌ها با كسی دیگر طرف است. شما به این مسائلی كه گاهی این‌طرف و آن‌طرف مطرح می‌شود اصلاً توجه نكنید، همۀ اینها تخیلات است، همۀ اینها تصورات است. شما در جایی قدم گذاشته‌اید كه مقصد و مقصود خود را فقط ولایت امام علیه‌السلام قرار داده‌اید، حالا زید چه می‌گوید و عمرو چه می‌گوید که نباید برای شما مهم باشد. برفرض این شخص می‌گوید اشتباه است آن شخص می‌گوید درست است، اینها که نباید برای ما مهم باشد. مطلب در این است که آنچه خدای متعال از ما می‌خواهد بر این اساس است. و ما باید بدانیم بیش از آن‌مقدار كه ما نیاز به پروردگار در خود احساس می‌كنیم و بیش از آن‌مقدار كه ما در خود احساس بدبختی و بیچارگی و فقر معنوی و جهالت و نرسیدن به مطلوب را می‌کنیم، خدای متعال بیش از این‌مقدار نسبت به ما اقبال دارد.

اقبال خداوند نسبت به بندگان عاصی و گناهکار

در حدیث قدسی است كه می‌فرماید:

لو عَلمَ المُدبرونَ عنّی كَیفَ اشتیاقی بِهم و شَوقی إلی رُؤیتِهم لَماتو شَوقًا. اگر آن كسانی كه نسبت به من پشت می‌كنند، آن كسانی كه به دنبال خودشان می‌روند، آن كسانی كه مرا مدّنظر قرار نمی‌دهند و مطالب خودشان را مدّنظر قرار می‌دهند و می‌خواهند در زندگی فكر و نظر و نیت خودشان اعمال بشود و آنچه را من می‌گویم نمی‌خواهند اعمال كنند، آن كسانی كه دارند به دور خودشان می‌گردند اگر بدانند که من چقدر از عمل اینها ناراحت هستم و چقدر اشتیاق دارم كه اینها را به سمت خودم ببینم، اگر این را احساس بكنند از شدت شوق یك لحظه نمی‌توانند زندگی كنند، یعنی فوراً از شدت شوق می‌میرند!¹

من‌باب‌مثال انسان نسبت به شخصی عناد و دشمنی دارد و در ذهن خودش خیال می‌كند كه این شخص هم نسبت به او عناد و دشمنی دارد و اگر او را ببیند ازبین می‌برد و...! بعد یك‌مرتبه با او در مجلسی برخورد می‌كند و می‌بیند که این شخص آمد و او را بغل كرد و بوسید و در كنار خودش در مقام بالا نشاند و...! یك‌مرتبه اصلاً تمام فكرش به‌هم می‌ریزد و تمام بافته‌هایش ازبین می‌رود چون اصلاً ١٨٠درجه خلاف مشاهده می‌كند دیگر. مسئلۀ بین ما و خدا هم از این باب است.

ترسیم رحمت و عطوفت خدا در کلام اولیاء

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند:

آن كسانی كه متكفل و متعهد امور مردم هستند، خدایی را برای مردم ترسیم كرده‌اند که آن خدا یك حالت ترس و وحشت و غضب و قهر و قهاریت و بگیر و ببند و كذا و كذا دارد به‌نحوی كه از آن اول وقتی كه اسم خدا می‌آید همۀ بدن‌ها شروع به لرزیدن می‌كنند!

ولی ایشان می‌فرمودند: آن خدایی كه اولیاء آن خدا را برای مردم ترسیم می‌كنند آن خدایی است كه می‌شود او را در آغوش گرفت! آن خدایی است كه می‌شود او را در كنار خود نشاند! آن خدایی است كه محبت و رأفت او از پدر و مادر به انسان بیشتر است.

اقبال انسان به خداوند همان لبیک از جانب او

شما كه الآن در اینجا نشستید و به این مطالب توجه می‌كنید و بحمدالله خودتان را در تحت اطاعت اوامر پروردگار قرار داده‌اید و می‌خواهید رشد كنید آیا می‌دانید برای این حال آرامش شما و آمدن شما به اینجا، چه ملائكه‌ای دست به‌دست هم داده‌اند تااینكه شما را در اینجا نشانده‌اند؟! آیا خبر دارید؟! ما كه نمی‌دانیم. آیا می‌دانید چه موانعی برطرف شد تا شما توانستید به اینجا بیایید؟! اگر مریض می‌شدید یا جریانی اتفاق می‌افتاد شما می‌توانستید به اینجا بیایید؟! نه! ما همین‌قدر می‌گوییم که ما آمدیم و رفتیم و این كار را كردیم و از بعضی از مسائل دست برداشتیم و این کارها را كردیم و...! درحالی‌كه مسئله از آن‌طرف است. آن‌طرف دست به‌دست هم داده شده تااینكه قضایا در این طرف درست شده است. ما باید همیشه این نكته را در نظر داشته باشیم. نكته این است كه تمام این لبیك‌ها و خواست‌های ما به خاطر این است که اول لبیك از جانب او آمده است و تا لبیك از جانب او نیاید ما نمی‌توانیم قدم از قدم برداریم. و ما باید همیشه این نكته را مدّنظر داشته باشیم، در عبادات باید مدّنظر داشته باشیم. و این را كه من خدمت شما عرض می‌كنم عین آن چیزی است كه من در تجربۀ با بزرگان مشاهده كرده‌ام و دیده‌ام.

منت خداوند بر بندگان در هدایت آنها

‌﴿يَمُنُّونَ عَلَيۡكَ أَنۡ أَسۡلَمُواْ قُل لَّا تَمُنُّواْ عَلَيَّ إِسۡلَٰمَكُم بَلِ ٱللَّهُ يَمُنُّ عَلَيۡكُمۡ أَنۡ هَدَىٰكُمۡ لِلۡإِيمَٰنِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ﴾¹ پیش تو می‌آیند و می‌گویند: یا رسول‌الله ما اسلام آوردیم، می‌خواهند سر تو منت بگذارند كه ما اسلام آوردیم، آمدیم جزو اطرافیان تو شدیم. این کار را كردیم، آن کار را كردیم! همه‌نظر، نظر كثرت است. خدا صریحاً می‌فرماید: خدا بر شما منت گذاشت تااینكه شما را هدایت و اصلاح كرد.

خب ابوسفیان هم بود دیگر، ابوجهل هم بود دیگر، افراد دیگر هم بودند. آن‌وقت اگر ما بدانیم که مسئله از چه قرار است و حقیقت بر چه اساسی دور می‌زند آن‌وقت اوضاع خیلی عوض می‌شود، افكار خیلی تغییر پیدا می‌كند، ارتباطات ما با افراد خیلی فرق می‌كند، نحوۀ معاشرت ما با افراد تفاوت پیدا می‌كند. دیگر خود را نمی‌توانیم به‌ حساب بیاوریم و همه در یك منوال قرار می‌گیرم. همان نحوه‌ای كه من از بزرگان دیدم و همان كیفیتی كه من خودم از آنها مشاهده كردم.

تشبیه کردن رفقا به دندانه‌های یک شانه

بارها مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ‌ می‌فرمودند كه همۀ ‌افراد رفقا و دوستان مثل دندانه‌های یك شانه می‌مانند. و این را به‌خاطر مجلس گرم كردن و رعایت بعضی از مسائل نمی‌گفتند بلکه واقعیت را می‌گفتند. یعنی واقعاً همه در قبال پروردگار به این كیفیت هستند. و ما می‌آییم با آن افكار و طرز تفكر خودمان، این حقیقت صاف و بی‌آلایشی را كه می‌شود در این بستر قرار بگیرد، در طرف دیگر قرار می‌دهیم! می‌شود در این نحو قرار بگیرد اما ما در نحو دیگر قرار می‌دهیم و خرابش می‌كنیم، می‌پیچانیمش و دیگر آن فایده را نمی‌بریم و عمرمان را هم به بطالت گذرانده‌ایم و طبعاً نتیجه‌ای هم عاید ما نخواهد شد.

عدم وجود نسب و خویشاوندی در دستگاه الهی

و همۀ ما باید این مسئله را بدانیم، از منِ گوینده كه این مطالب را القاء می‌كنم و همچنین همۀ ‌احبه كه این مطالب را می‌شنوند، كه در آن‌طرف، هیچ‌گونه قوم‌وخویشی و نسب و خویشاوندی نیست. این مسئله را كه خدمت شما عرض می‌كنم من خودم شخصاً تجربه كردم، هیچ‌گونه خویشاوندی و تعلق كه شخص خیال كند که بله حالا که فرض كنید فلانی دیگر پسر آقا شده، پس كارش تمام شده است و حتماً پدرش به او عنایت دارد و...! نه، این حرف‌ها نیست. یك روز كه من یك خطا كنم سریعاً اثر آن را در نفس خودم می‌بینم. صریحاً دارم به شما می‌گویم که اگر یک روز من قدم خلاف بردارم اثر كدورتش را در نفس خودم می‌بینیم و روی تمام كارهایم تأثیر می‌گذارد و همین هم باید باشد و درست هم همین است.

ارتباط اتوماتیک‌وار انسان با خدا از طریق استاد

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «افراد می‌آیند پیش ما و می‌گویند که این كار را برای ما بكنید، آن كار را برای ما بكنید. اصلاً مگر من چه كاره هستم؟!» واقعاً هم همین‌طور است. یعنی مرحوم آقا در بین خودش و خدا اصلاً هیچ‌گونه فضیلتی و امتیازی و اینکه بخواهد كاری را برای این شخص یا برای آن شخص انجام بدهد یا یكی را بر دیگری مقدم كند، اصلاً این مسائل در مخیلۀ ایشان خطور نمی‌كرد. می‌فرمودند: مسائل دوستان با ما به‌نحو اتوماتیك است؛ یعنی قضیه‌ای كه انجام می‌شود یك طرفش می‌رسد به خدا و یك طرفش برمی‌گردد به ما. اصلاً همۀ این مسائل اتوماتیك‌وار انجام می‌شود. یك عمل خلافی كه انجام بگیرد، او در نفس خودش احساس می‌کند و می‌فهمد، چون مسئله بر اساس سه ضلع مثلث قرار دارد، در رأس مثلث، خدا قرار دارد، در یك طرف آن، انسان و در یك طرف آن هم همان استاد كامل كه حالا پیغمبر باشد یا امام علیهماالسلام باشد یا فرد ولیّ باشد. این سه‌تا با همدیگر مربوط است. اگر این فرد عمل خلافی را انجام بدهد می‌رود بالا و از بالا می‌آید در قلب استاد قرار می‌گیرد و استاد نسبت به این فرد احساس كدورت می‌كند. بخواهد یا نخواهد مسئله همین است. اگر عمل خوب هم انجام بدهد [مسئله به همین صورت است.] لذا مرحوم آقا می‌فرمودند:

من یك‌دفعه نسبت به شخصی احساسی پیدا می‌كنم، اگر عمل خوبی انجام داده باشد، احساس خوبی پیدا می‌كنم و اگر عمل خلافی انجام داده باشد، احساس بدی نسبت به او پیدا می‌کنم.

البته ایشان همه چیز را كه به ما نمی‌گفتند بلکه با اشارات یا کنایاتی مسئله را می‌فرمودند، اصلاً اتوماتیك‌وار قضیه انجام می‌شود و یك ثانیه هم به تأخیر نمی‌افتاد. به محض این عمل، مسئله انجام می‌شود.

من در شب كاری را انجام داده بودم، البته كار، خلاف نبود ولی خب در جای خودش هم صورت نگرفته نبود، حالا فرض كنید كه این را که به او می‌گویم نباید پیش كسی بگویم، جایش نبود. و كسی هم از این قضیه خبر نداشت. فردا صبحش خدمت ایشان در همان مكتبه و كتابخانۀشان رفتم. ایشان مشغول‌ نوشتن بودند و من هم در كناری مشغول نوشتن شدم ـ این مسئلۀ تلگرافی و اتوماتیک‌وار را که خدمت شما عرض کردم در این قضیه به خوبی می‌توانید احساس کنید ـ در حین نوشتن، بدون هیچ‌مقدمه‌ای یك‌مرتبه آن معنا به ذهنم آمد كه من دیشب این كار را كردم، تا این معنا در ذهنم آمد مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ سرشان را بلند كردند و فرمودند: آقا سید محسن! عرض کردم: بله آقا! فرمودند: «﴿فَإِنَّكَ بِأَعۡيُنِنَا﴾ ”تو همیشه جلوی چشم ما هستی.“»¹ التفات می‌كنید مسئله چقدر دقیق است! بعد هم سرشان را انداختند پایین و مشغول نوشتن بقیۀ كتابشان شدند. اصلاً مسئله اتوماتیك‌وار به این نحو است، از آنجا یعنی از طرف خداوند متعال می‌آید و می‌رود در نفس این شخص ولیّ قرار می‌گیرد و بعد در آنجا فتوکپی و زیراکس می‌شود و به ما می‌رسد. البته نقطۀ اصلش در آن‌‌طرف است و زیراكس و فتوكپی در ما می‌آید! خیال نكن تو هر كاری بخواهی می‌توانی بكنی، ﴿فَإِنَّكَ بِأَعۡيُنِنَا﴾؛ «تو همیشه جلوی چشم ما هستی.» هیچ كس هم از این قضیه خبر نداشت. و از این نوع مسئله برای تمام دوستان و رفقا در ارتباط با مرحوم آقا اتفاق افتاده است و مسئله هم یک مسئلۀ قراردادی نیست بلکه واقعی و حقیقی است.

مسائل سلوکی بر اساس تکوین

قضیۀ سلوك قضیۀ قراردادی نیست مثل ادارات كه هر اداره‌ای برای خودش قانونی داشته باشد، این اداره این قسم لباس بپوشند، آن اداره آن قسم لباس بپوشند، در ارتش لباس این‌طوری باشد، در شهربانی این‌طور باشد، در فلان اداره این‌طور باشد و قوانین هر اداره‌ای متفاوت باشد. در سلوك مسائل تكوینی است. این مایع آب است، هزار نفر بیایند و بگویند كه این آب سمّ است، این آب سم نمی‌شود. این مایع سمّ ‌است هزار نفر بیایند و بگویند که این مایع سم نیست و خوردن آن اشكالی ندارد این مایع آب نمی‌شود، این مایع، سمّ ‌است. لهذا تمام مسائل سلوكی مسائل تكوینی است و این تشریع بر اساس آن تكوین است و امكان ندارد مسئله‌ای مقرِّب انسان باشد ولی مورد نظر خدا نباشد و امكان ندارد مسئله‌ای مبعِّد باشد ولی مورد نظر خدا باشد، انسان را دور بكند ولی مورد نظر خدا باشد، مثلاً صلاح بر این باشد که بااینکه این عمل مبعد است ولی فعلاً مورد نظر خدا باشد! نه، این صلاح‌ها را كنار بگذارید. صلاح آن است كه او می‌خواهد و فساد آن است كه او نمی‌خواهد. مسئلۀ صلاح و فساد بر اساس اراده و عدم ارادۀ او تعلق می‌گیرد، نه اینكه امروز صلاح است من این امر را بكنم و فردا صلاح نیست پس آن امر را بردارم، مسئله همین است.

ضمانت وصول به مقصد در صورت عمل به تکالیف

آن‌وقت اگر كسی این نحوه را انجام داد و به این كیفیت پیش آمد خداوند راه او را تضمین می‌كند. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «كسی كه بیاید و به این مطالبی كه من گفتم عمل كند من تضمین می‌كنم!» این دیگر یک حرف عادی نیست! من مقصد او را تضمین می‌كنم، من هدف او را تضمین می‌كنم، من راه او را تضمین می‌کنم به شرط اینكه انسان درست بیاید، به شرط اینكه بیاید و توفیق را هم از خدا بخواهد. و با زبان عجز و نیاز به خدا عرض كنیم كه ما قدرت و تحمل برای انجام وظیفه را نداریم، خودت قدرت و تحمل را هم بده! درست بگوییم. اگر درست گفتیم او هم می‌دهد ولی اگر در همان‌ موقع گفتن، یك چیزهایی را هم نگه داریم، می‌گوییم خدایا تو بده ولی درست نمی‌گوییم، می‌گوییم خدایا تو توفیق بده ولی عمل نمی‌‌کنیم. خدا می‌فرماید: بسیار خوب من همین الآن توفیق را به تو دادم تو چرا نمی‌روی؟!

توفیق یعنی رفع موانع طریق

توفیق دادم یعنی اینکه موانع را از سر راه تو برداشتم و تو می‌توانی این عمل را انجام بدهی و می‌توانی این اقدام را بكنی. اینکه انسان بنشیند و بگوید که من توفیق ندارم، این معنا ندارد. خدا می‌فرماید که من الآن این توفیق را دادم. مثل اینكه الآن این توفیق را خدا به شما داده است، بسیار خوب، برای ادامه انسان باید كار انجام بدهد. اگر انسان درست بگوید و اگر واقعاً بگوید، یعنی از روی صدق احساس بكند، شما بدانید كه اگر تمام خلایق را هم خدا به آن مرتبۀ عرفان و فنا برساند هیچ برای خدا به اندازۀ سر سوزنی مانعی ندارد. تصور نكنید كه حالا در هر زمانی یكی‌دونفر بودند، این حرف‌ها نیست. رسیدن به مقصود و مطلوب برای همۀ افراد در همۀ زمان‌ها و در همۀ ‌شرایط و امكانات فراهم است. این صحبتی بود كه راجع به این زمینه بیان كردیم.

از آنجایی كه بنا داشتم در این مجالس اگر دوستان مطلبی یا مشكله‌ای در حدود امکان مجلس به نظرشان می‌رسد مطرح کنند، در حدود دوسه سؤالی را جواب می‌دهم.

مسئلۀ اعتقادی 

سؤال: اگر ما بخواهیم راه خدا را بپیماییم آیا باید توجه‌مان بیشتر به ولیّ‌خدا باشد یا به امام زمان علیه‌السلام؟! و توجه به ولیّ‌خدا بی‌توجهی به امام زمان محسوب می‌شود یااینكه توجه به ولیّ‌خدا همان توجه به امام زمان است به دلیل اینكه ولیّ هم از امام زمان دستور می‌گیرد و هر دو در طول هم واقع شدند و از هم جدا نیستند.

جواب: البته این نكته، نكتۀ بسیار خوبی است و این مطلب را به نحو كلی به یك قسم می‌شود مطرح كرد اما اگر بخواهد در مصداق بیاید مسئلۀ آن فرق می‌كند. مطلب به نحو كلی این است كه ولیّ‌خدا آن شخصی است كه از نفس گذشته باشد و به فنا رسیده باشد و خود ما هم به‌دنبال ‌چنین ولیّی می‌گردیم و اگر دست من هم به ‌چنین شخصی برسد به حول و توفیق الهی سر ارادت بر ‌چنین آستانی می‌سپارم. اگر شخص ولیّی با این خصوصیات وجود داشته باشد او دیگر تفاوتی با امام زمان از نقطه‌نظر اتصال به آن حضرت ندارد. اما آنچه به آن ولیّ می‌رسد از طرف امام زمان علیه‌السلام است و فقط و فقط امام زمان علیه‌السلام واسطۀ نزول بركات پروردگار و پخش آن در عوالم امكان است. بنابراین همان‌طوری‌كه خود مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بارها تذكر می‌دادند توجه فقط باید به خود امام زمان علیه‌السلام معطوف باشد و توجه به آن ولیّ‌خدا هم باید در راستای توجه به امام‌ زمان ارواحنا فداه مطرح باشد و نباید نظر استقلالی نسبت به این مسئله داشت.

مسئلۀ سیرۀ بزرگان

سؤال: کدام یک از كتاب‌های مرحوم آقا را به افراد توصیه كنیم؟

جواب: كتاب‌هایی را كه ایشان نوشته‌اند برای همۀ افراد نوشته‌اند و خود ایشان هم می‌فرمودند: «ما این كتاب‌ها را برای همه نوشته‌ایم.» و حتی خود شخص بنده هم كه خب طبعاً بیشتر به نظرات ایشان آگاه هستم، خودم را بی‌نیاز از این كتاب‌ها نمی‌دانم و كراراً و مراراً عرض كردم كه اسوۀ من در بسیاری از مسائلی كه بعد از فوت ایشان اتفاق افتاد مسائلی بود كه در كتاب‌های ایشان بود و الحمدلله هم نتیجه را گرفتم و در این قسمت ضرر نكردم و این كتاب‌های ایشان را می‌شود به افراد معمولی هدیه داد. البته كتاب‌های ایشان مراتب مختلفی دارد: فرض كنید كتاب توحید علمی و عینی ‌ایشان یك كتاب تخصصی است و شاید هر كسی نتواند به محتوای آن برسد و به قول خود ایشان كسی می‌تواند این كتاب را بفهمد كه یك دوره فلسفه و عرفان نظری خوانده باشد. اما كتاب‌های دیگر ایشان در آن حد نیست و خود شخص از نحوۀ مطالعه و دریافتی كه از كتاب‌ها می‌كند می‌تواند موقعیت خودش را با آن كتاب‌ها ارزیابی كند.

مسئلۀ سلوکی

سؤال: راجع به شركت در مجالس ذكر سؤال کردند.

جواب: در این مورد هم باید عرض کنم که البته شركت در مجلس ذکر بسیار لازم است و فایده هم بر این مسئله مترتب است. همان‌طوری‌كه عرض كردم راه خدا، راه منحصر به یك نوع بینش و یك نوع تفكر نیست. آنچه برای راه سالك، بین او و پروردگار مطرح است عبارت است از خلوص نیت و صفای باطن و اخلاص در عمل، آن خلوص نیت در هر جا که باشد آن آمادگی برای مجلس ذکر مهیا است.

مسئلۀ عرفانی

سؤال: بعضی‌ها سؤال می‌كنند چرا ما باید به زیارت ائمه علیهم‌السلام برویم؟ این همه تأكیدی كه بر زیارت امام رضا یا حضرت سیدالشهدا علیهما‌السلام شده است، خب ما از همین جا قلبمان را خالص می‌كنیم و بدون اینكه خرجی كنیم و یا زحمتی بکشیم، آن حضرت را زیارت می‌كنیم.

جواب: مسئلۀ رفتن به زیارت یعنی استفادۀ حضوری از بركاتی كه متوجه همان بقعه است به‌واسطۀ عنایت و توجه خاصی كه آن روح با آن بدن دارد. چرا می‌گویند به قبرستان و به زیارت قبر بروید؟! به جهت اینكه آن روح در ارتباط با آن بدن تعلقی دارد كه توجه روح در آنجا بیشتر است. قطعاً تأثیری كه در روضۀ منورۀ حضرت علی بن موسی‌الرضا علیهماالسلام و ارواحنا فداه هست قطعاً آن تأثیر در جای دیگر نیست بااینكه ولایت آن حضرت ولایت عامّ ‌است و اصلاً مكان برنمی‌دارد و مسئله مسئلۀ مادی و فیزیكی نیست، مسئلۀ متافیزیك و مابعدالطبیعه است و در آنجا مكان و زمان اصلاً مطرح نیست، منتها صحبت در این است كه رفتن در این مكان به معنای قدم برداشتن برای رسیدن به معشوق و مطلوب و محبوب ما كه امام رضا علیه‌السلام است می‌باشد. التفات كردید که این قدم برداشتن، این مسئله است، و خیراتی كه در این قضیه متوجه می‌شود مترتب بر این نكته است. كسی كه می‌تواند برود به این معنا است كه شرایط برای او آماده شده است و كسی كه نمی‌تواند برود به این معنا است كه شرایط برای او آماده نیست، خب دراین‌صورت عدالت پروردگار و آن جنبۀ فیض مطلق كه شامل همۀ افراد است اقتضا می‌كند كه همان‌طوری‌كه شرایط برای یك شخص آماده می‌شود و آمادگی آن شرایط هم در اختیار افراد نیست بنابراین اگر قرار باشد آن فیض بر اساس شرایطی كه در اختیار افراد نیست بیاید خب این ظلم است، افرادی كه نمی‌توانند بروند خب اگر محروم باشند این ظلم است. بر همین اساس می‌گویند: كسی كه نمی‌تواند برود، اگر از دور زیارت كند عیناً آن ثواب را می‌دهند. و كسی كه می‌تواند باید بلند شود و برود و حضرت را زیارت كند. البته طبق شرایط خودش نه‌اینكه خارج از آن حد باشد.

همین مسئله در مورد مجلس ذكر هم هست. در مورد مجلس ذكر باید افراد تابع شرایط خاصی باشند و آمادگی داشته باشند و از نظر سایر مسائل دیگر كه طبعاً برای دوستان مطرح شده و همه هم اطلاع دارند. و اگر كسی نتواند و برای او آن آمادگی نبود در عین اینكه آن اشتیاق و شوق برای رسیدن به این مسئله را داشته باشد، بدون یك ذره كم‌وكاست از همان بهره‌های معنوی برای او هم خواهد آمد و آثارش هم دیده شده است.

مسئلۀ اعتقادی

سؤال: آیا در یك زمان می‌شود دو ولیّ‌خدا باشد یااینكه در هر زمان یك ولیّ ‌وجود دارد؟ و آیا می‌شود كه در یك زمان بیش از یك نفر كامل وجود داشته باشد؟

جواب: بله اشكالی ندارد و هیچ مانعی ندارد كه بیش از یك نفر هم باشند. منتها قرائن و شرایط تابه‌حال بیش از دو نفر را نشان نداده است ولی این به‌عنوان یك امر حتمی‌نیست.

مسئلۀ روایی

سؤال: منظور از حدیث امام رضا علیه‌السلام كه فرمودند: «هر كسی می‌خواهد عزیزترین شخص روی زمین باشد به امام حسین علیه‌السلام نگاه كند» چیست؟ با توجه به اینكه در زمان امام رضا، امام حسین وجود نداشت. و منظور از حملۀ عرش كه[گفته‌اند:] زمانی مردم می‌میرند و فقط او و جبرائیل می‌ماند، آیا اسرافیل است؟

جواب: منظور از حملۀ عرش ملائكه نیستند بلكه منظور آن ارواح مجرده هستند كه مافوق ملائكه هستند، این منظور است. اما منظور از آن حدیث امام رضا كه فرمودند: به امام حسین نگاه كند، منظور شخص امام حسین كه نیست بلكه همان رفتار و كیفیت سیدالشهدا علیه‌السلام است كه همان‌طوری‌كه بارها عرض كردم انسان باید برنامۀ سیدالشهدا علیه‌السلام را لحظه به لحظه اسوۀ برای حركت خودش قرار بدهد. اگر این‌طور باشد خود نگاه كردن به واقعۀ امام حسین علیه‌السلام و حضرت زینب سلام الله‌علیها و كیفیت رفتار آن دو بزرگوار می‌تواند راه زندگی انسان را مشخص کند.

یك وقت من در مجلسی از مجالس مرحوم آقا در مشهد بودم و ایشان راجع به بعضی از حرف‌هایی كه مطرح می‌شود و اینکه زن‌ها می‌آیند جلوی مردها صحبت می‌كنند، مطالبی را بیان می‌فرمودند و خیلی هم متأثر بودند و فرمودند: می‌گویند که حضرت زینب آمد و رسالتش را ادا كرد و جلوی افراد و مردم و یزید و دم‌ودستگاه كوفه و... صحبت كرد و هیچ اشكالی هم ندارد که زن بیاید جلوی مرد صحبت كند و...! ایشان فرمودند: حضرت زینب شصت سال سنش بود، یك واقعه داریم كه در این مدت شصت سالی كه در مدینه بودند، ایشان بیایند و برای مردها صحبت كنند؟! این چه مسائلی است كه باید مطرح بشود؟! خب حالا تفسیرهای مختلف برعهدۀ خود افراد است و هر كسی باید پاسخگوی طرز تفكر و طرز اعلان مطلب خود باشد. آن چیزی را كه ما می‌فهمیم این است و باید بدانیم كه بر اساس فهم و ادراك ما از ما مؤاخذه می‌شود نه بر اساس یافته‌های دیگران.

ابن ام مكتوم كه شخص نابینایی بود كنار درب منزل حضرت زهرا سلام الله علیها آمد ـ حالا اینکه روایات را به چه صورتی معنا می‌كنند خودشان می‌دانند! اما این قضیه یک واقعۀ تاریخی است و شكی در این مطلب نیست ـ و در زد. حضرت زهرا پشت در آمد و تا متوجه شد که ابن ام مكتوم پشت در است كنار رفتند. پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم سؤال كردند كه شما چرا كنار رفتید بااینکه این شخص كور است؟! عبارت حضرت زهرا این است كه به پدر عرضه داشتند که او مرا نمی‌بیند ولی آیا وجود من را هم به‌عنوان یك زن احساس نمی‌كند؟!¹

این كلام، كلام حضرت زهرا است. این كلام هم گفته شده است حالا دیگر تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل! حالا دیگران می‌آیند و به نحو دیگری این روایت را معنا می‌کنند، و شرایط مكان و زمان و... را مطرح می‌کنند اینها دیگر طبعاً از حیطۀ تفكر و تعقل ما خارج است، این مسائل برعهدۀ خود آنها خواهد بود.

انسان چه مرد و چه زن، باید سرگذشت سیدالشهدا علیه‌السلام را [با دقت بررسی کند.] وقتی حضرت زینب سلام الله‌علیها می‌خواستند از مدینه حركت كنند اولاً: كاروان سیدالشهدا نیمه شب بیرون آمد. ثانیاً: حتی برای اینكه چشم نامحرم به حضرت زینب و دیگران نیفتد، جوانان بنی‌هاشم یعنی همان محرم‌های حضرت زینب و ام كلثوم دور كجاوه را گرفتند تااینكه وقتی این مخدرات سوار می‌شوند افراد غریبه اینها را نبینند!² این‌گونه اینها كربلا آمدند! این را هم به مردم بگویید! و در مجلس یزید حضرت زینب مقنعه نداشت كه سرش كند! یعنی اصلاً شما باور نمی‌كنید! یعنی با چادر خودش را می‌پوشاند! صورت دختران سیدالشهدا را در مجلس یزید اگر نمی‌دیدند كه آن شخص که از اصحاب یزید بود نمی‌گفت كه این كنیز را به من ببخش!³ خب لابد دیده است دیگر! این قسم كار به اینجا رسید! خب بله! وقتی ارادۀ ‌خدا تعلق بگیرد انسان باید به همان راضی باشد.

و این را هم شما بدانید که مسئلۀ اسارت حضرت زینب و اهل‌بیت سیدالشهدا علیه‌السلام به مراتب از خود قضیۀ كربلا مهم‌تر و سوزنده‌تر و ناراحت‌كننده‌تر و متألم‌كننده‌تر است. مرد حاضر است ده‌تا جان بدهد و در مقابل غیرتش و سایر مسائلش ایستادگی كند! و این اخلاص سیدالشهدا را می‌رساند و این آن تسلیم و رضای‌ مطلق كه اصلاً به اندازۀ سر سوزنی، كجا می‌توانند انبیاء ‌چنین تسلیمی را داشته باشند؟! ابداً! كاری كه امام حسین انجام داد كجا می‌تواند نبی انجام بدهد؟! كجا؟! كار سیدالشهدا منحصربه‌فرد است، فقط از عهدۀ خود او برمی‌آید. خب این مسئله را شما اگر بخواهید نگاه كنید آن‌وقت متوجه می‌شوید كه مسائل و حقایق خیلی تفاوت می‌كند. لذا امام رضا علیه‌السلام كه می‌فرمایند که كسی كه به امام حسین نگاه كند، یعنی به آن روش و مرام ایشان، حرف‌هایی كه ایشان زد، در كربلا چه حرف‌هایی زد، چه برنامه‌هایی داشت، با افراد یكی‌یكی چطور برخورد می‌كرد، با پسرهای خودش چطور برخورد می‌كرد، صحبت‌های حضرت، كیفیت خود حضرت، حرّیت حضرت، عدم تعلقش به ماسوی‌الله كه اصلاً شائبۀ كثرت در وجود آن حضرت نبود.

در شب عاشورا به برادر خودش حضرت عباس می‌فرماید برو چون این مردم با من كار دارند! مگر برای حضرت ابوالفضل امان نامه نیامد؟!¹شمر امان نامه آورد دیگر، چون حضرت عباس یك قوم‌وخویشی از طرف مادری با فامیل شمر داشتند دیگر. به همه فرمودند: بروید چون این مردم با من كار دارند!، به اصحاب خود این مطلب را فرمودند!² به فرزندان خود هم همین مطلب را فرمودند! و حتی به خود حضرت علی اكبر هم این مطلب را فرمودند که برو چون اینها فقط با من کار دارند! این نحوه آزادگی، این نحوه حریت، این نحوه عدم تعلق كه حتی دفاع از امام واجب شرعی است. یعنی اگر فرض كنید كه الآن امام زمان علیه‌السلام ظهور كنند و مورد هجوم كافران و دشمنان قرار بگیرند، آمدن و دفاع كردن از امام زمان، و ایستادن و كشته شدن واجب شرعی فقهی است، دفاع كردن از امام واجب شرعی است. اما این‌قدر امام حسین حرّ است! این‌قدر امام حسین بی‌تعلق است! این‌قدر آزاد است كه حتی بااینكه امام است این واجب شرعی را هم از مردم برمی‌دارد و می‌فرمایند که خودتان می‌دانید! می‌فرمودند که من نیاز به كسی ندارم. این مسائل و توجه و تدبر در مسائل سیدالشهدا در قضایای كربلا، موجب می‌شود كه انسان بتواند به مطالب جدیدی دسترسی پیدا كند.

بهتر است ما این نامه‌ها را ببریم و مطالعه كنیم و شاید اگر قبلاً داده می‌شد مسائلی كه در آنها بود مطرح می‌شد، اما به هر حال إن‌شاءالله در جلسۀ بعدی راجع به سایر مطالبی كه دوستان فرمودند صحبت خواهیم كرد، البته اگر بدایی پیش نیاید و توفیق مجدد زیارت دوستان حاصل بشود.

اللَهمَّ صلِّ عَلی محمَّد و آلِ مُحمَّد