اهمیت مساله سکوت و آرامش در مسیر سیر و سلوک

هو العلیم

اهمیت مسأله سکوت و آرامش در مسیر سیر و سلوک

بررسی روایت: سُئلَ عن أفضل الاعمال؟ قال علیه‌السلام: أن یَقنعَ بالقوتِ و...

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 

سلوک خانواده ـ طهران ـ جلسه 16

بیانات

حضرت آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سره

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم‌

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

و صلَّى اللَه عَلَى سیّدنا و نبیّنا مُحَمّدٍ و آله الطّاهرین

و لعنة الله عَلَى أعدائِهِم أجمَعینَ‌

سؤالاتی كه مخدرات به انحاء مختلف مطرح می‌كنند همه بیانگر دستیابی به روش احسن و اتقن برای استكمال مراتب مختلفۀ وجودی انسان است و الحمدلله همۀ سؤالات، سؤالات بسیار خوب و حاكی از ادراك و بینش است. یكی از مطالبی كه خیلی مورد سؤال قرار می‌گیرد این است:

سؤال: چه عملی انجام بدهیم كه مقرِّب‌تر و نزدیك‌تر باشد و انسان را سریع‌تر به مقصد برساند و انسان را از این افكار به عالم تخیلات و تصورات، بهتر و بیشتر بیرون بیاورد؟

جواب: در این زمینه مسائل و مطالب مختلفی مطرح شده است. روایتی از امام سجاد علیه‌السلام نقل شده است که همین سؤال از حضرت شده است و حضرت پاسخ این سؤال را بیان فرمودند و ما هم همین روایت را نقل می‌کنیم و توضیحی خدمت دوستان عرض می‌کنیم:

سُئلَ عن أفضل الاعمال؟ [قال علیه‌السلام:] أن یَقنعَ بالقوتِ و یلزِمُ السكوت و یصبِر علی الأذیةِ و یندُبُ علَی الخطیئةِ.‌ از بهترین كارها كه بنده باید در قبال خداوند انجام بدهد كدام كار بهتر و نتیجۀ آن سریع‌تر است؟ حضرت می‌فرمایند: اول اینكه به آنچه روزی او است قانع باشد و به‌دنبال زیاده طلبی نباشد. دوم اینكه همیشه به‌دنبال این باشد كه كمتر صحبت كند و كمتر حرف بزند. سوم اینکه بر ناراحتی‌هایی كه برای او پیدا می‌شود چه از ناحیۀ دیگران یا از ناحیۀ پروردگار، صبر داشته باشد. چهارم اینکه اگر لغزشی از او سر می‌زند توبه كند و برگردد و نگذارد این مسئله در او بماند.¹

قناعت و عدم زیاده‌طلبی

سئل عن افضل الاعمال؟ قال علیه‌السلام: «ان یقنع بالقوت» حضرت می‌فرمایند که اول به آنچه روزی او است قانع باشد و به‌دنبال زیاده طلبی نباشد. حسّ زیاده طلبی و پیگیری این مسئلۀ زیاده طلبی موجب می‌شود كه انسان از اتكاء بر عنایت الهی محروم باشد و این به این معنا نیست كه انسان كارهای روزمرۀ خود را رها كند و مسائل را به امید پروردگار بسپارد بلكه به معنای دیگری است، یعنی آن جنبۀ توجه به تقدیر و مشیت الهی در انسان كم‌رنگ شود و این مسائل آن‌طوركه به‌نظرم می‌رسد در شرح حدیث عنوان بصری تا حدودی عرض شد.

اثر سکوت در نفس

«و ان یلزم السكوت» دوم اینكه همیشه به‌دنبال این باشد كه كمتر صحبت كند، كمتر حرف بزند. واقعاً این مسئله اگر در میان ما به‌عنوان یكی از اركان سلوك مدّنظر قرار بگیرد که ما كم صحبت كنیم، می‌بینیم که چقدر مسئله تفاوت می‌کند. بعضی‌ها وقتی كه در مجالس می‌روند اگر صحبت نكنند فکر می‌کنند یك نقطۀ خلأیی وجود دارد. فکر می‌کنند حتماً باید حرفی بزنند، مثلاً بگویند که اوضاع سیاسی چه خبر؟ شما چه كردید؟ آنجا چه خبر بود؟ اینجا چه خبر بود؟ انسان صحبت می‌كند و نتیجه‌ای هم ندارد ولی اگر این مسئلۀ سكوت به‌عنوان یك دستورالعمل قرار بگیرد اثر عجیبی در نفس خواهد گذاشت!

بزرگان همیشه به شاگران خود توصیه می‌كردند حتی‌الامكان صحبت نكنند. حالا حرف‌های لغو زدن و حرف‌های لهو گفتن و خدای‌ناكرده مطالب تهمت و غیبت و نمامّی‌ و از این و آن گفتن كه اصلاً جای خود دارد و ما راجع به این مسئله اصلاً صحبت نمی‌كنیم، همین حرف‌های عادی روی نفس اثر بدی می‌گذارد، حتی بزرگان به بعضی از شاگردان خود توصیه می‌كردند یااینكه خود شاگردان برای انجام این دستورالعمل در سابق این كار را انجام می‌دادند که ریگی در دهان خودشان می‌گذاشتند تااینكه هر وقت می‌خواهند در جایی صحبت كنند و نفس بی‌اختیار وارد مطلب شود، آن ریگی كه در دهانشان هست آنها را متذكر كند و آنها متوقف شوند. و این خیلی اثر عجیبی دارد!

صحبت کردن موجب اضطراب روح

با صحبت كردن، روح آرام انسان دچار اضطراب می‌شود. به قول مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ که می‌فرمودند: «كسی كه صحبت كند از مایه می‌خورد.» یعنی آن مایه و سرمایه‌ای را كه خدا در او قرار داده است یا به‌واسطۀ عبادت و یا مراقبه دارای حالاتی شده است، صحبت كردن موجب می‌شود كه آن كیسه سوراخ شود و همین‌طور آنچه به‌دست آورده بریزد. این مسئله خیلی مهم است و متأسفانه ما این مطلب را رعایت نمی‌كنیم.

برای خود من خیلی اتفاق افتاده است كه در مجالسی که شرکت می‌کنم خود من ساكت هستم، بعد سؤال می‌كنند كه مطلبی یا مسئله‌ای بفرمایید كه استفاده كنیم اوقات همین‌طور می‌گذرد! خیال می‌كنند كه حتماً باید نواری بگردد تااینكه بهره‌مند شوند! نه، استفاده‌ای را كه انسان می‌كند با صحبت كردن نیست گاهی از اوقات یا بلکه بیشتر از اوقات، انسان از سكوت استفاده می‌كند.

سکون و آرامش ملائکه به‌خاطر سکوت دائمی

روایتی است از پیغمبر اكرم یا امام صادق علیهماالسلام، از یكی از آن دو بزرگوار كه فرمودند: «ملائكه دائماً در حال سكوت هستند»؛ یعنی صحبت نمی‌كنند، حرف نمی‌زنند، در حال آرامش هستند. كار انجام می‌دهند ولی این انجام كار توأم با آرامش است، مانند فردی كه در خیابان حركت می‌كند، خیلی با آرامش قدم برمی‌دارد، یك به یك قدم‌ها را طی می‌كند تااینكه به مقصد می‌رسد. یااینكه یك نفر از منزل بیرون می‌آید و این‌طرف را نگاه می‌كند، آن‌طرف را نگاه می‌كند، با عجله یك قدم می‌رود و برمی‌گردد و مضطرب است و به این نحو حركت می‌كند. اما ملائكه این‌طور نیستند بلکه با حال آرامش و سكون‌خاطر و اطمینان‌خاطر حركت می‌كنند. دریا را دیده‌اید؟! یك وقت این دریا دائماً در حال موج است، دائماً در حال اضطراب است. انسان نمی‌تواند در ‌چنین وضعیتی استقرار داشته باشد، دائماً در حال تلاطم و حركت است.

یك وقت آب ساكن است، آب راكد است، ساكنِ ساكن است به‌نحوی كه انسان می‌تواند عكس خود را در این آب ببیند. ملائكه این حال دوّم را دارند و در این حال است كه آنچه از خارج بر این آب فرود می‌آید، این آب می‌تواند در خود بگیرد و منعكس كند اما اگر دریا موج داشته باشد فایده ندارد، خورشید هم بتابد هیچ تلألؤی ندارد، ماه هم براین آب تشعشع داشته باشد چون امواج است نمی‌تواند بگیرد و صورت انسان در این آب ظاهر نیست، نفس انسان هم همین‌طور است.

اضطراب در شیاطین جن و انس

ولی به‌عكس شیاطین دائماً در حال اضطراب هستند، در حال نقشه‌كشی هستند، در حال زدوبند هستند. مثلاً می‌گویند که فردا سراغ چه كسی برویم؟ چه كسی را اغفال كنیم؟ راه این شخص را ببندیم، راه آن شخص را باز كنیم، این شخص را به جان آن شخص بیندازیم، آن شخص را وسوسه كنیم که غیبت كند، همین مطالبی كه در بین ما رایج و دارج است! شوخی می‌كنم، ا‌ن‌شاءالله كه در بین ما نیست! یعنی در بین افراد عادی این مطالب رایج و دارج است، غیبت کردن، تهمت زدن، دوبه‌هم‌زدن، تلفن زدن به این و آن، افراد را به جان هم انداختن، دخالت کردن در كارهای دیگران، سر از كارهای دیگران درآوردن و به كارهای غیر پرداختن. خدمت شما بگویم که تمام اینها نقشه‌هایی است كه شب قبل شیاطین كشیده است و می‌گوید که فردا كه این جناب بزرگوار از خواب بیدار شد می‌رویم سراغ او و به او می‌گوییم که تو برو این كار را بكن! شیطان به هر یک از جنودش می‌گوید که تو برو در فلان نقطه از خیال او و این مطلب را به خیالش بینداز، تو برو در این نقطه از نفس و ضمیر او و این كار را انجام بده، تو برو این خیالِ گناه را به سرش بینداز، تو برو این دو به هم زدن را به او یاد بده، تو برو این كار را انجام بده. شیاطین قشنگ همۀ برنامه‌ها را دسته‌بندی می‌كنند، همه برنامه‌ریزی شده و پروگرامه شده و همه هم وظیفۀ خودشان‌ را به‌نحو احسن انجام می‌دهند.

صبح كه ما از خواب بلند می‌شویم باید بگوییم: «الحمدلله الذی احیانی بعد ما اماتنی و الیه النشور»¹ باید خدا را حمد كنیم. اما صبح كه از خواب بلند می‌شویم این یكی یادمان می‌رود البته اگر محیط، محیط نامساعدی باشد! بعد شروع می‌شود، اولین تلفن زده می‌شود و شخص پشت تلفن می‌گوید که خبرداری چه خبر است؟! آیا خبر داری فلانی پشت سر تو چه حرفی زده است؟! این نفس شروع می‌کند به اضطراب افتادن! اما ما باید فوری بفهمیم که این ‌نقشۀ دیشب شیاطین است، ما كه خواب بودیم این مخلوقات خدا بیكار نبودند، آنها خواب نبودند و شروع كردند به نقشه‌كشی و امروز می‌خواهند نقشه‌كشی را انجام بدهند. اولین تلفن كه زده شد و گفت که آیا خبر داری فلانی پشت سرت چه حرفی زده است؟! می‌گوییم که نه نمی‌دانم، بگو ببینم چه گفته است! می‌گوید که گفته این، این‌طوری و آن‌طوری است. می‌گوییم که عجب، صبر كن حالا حسابش را می‌رسم! با گفتن اینکه حسابش را می‌رسم، نقشه و برنامۀ دوم آغاز می‌شود. اما اگر ما از همان اول كه می‌گوید: فلانی پشت سرت گفته که...! بگوییم که بله خیلی خوب كاری كرده است، خداحافظ شما من می‌خواهم بروم صبحانه بخورم. دراین‌صورت این برنامه خنثی می‌شود. آنچه صحبت شده و آنچه نقشه كشیده شده است، همه باطل می‌شود.

اهمیت جمعیت خاطر برای سالك

ملائكه در حال سكون هستند، در حال آرامش هستند. آیا دیده‌اید وقتی یك حال خوشی برای انسان پیدا می‌شود انسان نمی‌خواهد با كسی حرف بزند و بلکه می‌خواهد در خودش باشد؟! بسیاری از مخدرات نامه‌هایی كه برای من می‌دهند در این نامه‌ها می‌نویسند با كسی نمی‌خواهیم صحبت كنیم و می‌خواهیم در خودمان باشیم و حتی صحبت كردن با نزدیكان هم برای ما موجب تألم است! آیا این حال بد است یا خوب است؟! نه، اتفاقاً خیلی حال خوبی است و سالك باید این‌طور باشد. سالك باید به‌نحوی باشد كه بتواند حالاتش را در خود جمع كند. به دیگران پرداختن، انسان را از خود دور می‌كند، ضمیر انسان را برای انسان آشكار نمی‌كند، آن جهت پرداختن به خود و یافتن خود و زوایای خود را از انسان می‌گیرد، درست مثل شخصی كه دائماً در تئاتر مسخره‌بازی درمی‌آورد و شكلك و اداهای مختلفِ افراد را درمی‌آورد، در این فیلم به این نقش بازی می‌كند، در فیلم دیگر به نقش دیگر بازی می‌كند، در اینجا به شكل سیاستمدار درمی‌آید، در فیلم دیگر به شكل دزد و سارق درمی‌آید، در یك فیلم دیگر به شكل قاتل درمی‌آید. تمام زندگی این شخص را دیگران تشكیل می‌دهند و هیچ‌وقت نمی‌تواند به خود برسد، هیچ‌وقت نمی‌تواند به اخلاق و رفتار خودش برسد که من چه كسی هستم؟! من كه دائماً در نقش این و آن هستم، من كه دائماً در نقش افراد مختلف از طبقات مختلف و روحیات مختلف هستم پس خود من چه كسی هستم؟!

سالك باید این مسئله را مورد توجه قرار بدهد که از این و آن صحبت كردن، دیگران را در نفس جا دادن و خود را فراموش كردن است و اگر شخصی به‌دنبال این مطالب باشد یقین بدانید که اگر هزار سال هم عبادت كند یك سانت جلو نمی‌رود! هزار سال نماز بخواند و هزار سال اسم خودش را سالك بگذارد، هیچ فایده‌ای ندارد. دائماً در حال تذبذب است و این سكوت بسیار مسئلۀ مهمی‌است!‌

در این روایت می‌فرماید: «ملائكه در حال سكون و آرامش هستند»، دستورات الهی را انجام می‌دهند، تمام عالم و نظام عالم به تدبیر ملائكه اداره می‌شود ولی آنها با آرامش انجام می‌دهند، با اضطراب انجام نمی‌دهند، تكلیف الهی را با یك نوع سكونت و صفای‌خاطر انجام می‌دهند. مثل اینكه فرض كنید به شخصی از صبح اطلاع بدهند كه شب برای تو مهمان می‌آید، خب این شخص تا شب خیلی وقت دارد، اگر بخواهد سه نوع غذا هم درست كند باز هم فرصت دارد. با آرامی ‌برنج را برمی‌دارد، پیاز را برمی‌دارد، مواد دیگر را برمی‌دارد و سر فرصت و بدون اینكه خودش را خسته كند كم‌كم غذا را درست می‌کند. اما اگر یك ساعت مانده به‌شب به او بگویند امشب برای تو مهمان می‌آید، یک‌دفعه اوضاعش به‌هم می‌ریزد! این مادۀ غذایی را می‌سوزاند، آن یکی را خراب می‌كند، آن یکی را نپخته برمی‌دارد و...! این اضطرابی كه دائماً برای این شخص هست برای‌ این است که فرصتش كم است، وقتش كم است.‌

آرامش و اضطراب، دو خصوصیت متضاد برای ملائکه و شیاطین

ملائكه همۀ دستورات عالم را انجام می‌دهند، تمام آنچه به آنها گفته می‌شود همه را انجام می‌دهند ولی با آرامش و با سكون‌خاطر، اما شیاطین و اجنه نه! آنها دائماً در حال اضطراب هستند که مبادا این عمل را انجام ندهیم! مبادا این گناه در خارج انجام نشود! حتماً باید این كار انجام شود! ذاتش پلید است و ذاتی كه پلید است دائماً به‌دنبال نقشه‌كشی است، دائماً به‌دنبال طرح برنامه است برای اینکه حریف را به زمین بزند، از چه راهی وارد شود تا بتواند همۀ نقاط ضعف را بگیرد و در پرونده بگذارد، از این‌طرف و آن‌طرف بگیرد که به فلان مطلب برسد، همۀ اینها را این‌طور كند تااینكه جمع شود، یكی از اینها را باید به این شکل انجام بدهد و...، بعد هم به فكر این است كه اگر او این کار را كرد من این کار را می‌کنم و...! همۀ شما می‌بینید دیگر، شما یك نگاه به اوضاع اجتماعی امروز كنید به عرایض ما می‌رسید كه چه وضعی است؟!

آیا این مسائلی كه فعلاً در جریان است با آرامش و سكون و سكوت و... است؟! آیا این‌طور است؟! آیا این مسائلی كه به همدیگر گفته می‌شود که این از او می‌گوید و او از این می‌گوید، این روزنامه‌ها را که مشاهده می‌كنید ببینید بحمدلله چه مطالبی كه در آن پیدا نمی‌شود! آیا اینها نشان از روح و اطمینان و رضوان و توكل بر خدا و صفای نیت و اخلاص در عمل و... می‌دهد؟! آیا این‌طور است یا نه، حتی در خواب هم نقشه می‌كشد كه فردا چه بنویسد؟! در بیداری فكر این را می‌كند كه از چه راه وارد شود که طرف مقابل را زمین بزند!

آرامش و اطمینان امیرالمؤمنین علیه‌السلام در همۀ شرایط

اما امیرالمؤمنین علیه‌السلام را كه نگاه می‌كنیم می‌بینیم که جنگ جمل شروع می‌شود اما حضرت نشسته و كفشش را که پاره شده وصله می‌زند،¹ قشنگ نشسته و سر فرصت کفشش را از پا درآورده است و با سوزن می‌دوزد كه پاره نباشد حتی كفشش را عوض هم نمی‌كند! همه نزد حضرت آمدند و یك‌دفعه مات ماندند که این چه داستانی است؟! اینجا دوازده هزار نفر جمع شدند و تیر و شمشیر و نیزه و اسب و زره و كلاه‌خود و سنگ و كمان و... و حضرت قشنگ نشسته و نگاه می‌كند كه این‌طرف‌ کفشش سوراخ نیست، آن‌طرف دیگر چیزی نیست‌!

چرا حضرت این كار را می‌كند؟! چون برای امیرالمؤمنین علیه‌السلام صحنۀ جنگ با آن نماز در شب تار و نمازشب هر دو یكی است و هر دو را با اطمینان و آرامش انجام می‌دهد. در هر دوی آنها یك حالت دارد و اضطراب هم ندارد. اضطراب برای چه؟! برای اینكه پیروز شود؟! پیروز نشد که نشد.

منحصر بودن هدایت در پروردگار

قضیۀ جالبی در این سفر برای ما اتفاق افتاد، در یكی از این كشورها كه بودم شب‌ها جلسۀ مباحث توحیدی برقرار بود و آنها ماتریالیست و ماده‌گرا بودند و حتی اعتقاد به خدا هم نداشتند و ما هر شب، شب‌ها حدود سه یا چهار ساعت جلسات اثبات صانع و راه و طریق و اثبات انسان و روح و... را داشتیم. برنامه را از صفر شروع كردیم. افرادی كه در این مجلس بودند به تمام علوم و فنونِ امروز در نهایت مرتبه وارد بودند و با تمام قوا و امكاناتشان برای اثبات مادیگری به میدان آمده بودند و طبعاً ما هم كه می‌بایست مطلب را از دیدگاه دیگری بررسی می‌کردیم. در بعضی از موارد مطلب خیلی دقیق می‌شد و دو ساعت بحث می‌کردیم، بحث‌های خیلی محکم و مشكل و ما راه‌های آنها را از هر طرف سدّ می‌كردیم و هیچ مفرّی هم برای آنها نبود ولی می‌دیدیم كه اینها نمی‌توانند قبول كنند! نه می‌توانستند دلیل بیاورند و نه می‌توانستند مطلب را بپذیرند!

در این موقع فوری یك مطلب برای من تداعی می‌شد و آن این بود كه خدایا من غیر از اینكه یك بندۀ تو هستم و غیر از اینكه یك وسیله و آلت و واسطه هستم مگر كسی دیگر هستم؟! نمی‌خواهی قبول كنند خب نكنند چرا من خودم را زحمت بدهم؟! نمی‌خواهی اینها بپذیرند خب نپذیرند!

راهشان بسته می‌شد، یعنی از نظر دلیل دیگر ساكت می‌شدند و دیگر مطلب قابل جواب دادن نبود ولی پذیرش قلب و دل یك مسئلۀ دیگر است و تسلیم شدن یك مرتبۀ دیگری است كه در اختیار من نیست. آنچه در اختیار من است این است كه آنها را به یك نقطه‌ای برسانم كه نتوانند دیگر جواب بدهند، آنچه هست این است.‌ اما مرحلۀ تسلیم و قبول یك مطلب دیگری است. حتی با خودم می‌گفتم که خدایا اگر تو می‌خواهی من در این جلسه محكوم شوم خب بشوم، چه كسی گفته است كه ما باید حتماً در این‌گونه مسائل غالب باشیم؟! چرا؟! لعلّ اینكه اراده و مشیت تو بر این تعلق گرفته است كه ما در این قضیه محكوم بشویم و به ما بخندند و بگویند که این‌هم عالم دینی آنها که نتوانست از عهده بربیاید! چطور اینكه اینها افرادی بودند كه با خیلی‌ از افراد صحبت كرده بودند و در همان پنج دقیقۀ اول مسئله را فیصله داده بودند! و حتی بعضی از افراد به توسط آنچه دیده بودند توصیه كرده بودند كه اینها با ما ملاقات نكنند! ولی علیٰ‌كلّ‌حال دیگر خواست و توفیق خدا بود.

من برایم این قضیه پیش می‌آمد كه اگر خواست تو این است كه ما در این جلسه نتوانیم از عهدۀ سؤال‌های مادی‌گراها و ماتریالیسم‌ها بربیاییم، باید بگوییم که نمی‌دانیم، خب در نتیجه چه می‌شد؟ مسئله تمام می‌شد دیگر، می‌گفتند این هم همان عالم دینی كه راجع به او این‌قدر تعریف می‌کردند! ببینید که نتوانست از عهدۀ سؤال‌های ما بربیاید. گفتم که خدایا اگر تو نمی‌خواهی اینها بپذیرند خب نپذیرند به من چه ارتباطی دارد؟! مگر وظیفۀ من است كه بخواهم اینها را هدایت کنم؟! خودت خطاب به پیغمبرت می‌فرمایی: ﴿إِنَّكَ لَا تَهۡدِي مَنۡ أَحۡبَبۡتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُ﴾¹ تو نمی‌توانی هر كسی را كه دوست داری هدایت كنی، خدا آن كسی را كه بخواهد هدایت می‌كند. ﴿إِنۡ أَنتَ إِلَّا نَذِيرٌ﴾² تو فقط باید حرفت را بزنی، تو فقط باید مطلب را مطرح كنی و باقی مسائل به‌دست تو نیست. اگر به‌دست تو باشد، این شرك، كفر و الحاد است. همین‌كه این نیت‌ در من پیدا می‌شد یك‌مرتبه می‌گفتند که تسلیم و قبول می‌كردند. همین‌كه مسئله از خود كنار می‌رفت و به او واگذار می‌شد، همین‌كه قضیه از جانب خود رها می‌شد و به اصل و مرجع و آن حقیقت واگذار می‌شد، یك‌مرتبه نوری در دل آنها می‌آمد و آنها می‌پذیرفتند به‌طوری‌كه بعد از پنج یا شش جلسه صحبت و بحث تسلیم شدند و اصلاً مسئله به‌طوركلی برگشت‌. همۀ اینها برای این است كه ما به‌دنبال برتری‌طلبی، زد و بند، مطرح‌كردن‌خود و امثال‌ذلك هستیم و از آن مطلب غافل شدیم.

انجام وظیفه از خصوصیت عقلانیِ ملائكه

اما ملائكه این‌طور نیستند و می‌خواهند وظیفه را انجام بدهند و همین‌كه وظیفه را انجام می‌دهند اگر یك‌دفعه حكم به توقف بیاید‌ که بایست، می‌ایستند و اگر دوباره حكم به حركت بیا‌ید حركت می‌كنند، دوباره حكم به توقف بیاید که اینجا بایست، می‌ایستند و... . نه می‌گویند که خدایا چرا بایستیم و نه می‌گویند که خدایا چرا حركت كنیم و نه می‌گویند که خدایا چرا این‌طور كنیم. چرا این كار را نمی‌كنند؟! چون به عقل كامل رسیده‌اند، عقل آنها كامل است، كمال عقلانی پیدا كرده‌اند و می‌دانند آنچه وظیفه دارند عین صلاح است و آنچه به آنها تكلیف می‌شود عین حق و عین ارادۀ پروردگار است و ردخور ندارد پس به‌دنبال همان هم حركت می‌كنند اما شیاطین این‌طور نیستند و همیشه در حال تذبذب هستند.

پس سكوت یكی از مسائل بسیار مهمی‌است كه باید رعایت شود، از امروز ما این برنامه را برای خود قرار بدهیم و به چیزی كه به ما مربوط نیست كاری نداشته باشیم، به مطلبی كه به ما مربوط نیست كاری نداشته باشیم، به آنچه به ما مربوط است اهتمام داشته باشیم، یك اربعین، یك چهل روز راجع به این مسئله تأمل كنیم و انجام بدهیم تااینكه نتایجش را هم خودمان مشاهده كنیم.

صبر، كیمیای حركت و راه انسان

مطلب دیگری را كه امام سجاد علیه‌السلام می‌فرمایند این است که: «و ان تصبر علی الاذیة». سوم اینکه انسان بر ناراحتی‌هایی كه برای او پیدا می‌شود چه از ناحیۀ دیگران و چه از ناحیۀ پروردگار، صبر داشته باشد. این صبر كیمیای حركت و راه انسان است و خدا می‌داند كه در این صبر چه مسائلی نهفته است و هرچه به هر كسی رسیده از این صبر رسیده است و به هر كسی هم هرچه نرسیده از ناصبری و جزع و فزع كردن و عدم اقتناع بر آن وضعیت و موقعیت موجود بوده است. این صبر خیلی عجیب است! انسان بر آنچه برای او تقدیر می‌شود صبر كند، خدا برای ما این را تقدیر كرده است بسیارخوب ما هم صبر كنیم. و انسان صبر می‌كند و خود را با آن واقعه تطبیق می‌دهد و هماهنگ می‌كند و وفق می‌دهد و به‌واسطۀ ‌این صبر كردن كه طبعاً مشكل هم است، نفس او از آن مراتب نفسانی و هواهای نفسانی چرخش و گردشی به‌سمت آرامش و سكون پیدا می‌کند كه این حاصل و نتیجۀ صبر است. راجع به صبر هرچه گفته شود كم است چون‌ صحبت زیاد هست، لذا راجع به این مسئله به همین مقدار اكتفا می‌كنیم‌.

لزوم توبه هنگام لغزش

«و ان تندب علی الخطیئة» چهارم اینکه اگر لغزشی از او سر می‌زند، توبه كند و برگردد و نگذارد این مسئله در او بماند. امام سجاد علیه‌السلام افضل اعمال را این مطالب می‌دانستند و واقعیت هم همین است که حضرت بیان فرمودند.

توصیۀ مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی به کم کردن طعام و کلام و خواب 

مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به مرحوم سید علی ایروانی ـ رحمة‌الله‌علیه ـ كه از ایشان دستور می‌خواهد، می‌فرمایند: «علیك بقلة الطعام و قلة الكلام و قلة المنام.»¹ سه مسئله را در زندگی خود رعایت كن: اول اینكه كم صحبت كن، همین مطلبی كه امام سجاد علیه‌السلام هم فرمودند. بیخود صحبت نكن. دوم: قلة الطعام، آن‌قدر غذا بخور كه غذا مركب تو باشد نه‌اینکه تو مركب غذا باشی. انسان وقتی كه غذا می‌خورد یک وقت به‌حدی غذا می‌خورد كه این غذا او را به این‌طرف و آن‌طرف می‌كشاند، قوای او را تأمین می‌كند، حركت او را تأمین می‌كند، سنگینی و ثقلی بر او ندارد و انسان احساس نمی‌كند که غذا خورده است، دراین‌صورت انسان مركب برای غذا نیست. ولی وقتی انسان غذا زیاد بخورد و سنگین شود، احساس می‌كند ثقلی بر او است و معدۀ او سنگین است و حال ندارد، حركت او كند می‌شود و دراین‌صورت انسان مركب غذا است. كأنَّ غذا بر انسان تحمیل شده است و این مفاسد زیادی دارد. و قلة المنام، كم بخواب چون زیاد خوابیدن موجب می‌شود برای نفس فتوری پیدا شود و نفس نتواند عروج پیدا كند و به مرحله‌ای از خمولی برسد، به مرتبه‌ای از سستی و فتور برسد و ادراك حقایق و معانی برای او كم شود.

و تبدیلها بذكر اللَه الملك الانام، وقتی كه این سه‌تا را كنار گذاشتی یاد خدا و ذكر خدا را در دل خودت پایدار بدار. این هم دستور مرحوم آخوند ملاحسینقلی است.‌

توصیه مرحوم علامه طهرانی: «دَع نفسَك و تَعال»

و اما مطلبی را كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند كه چه عملی برای سالك از هر چیزی مهم‌تر است، یك جمله بود یعنی در آن یك جمله همۀ مطالبی را كه از بزرگان نقل شده گنجانیده بودند، ایشان می‌فرمودند که آن عمل عبارت از این است: «نفس خودت را زیر پا بگذار و بعد بیا.»

دع نفسك در هر مسئله‌ای. ما اصلاً نیاز نیست كه بگوییم چه عملی برای ما مهم‌تر است، ما فقط می‌خواهیم به یك مسائل چشم پركن و مسائلی كه موجب می‌شود كه ازنظر عمل برای انسان یك حالت غرابت و تعجبی داشته باشد، به آن مطالب بپردازیم درحالی‌كه مسئله این‌طور نیست. در هر عملی كه نفس در آن عمل دخالت نداشته باشد، آن عمل مقرّب و نزدیك كننده است حالا هرچه می‌خواهد باشد. چشم پركن بودن عمل مطرح نیست، جاذب بودن عمل مطرح نیست، اینكه فلان شخص‌ این كارها را انجام می‌دهد، در میان جامعه این مسائل را انجام می‌دهد، در میان افراد این مسائل را انجام می‌دهد، این انفاق‌ها را می‌كند، این ایثارها را می‌كند، این مجالس را برگزار می‌کند، این روضه‌خوانی‌ها را برگزار می‌كند، این كمك‌ها را می‌كند، همۀ اینها خوب است ولی اینها افضل اعمال نیست. چه‌بسا فردی ممكن است نتواند از عهدۀ ‌این مسائل بربیاید، بیاید و یك گوشه بنشیند و كسی هم از او خبر نداشته باشد، كسی هم از او اطلاع نداشته باشد، احوالات او را هم كسی نمی‌داند ولی همان كسی كه در گوشه‌ای نشسته و سرش را پایین انداخته است و كسی هم از او خبر ندارد همان می‌زند و می‌برد و به مقصد هم می‌رسد! مطلب به این مسائل چشم پركن نیست.‌

لزوم خروج از انانیت نفس و ورود در عالم خلوص

یك شب در اواخر حیات مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ‌ با ایشان بودم و راجع به یكی از بزرگان و یكی از مراجع صحبتی پیش آمد. اتفاقاً او هم آدم خوبی بود و مدت‌ها پیش از دنیا رفته است و تاحدودی هوای نفس نداشت، كارهایی كه انجام می‌داد كارهای خوبی بود، مرد عالمی ‌بود، در نقاط مختلف دنیا كارهای خیر زیادی را انجام داده بود، دارالایتام داشت، كمك به افراد محتاج و مستمند داشت، همۀ اینها در نقاط مختلف موجود بود و واقعاً مرد بزرگواری بود و انصافاً اگر از حق نگذریم امثال او بسیار نادرالوجود هستند ولی صحبت چیز دیگری بود. صحبت این بود كه این مطالبی كه الآن این شخص از نقطه‌نظر كارها و جریان اجرایی و امثال‌ذلك با آنها در ارتباط است، چه مقدار از این كارها و مطالب در وجود و نفس او حك شده و او را از خودیت و انانیت بیرون آورده و او را به عالم خلوص و به عالم صفا نزدیك كرده است؟! چقدر مسئله مسئلۀ مهمی است، این مطلب مطلب مهمی است. ایشان بدون اینكه اسم این شخص را بیاورند می‌فرمودند:

عجیب است که یك فرد که آدم خوبی هم هست ـ این تعبیر را آوردند که آدم خوبی است ـ كارهای خوبی هم انجام می‌دهد، برای خدا هم انجام می‌دهد، موقعیت اجتماعی او این‌طور است، برای دین این كارها را انجام می‌دهد، برای اشاعۀ دین این مسائل را انجام می‌دهد، خودش را به زحمت می‌اندازد، قبول فلان‌پست و فلان‌موقعیت را می‌كند، در ارتباط با افراد این‌گونه از خودگذشتگی‌ها می‌كند ولی این شخص با تمام این احوال راه به جایی نبرده است! یك‌مرتبه نگاه می‌كنی می‌بینی یك نفر که آبدارچی این شخص هم است و چایی می‌برد و اصلاً كسی هم به او اعتنا و توجه نمی‌كند، این آبدارچی این شخص در این موقعیتی كه دارد راهی پیدا می‌كند و حركت می‌كند و به مقصد و مطلوب می‌رسد و كسی هم از حال‌واحوال او خبر ندارد!

امام زمان علیه‌السلام صاحب حقیقی دین

اینها برای این است كه انسان باید ببیند این كارهایی را كه انجام می‌دهد تا چه‌مقدار برای او تحصیل تقرب را كرده است، اگر تحصیل تقرب را نكرده و او را به این مسائل گرفتار كرده است كنار بگذارد، انسان باید غصۀ چه شخصی را بخورد؟! دین صاحب دارد، صاحبش می‌آید و مسئله را به‌دست اهلش می‌سپارد، به من چه مربوط است و به غیر من چه ارتباطی دارد؟!

می‌گویند: اگر ما این كار را نكنیم كار زمین می‌ماند! چه كسی به شما گفته است كه کار زمین می‌ماند؟! چه كسی به شما الهام كرده است كه كار زمین می‌ماند؟! می‌گویند که اگر ما این پست و مقام را قبول نكنیم كسی نیست بیاید این مسئله را به انجام برساند! شما قبول نكن ببین كسی می‌آید این مسئله را به انجام برساند یا نه؟! می‌گویند که اگر ما وارد این گود و معركه نشویم مفاسدی به‌بار می‌آید و مسائلی به‌وجود می‌آید! آیا برای این تفكری كه برای شما پیدا شده است، دلیل و حجتی هم دارید؟! آیا ما در این دنیا صاحب نداریم؟! آیا ما در این دنیا مولا نداریم؟! آیا ما در این دنیا امام نداریم؟! پس امام زمان چه‌كاره است؟! پس امام زمان چه نقشی در اینجا ایفا می‌كند؟! آیا ممكن است من عملی را انجام بدهم در عین اینكه می‌دانم این عملِ من ممكن است به‌حسب ظاهر و در دید اذهان عمل مفیدی برای اجتماع و دین و خدا باشد ولی از نقطه‌نظر باطن اثری را در این نبینم و خود را در ارتباط با مسائل معنوی دور احساس كنم؟! چطور می‌تواند این‌طور باشد؟!

تبعیت تامّ سلمان از امیرالمؤمنین علیه‌السلام

امیرالمؤمنین علیه‌السلام كه مالك اشتر را به مصر می‌فرستند¹ خودشان هم پشت قضیه را دارند. امیرالمؤمنین علیه‌السلام كه سلمان را برای حكومت به مدائن می‌فرستند، گرچه سلمان از طرف عمر رفت ولی نزد امیرالمؤمنین آمد و از ایشان اجازه گرفت، به عمر هم گفت من به تو كاری ندارم من نزد علی می‌روم اگر گفت به مدائن برو، می‌روم و اگر هم گفت نرو نمی‌روم، همین‌طور صاف این مطلب را به عمر گفت! نزد امیرالمؤمنین آمد و اجازه گرفت که آیا بروم؟ حضرت هم فرمودند که برو.² سلمان كه با اجازۀ امیرالمؤمنین برای حكومت مدائن می‌رود پشت قضیه را هم امیرالمؤمنین دارد. سلمان به هر كجای دنیا برود علی با او است، به كرۀ ماه برود علی با او است، به طرف شرق برود علی با او است، به غرب برود علی با او است، در منزل بنشیند علی با او است، حكومت هم بكند علی با او است. این در اینجا می‌شود تكلیف. سلمان نیامد بگوید كه اگر من به حكومت مدائن نروم این حکومت زمین می‌ماند! زمین می‌ماند كه بماند، دین صاحب دارد، امیرالمؤمنین زنده است خودش می‌داند و خدای خودش، به من چه كه دخالت كنم؟! به من چه که دخل و تصرف كنم؟!

رفتار توحیدی حضرت عبدالمطلب علیه‌السلام در مواجهۀ با ابرهه

عین همین جریان را در جلسۀ عنوان بصری برای رفقا و دوستان نقل كردم که وقتی ابرهه با فیل و منجنیق و امثال‌ذلك آمد که بیت‌الله را تخریب كند، عبدالمطلب شخص موحدی است نزد ابرهه آمد و فرمود که سربازهای تو شترهای من را دزدیده‌اند بگو آنها را پس بدهند. عبدالمطلب كه دنبال‌ شتر نمی‌آید بلکه می‌خواهد به او درس بدهد که خیال نكن این بیت بی‌صاحب است! این بیت صاحب دارد، می‌خواهد او را متوجه كند كه حواسش جمع باشد. ابرهه چون مسیحی بود گفت که به مسیح قسم اگر از من طلب می‌كردی و التماس می‌كردی كه دست از تخریب بیت‌الله و كعبه بردارم من برمی‌داشتم و برمی‌گشتم ولی آیا تو فقط آمدی که شترهایت را بگیری؟! فرمود: «بله، من صاحب شتر هستم و شترهایم را می‌خواهم و للبیت ربّ، به من چه مربوط است؟! خانه صاحب دارد چرا من تقاضا كنم؟!»³

واقعاً عبدالمطلب با این كلام چه می‌خواهد بگوید؟! اگر شما بنشینید و به همین یك جملۀ عبدالمطلب فكر كنید گمان نمی‌كنم تا سال‌ها بتوانید به عمق آن برسید كه این عبدالمطلب با این یك جمله چه دریاهایی از معارف را به روی ما باز می‌كند! ما این‌طور نیستیم و می‌گوییم که نه‌خیر، اگر ما به این صدارت نیاییم دین زمین می‌ماند! دین خراب می‌شود! مردم بی‌مقلَّد می‌مانند! بی‌مرجع می‌مانند! اگر ما نیاییم پس مردم چه‌كار كنند؟! به تو چه مربوط است كه مردم چه‌كار كنند؟! چه كسی به تو گفته است كه بیایی؟! تو نگاه كن و ببین آیا پیغمبر و امام به تو دستور دادند که این كار را انجام بدهی؟! آیا برای این مسئله دلیل داری؟! بسیارخوب اگر دستور داری، در آنجا كسی با شما صحبت نمی‌كند چون دستور امام علیه‌السلام است كه الآن فلان‌ شخص این مسئله را بپذیرد، این مطلب تمام است و در اینجا جای هیچ‌شكی نیست. اما یك وقت ما برای خودمان امام می‌تراشیم! دلیل و حکم برای خودمان می‌تراشیم! یعنی حالت و موقعیت، اقتضای تصدی را دارد بعد به‌دنبال دلیل می‌گردیم، صحبت در اینجا است و در اینجا باید تأمل كرد.

حضرت عبدالمطلب علیه‌السلام می‌خواهند بفرمایند كه من تكلیفم حفاظت از شترهایم است، این شترهایی كه از من بردی بگو برگردانند، آنچه مربوط به كعبه است، خدا خودش می‌آید انجام می‌هد و آن دیگر در اختیار من نیست. یعنی حضرت عبدالمطلب در اینجا می‌خواهد بفرماید که من نفسم را در ارتباط با این مسلئه کنار گذاشتم. حضرت عبدالمطلب رئیس قریش است و امور كعبه و مكه به‌دست اوست اما در اینجا نمی‌گوید که ای‌وای موقعیت من به خطر افتاد! ای‌وای اگر كعبه خراب بشود این مسئله برچیده می‌شود! ای‌وای به این افرادی كه از اطراف می‌آیند چه جوابی بدهیم؟! این ای‌وای ای‌وای‌ها برای ما است! حضرت عبدالمطلب می‌گوید که كعبه صاحب دارد، كعبه خدا دارد می‌خواهد خراب شود خب خراب شود! مگر كعبه را خراب نكردند؟! چند مرتبه خراب كردند خب چه شد؟! هیچ، دوباره ساختند. همین حجرالاسود شكسته شد، الآن حجرالاسود سه تكه است ولی قبلاً این‌طور نبود. در فتنۀ صاحب زنج آمدند كعبه را تخریب كردند و حجرالاسود را هم شكستند. در زمان‌ عبدالملك مروان وقتی كه حجاج به مكه حمله كرد كعبه را تخریب كرد، برای اینكه عبدالله بن زبیر به مسجدالحرام پناهنده شده بود، او بالای كوه‌های مشرف به کعبه منجنیق گذاشته بود با سنگ و گلوله‌های نفتیِ شعله‌ور، كعبه را تخریب كرده بود و مسجدالحرام را به آتش كشیده بود!¹ خب به این نحو انجام دادند چه شد؟ خراب شد و دوباره ساخته شد.

حضرت عبدالمطلب در اینجا می‌گوید من نفس خودم را كنار می‌كشم، به من چه ارتباطی دارد که كعبه می‌خواهد خراب شود یا خراب نشود، خدا خودش می‌آید حفظ می‌كند. «دع نفسك و تعال» نفس خودت را كنار بگذار و بعد بیا، این عبارت بسیار عبارت مهمی‌است و در لسان روایات هم این عبارت آمده است.¹‌

کنار گذاشتن نفس و انانیت، افضل اعمال برای سالك

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «افضل اعمال برای سالك این قضیه است كه در هر كاری نفس خود را در آن كار كنار بگذارد.» و انسان خودش می‌تواند این كار را انجام بدهد به‌مقدار شعور و ادراك و سعۀنظری كه در این مورد خداوند به او داده است، البته آن‌طور كه شخص ولیّ و عارف می‌تواند این عمل را انجام بدهد امثال ما نمی‌توانیم انجام بدهیم ولی به‌مقدار سعه و ادراك خودمان. انجام این عمل موجب می‌شود كه رشد و رقاء برای مراتب دیگر برای انسان پیدا شود و به هر مقدار كه انسان می‌تواند باید انجام بدهد و این‌طور نیست كه نتوانیم می‌توانیم، این‌طور نیست كه عاجز باشیم نه‌خیر، می‌توانیم. اگر انسان موقعیت‌ها را درست و سنجیده و عقلایی ملاحظه كند و خود را به‌جای دیگران و دیگران را به‌جای خود ببیند می‌تواند نسبت به این مسئله قضاوت سنجیده‌تر و عقلایی‌تری داشته باشد، همین موجب رشد و رقاء او است. این یكی از مسائلی بود كه سؤال شده بود و خواستم به این مطلب جواب بدهم.

در بین سؤالاتی كه دوستان و مخدرات در جلسۀ قبل یا در جلسات قبل به من دادند مطالبی را دیدم كه مطالب بسیار خوبی است و بعضی از آنها هم احتیاج به قدری توضیح دارد. اول آنهایی را كه توضیحش كمتر است عرض می‌كنم و بعد هم به آن مطالبی می‌پردازم كه توضیح بیشتری می‌خواهد.

قبول توبه و غفران پروردگار

سؤال: راجع به این آیه توضیح بفرمایید: ﴿إِنَّمَا ٱلتَّوۡبَةُ عَلَى ٱللَّهِ لِلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٖ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَتُوبُ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا﴾² خداوند در سورۀ نساء در این آیه می‌فرماید که خداوند توبه را از كسانی قبول می‌كند كه عمل زشت و ناپسند را از روی جهالت و نادانی انجام می‌دهند، ﴿ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٖ﴾ سپس به زودی توبه می‌كنند و نمی‌گذارند این توبه طول بكشد، ﴿فَأُوْلَٰٓئِكَ يَتُوبُ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم﴾ خداوند اینها را می‌آمرزد و او عالم و به كار خود حكیم و دانا است. آیا این آیه شامل ما نیز می‌شود؟ این آیه خیلی بنده را نگران كرده است‌.

جواب: بله، چرا شامل نشود؟! در این آیه خداوند می‌فرماید كه افراد معمولاً گناه می‌كنند، اولاً خداوند انسان را جایزالخطا قرار داده است و گرچه در انسان قوۀ عاقله قرار داده است و قوۀ عاقله موجب می‌شود كه راه صحیح از ناصحیح بازشناخته شود و مسائل برای انسان به شكل عقلایی روشن شود ولی درعین‌حال خب انسان جایزالخطا است و ممكن است به‌خاطر غلبۀ احساسات و به‌واسطۀ ضعف وجودی و مرتبه‌ای كه همۀ ‌ما دچار این ضعف هستیم و اگر این ضعف را نداشتیم خب به‌دنبال كمال نبودیم، این ضعف وجودی و ضعف سعۀ وجودی موجب می‌شود كه انسان به خطایی بیفتد و این خطا از روی جهالت است، از روی نادانی است و این اقتضای توبه را می‌كند. اگر شخصی از روی جهالت عمل خلافی را انجام بدهد خداوند باب توبه را باز گذاشته است و آیات نسبت به توبه شامل افراد می‌شود. و روایاتی كه دربارۀ توبه هست به اندازه‌ای عجیب است كه انسان اصلاً نه‌تنها نسبت به توبه رغبت دارد بلكه حتی نسبت به رحمت خداوند قدری بیشتر از آنچه متعارف است اشتیاق و میل پیدا می‌کند.

یكی از شعرا بود که گاه‌گاهی در طول زندگی خود دچار بعضی از معاصی و زلاّتی می‌شد و كارهایش كارهای خیلی منضبطی نبود، خیلی كارها كرده بود ولی در هنگام فوت گفته بود که خدایا شرم دارم از اینكه گناهی كه شایستۀ مغفرت و رحمت تو باشد انجام ندادم! البته حرفش حرف خوبی است اما نه‌اینكه از آن سوء استفاده شود. این حرف حرف خوبی است حرف بدی نیست، می‌گوید که خدایا هر گناهی كه من انجام بدهم مادون رحمت و مغفرت تو است و مغفرت و رحمت تو بالاتر از این است. اما این دلیل نیست برای اینكه انسان بخواهد گناه كند، به‌جای گناه ثواب كند تااینكه به‌واسطۀ آن ثواب رحمت الهی شامل حالش بشود نه به‌واسطۀ گناه كه آن را بپوشاند و بعد در همان مرتبۀ پایین بماند.

مسئلۀ اجتماعی

سؤال: اینكه بندۀ خدا برای خودش مصلحت اندیشی و تدبیر نكند، این چه تفسیری دارد؟ یعنی آیا نباید آینده‌نگری كرد؟ پول را چگونه باید خرج كرد؟ آیا نباید پولی را جمع كرد؟ بالأخره آیا باید به فكر آینده بود یا نبود و یا همه را به خدا واگذار كنیم؟

جواب: جواب این سؤال در جلسات عنوان بصری داده شده است.‌

مسئلۀ اخلاقی

سؤال: اگر شخصی سریع عصبانی می‌شود چگونه می‌تواند بر خشم خود غلبه كند؟

جواب: این سؤالی است كه در خیلی از نامه‌ها مطرح ‌شده است كه نوشته‌اند در منزل یا با اطرافیان زود دچار عصبانیت می‌شویم، چه كنیم كه بر خشم خود غلبه كنیم و در آن موقعیت، كنترل خود را داشته باشیم؟

مؤاخذۀ مرحوم آقای قاضی مرحوم آقای حداد را نسبت به اهانت ایشان به صبیه‌شان

در آن زمانی كه مرحوم آقای حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به طهران تشریف آورده بودند و من در آن موقع سنم حدود دوازده سال بود، روزی در مجلسی که یكی از مخدرات با ایشان ملاقاتی داشت همین سؤال را از ایشان پرسید و گفت که من نسبت به بچه‌های در منزل كم‌حوصله و كم‌صبر هستم و نمی‌توانم آنها را كنترل كنم، چون بچه‌ها اذیت و شیطانی می‌كنند و من موجب ناراحتی آنها می‌شوم، چه كنم كه این مسئله و قضیه از من سر نزند؟

دقیقاً به یاد دارم كه ایشان بعد از یك مقدار صحبتی كه با آن مخدره کردند و مطلبی هم فرمودند گرچه طرح این قضیه از جانب ایشان برای من مشكل است ولی علیٰ‌كلّ‌حال باز من بهتر می‌دانم كه از این مسئله همۀ دوستان بهره‌مند بشوند و إن‌شاءالله كه به ناحیۀ ایشان هیچ‌گونه جسارت و اهانتی نیست بلكه از باب كیفیت تربیت و كیفیت ادارۀ امور و مبنای ایشان كه همان مبنای توحید است این قضیه مطرح شده و بهتر است كه همه این روش را در زندگی خود و در ارتباط با افراد رعایت كنند. ایشان برای آن مخدره این مطلب و این حكایت را نقل فرمودند:

در وقتی كه من شاگرد مرحوم قاضی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بودم و منزلم در كربلا بود، گاه‌گاهی مرحوم قاضی از نجف به كربلا می‌آمدند و ما با ایشان بودیم. یك روز یا دو سه ساعت را با ایشان می‌گذراندیم و ایشان زیارت می‌كردند و برمی‌گشتند. خیلی از اوقات ایشان [به کربلا] می‌آمدند.

ایشان می‌فرمودند:

یك روز كه ما با مرحوم قاضی صحبت می‌كردیم و همین‌طور حركت می‌كردیم ‌آمدیم و از کنار منزل رد شدیم. درحالی‌که ما هم با ایشان گرم در صحبت از مسائل اخلاقی بودیم و من شش‌دانگ حواسم را متوجه ایشان كرده بودم و ایشان صحبت می‌كردند و من توجه می‌كردم كه ایشان دارند چه می‌گویند، یك دختر كوچكی داشتم که در آن موقع خیلی خردسال بود، تا دید كه ما از کنار منزل رد می‌شویم بیرون آمد و دامن این لباسِ‌ عربیِ ما را گرفت و دائماً می‌كشید و گریه می‌كرد كه ما او را هم با خود ببریم، دائماً من او را رد می‌كردم و طرد می‌كردم و می‌خواستم صحبت ایشان قطع نشود تا به مطلب ایشان برسم ولی دیدم این دختر ما را رها نمی‌كند، یك‌مرتبه یك ناسزایی به او گفتم!

البته من از باب احترام آن تعبیر را به‌کار نمی‌برم فرض كنید كه گفته‌اند آقا اجازه‌ بدهید كه من این فلان‌شده را بگذارم در منزل و بعد بیایم!

ایشان فرمودند: تا مرحوم قاضی این حرف را از من شنیدند رگ‌های گردن ایشان متورم شد و آن‌قدر عصبانی و ناراحت شدند كه اصلاً حال ایشان متغیر شد و رو كردند به من و فرمودند:

«به چه جرأتی تو به این بچۀ معصوم این اهانت را كردی؟! و به چه جرأتی تو این حرف را زدی؟! آیا تو خیال می‌كنی خدا از تو می‌گذرد؟! آیا تو خیال می‌كنی...؟!»

البته آن دختر علویه هم بود و وقتی كه علویه باشد مسئولیت بالاتر می‌رود.

فرمودند: «آیا بچۀ اولاد پیغمبر را با یك‌چنین تعبیری صدا می‌كنند و آیا این درست است كه شما این كار را بكنید؟!»

البته مسئلۀ ‌مهم‌تر روی همان جنبۀ خردسالی و معصومیت و موقعیت طفل بود و خب سیادت هم مزید بر علت می‌شود. فرمودند:

روی چه حسابی شما این كار را كردید؟! به چه دلیلی...؟! جواب خدا را چه داری بدهی؟! عبارت مرحوم قاضی این بود که چه جوابی داری به خدا بدهی؟! ایشان آن‌قدر شروع كرد با ما دعوا کردن كه اصلاً یادمان رفت در مورد چه مطلبی صحبت می‌کردیم!

گفتیم آقا چشم! می‌رویم استمالت می‌كنیم. فرمودند: بلند شو برو و زود از او استمالت کن، دیگر من با تو صحبت نمی‌كنم! مرحوم قاضی همین‌طور در بیرون منزل ایستادند و من آمدم در منزل و دستی به سر او كشیدم و مثلاً حالا رفتم برای او چیزی خریدم و او را آرام كردم و بعد آمدم نزد مرحوم قاضی و ایشان هم از تقصیر ما گذشت و مسئلۀ صحبت ما ادامه پیدا كرد.

عبارت مرحوم آقای حداد در آن موقع به آن مخدره این بود كه شما باید به این فرزندان به چشم امانت الهی نگاه كنید نه به چشم بچۀ خود. شما او را به چشم بچۀ خود نگاه می‌كنی بعد می‌گویی حالا بر سرش هم زدم زدم دیگر! حالا دعوایش هم كردم كردم دیگر! اگر توهینی هم كردم كردم دیگر! شما باید به این فرزند به چشم امانت الهی نگاه كنید كه این فرزند برای خودش یك شخصیت است، این فرزند برای خودش یك ارتباط است، این فرزند برای خودش یك نفس است گرچه بچه است اما از نقطه‌نظر ارتباط و نفس بودن و شخصیت داشتن، یك شخصیت مستقل است و شما فقط واسطۀ برای تربیت هستید، فقط واسطۀ برای این امور هستید. و به‌واسطۀ واسطه بودن و به‌واسطۀ این امور، خداوند آن صبری را كه برای این مسئله برای شما پیدا می‌شود نتیجۀ برای كار شما قرار می‌دهد، آن مطلبی كه در دل شما به‌واسطۀ این کار انجام می‌گیرد خیلی عجیب در انسان تأثیرگذار است!

ثمرۀ پرستاری و تربیت فرزندان برای زن

نمی‌دانم این مطلب را خدمت مخدرات گفتم یا نه، یكی از دوستان نقل می‌كرد و می‌گفت:

در سفری كه من حدود شش سال پیش به حج رفتم و در آن سفر عیال را با خودم نبردم، عیال به اتفاق بچه‌ها که این‌طوری كه درنظرم می‌آید چهار یا پنج‌تا بودند اینجا ماندند. بچه‌ها هم شیطنت‌ و اذیت می‌كردند. ما در مکه و مدینه كه بودیم وقتی كه همسرم تماس می‌گرفت دائماً اظهار نارضایتی می‌كرد كه بچه‌ها اذیت می‌كنند و...، تو هم که رفتی و اینها را انداختی به جان ما و خودت آنجا هستی! بعد از مدتی دیدم دیگر این حرف‌ها را نمی‌زند و وقتی كه تماس می‌گیریم اظهار رضایت و مسرت می‌كند و می‌گوید که آنجا به فكر ما نباش و به فكر خودت باش و... .

وقتی كه مراجعت كردم از او سؤال كردم كه قضیه چه شد؟ تو که روزها و هفته‌های اول دائماً گله و شكایت داشتی، چرا بعداً لحن صحبت‌هایت عوض شد؟! گفت که بله این‌طور بود. ولی یك شب من مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را در خواب دیدم و به ایشان شكایت و گله كردم كه شوهر ما که مستطیع بوده و به حج واجب رفته است الآن دارای چه نعمت‌ها و چه ثواب‌هایی است! طواف می‌كند و نماز می‌خواند ولی ما اینجا نشستیم و این بچه‌ها در سر و كلۀ هم می‌زنند و ما هم اینها را پرستاری می‌كنیم و...! نه كاری انجام می‌دهیم نه نمازی داریم نه عبادتی داریم و فقط داریم اینها را نگهداری می‌كنیم و...!

این جمله را خوب دقت كنید، مرحوم آقا فرمودند:

آنجا با اینجا قوانینش فرق می‌كند، آنجا حسابی دارد و اینجا حساب دیگری دارد، اینجا طوری حساب می‌شود ولی آنجا طور دیگری حساب می‌شود، شما بدان در عوض این پرستاری و تربیتی كه خداوند برعهدۀ تو گذاشته است و الآن به آن اشتغال داری و خود را از این اعمال محروم می‌بینی، به عدد هر ثوابی كه خداوند به شوهر تو در آنجا می‌دهد به همان‌مقدار در پروندۀ تو می‌نویسد.

یعنی او به آنجا می‌رود و طواف می‌كند و مثل اینکه این زن هم طواف می‌كند، او به عرفات می‌رود انگار این زن هم به عرفات رفته است، او به منی رفته انگار این زن هم رفته است، او سعی صفا و مروه‌ می‌كند، او زیارت پیغمبر و ائمۀ بقیع علیهم‌السلام می‌رود، انگار این زن هم انجام می‌دهد. چرا؟ چون حساب و مسئله دقیق است. خداوند ظالم نیست، خداوند عادل است و با كسی هم رابطه ندارد. رابطۀ زن با خداوند با رابطۀ شوهر با خداوند یكی است. تكلیف او رفتن به حج است و تكلیف این زن هم رسیدگی به این بچه‌ها است و اگر این زن به بچه‌ها برسد همان ثواب حج شوهر را به این زن هم می‌دهند.

فرق بین قانع بودن به تکالیف الهی و قانع نبودن به آنها

این قضیه الآن مرا به یاد این مطلب انداخت، ببینید چقدر فرق است بین این زن كه به تكالیف الهی قانع شد و آنچه خداوند برای او مقدر كرده بود به جان پذیرفت و خداوند هم ثواب یك حج و یك عمره را به پای او نوشت و بین آن زنی كه شوهرش می‌خواست به مكه برود و زن هم حمل داشت و رفتن به مكه برای حمل او مضر بود و نبایستی که به مكه می‌رفت، اگر رفتن به مكه برای شخصی مضر باشد و اطبا اجازه ندهند، رفتن به مكه حرام است و اگر شخصی دراین‌صورت به مكه برود حج او قبول نمی‌شود و باید در وقت استطاعت یك حج دیگر برود. این زن به شوهرش گفت که اگر من را به مكه نبری من بچۀ خود را سقط می‌كنم! و شوهر به خاطر سقط نكردن بچه مجبور شد زن را با خود به حج ببرد و در سفر حج بچۀ او سقط شد! حالا آیا این حج زن قبول است؟! این حج را بر سرش می‌زنند و از او قبول نمی‌کنند! نه تنها حج او قبول نیست بلكه مرتکب قتل نفس محترمه هم شده است و حالا آن دنیا باید بیاید و جواب بدهد! ببینید که چقدر بین این دوتا قضیه فرق است!

تربیت فرزند بالاترین عبادت زن

پس چه خوب است كه هر كسی به آنچه گفته شده است و تکلیف او است عمل كند تا خیالش راحت باشد. بدانید که تربیت فرزند بالاترین عبادتی است كه یك زن می‌تواند انجام بدهد. و این مسئله مسئله‌ای نیست كه من از خودم بگویم بلکه این مسئله‌ای است كه بزرگان فرموده‌اند و مطلب هم به همین كیفیت است.

مراقبت بر تنبیه و برخورد عاقلانۀ با فرزندان‌

لذا در ارتباط با این قضیۀ برخورد با فرزندان به هنگام اذیت کردن آنها، بهتر است كه وقتی انسان مواجه با این مسئله می‌شود قبل از اینكه نفس بخواهد قلیان كند و قبل از اینكه احساسات برانگیخته شود و ناخودآگاه بخواهد دادی بزند یا دستی به روی بچه دراز كند، کمی فکر و تأمل کند تا آرام شود. البته در بعضی از موارد به‌طور ندرت تنبیه یا تذكر لازم است امّا اینكه به‌طور مترتب در هر قضیه‌ای داد و بیداد و عصبانیت و... باشد نه، بچه تقصیر ندارد و بر مقتضای شاكلۀ خودش حركت می‌كند. انسان قبل از اینكه بخواهد در این مسئله کاری را‌ انجام بدهد باید قدری، مثلاً پنج ثانیه فكر كند. مثلاً بچه لیوان را شكسته است، اینکه داد بیداد کند که این لیوان خراب شد و ازبین رفت و تركیبش به‌هم ریخت، مثلاً ده‌تا بود و حالا یكی از آن كم شد! كم شد كه كم شد، زیاد شد كه زیاد شد. پنج ثانیه فكر كند كه آیا این بچه در این كاری كه انجام داد مقصر بود یا نبود؟ همین پنج ثانیه كافی است، یك‌دفعه می‌بینی آرام شد. دفعۀ دوم، دفعۀ سوم همین‌طور عمل کند.

پس این مراقبه چیست؟! مراقبه‌ای كه می‌گویند همین است دیگر، مراقبه یعنی انسان مسئله را از دیدگاه عقلایی بررسی كند. بعد می‌بیند كه آن حساسیت بی‌مورد کم شد. یک لیوان شكست و فرض كنید كه از آن تركیب و از آن تیپ و... افتاد، از آن یک‌دست ‌لیوانی كه گرفته بود یکی کم شد، افتاد كه افتاد، یكی دیگر به جایش می‌خرد و می‌گذارد. فرض كنید شش‌تا لیوان یا ده‌تا لیوان همه به یك شكل نباشند، دوتا به یك شكل باشد و سه‌تا به یك شكل دیگر باشد بالأخره زندگی می‌گذرد. من به شما اطمینان می‌دهم با شكستن لیوانِ منزلِ شما، خورشید و ستارگان از حركت نمی‌ایستند و زمین و ماه و... همه به همان حركت خودشان ادامه می‌دهند و هیچ مسئله و مشكلی پیدا نمی‌شود و هرچه مشكل پیدا می‌شود در اینجا پیدا می‌شود.

مسئلۀ تربیتی

سؤال: با فرزندان چطور رفتار كنیم و چه‌كار كنیم كه آنان راه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را در پیش بگیرند؟ درحالی كه می‌بینیم آنها چندان تمایلی ندارند و ما از این موضوع ناراحت هستیم.

جواب: خیلی‌ از افراد در نامه‌های خود این سؤال را مطرح می‌کنند. هر كسی راه خاص به خودش را دارد. امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نهج‌البلاغه می‌فرمایند:

به آن‌مقداری كه تكلیف و وظیفۀ تو است به همان‌مقدار نسبت به تربیت فرزندان اقدام كن، چه‌بسا ممكن است كه تو تربیت صحیحی برای آنها اعمال كنی و به‌واسطۀ ارتباط با رفیق ناباب، آن تربیت را كنار بگذارند و یا به‌عكس.¹

اهمیت تربیت صحیح فرزند

و این یك مسئلۀ ‌مهمی ‌است. تربیت صحیح انجام دادن، تذكر دادن، به موقع محبت و ملاطفت كردن، برای آنها سؤال ایجاد كردن و از آنها سؤال خواستن، موقعیت مناسب برای آنها به‌وجود آوردن، تذكر دادن مسائل مهم در جاهای مختلف، ملاحظه و رعایت نقاط ضعف و قوت در مراتب وجودی آنها از جمله مسائل تربیتی است كه برای آنها لازم است. محبت‌های به‌موقع، بی‌مهری‌های به‌موقع و همین‌طور تذكرهای مشوّقانه و یا اندرزها و انذارهای پرهیزانه، اینها از مواردی است كه هر شخص باید در زندگی خود در تربیت فرزند، اینها را اعمال كند تااینكه او بتواند به آن رشد كافی برسد نه‌اینكه آن‌چنان به‌واسطۀ ‌ضربات و لطمات و تهدیدات و استهزاء و مسخره‌ها و سخریه‌ها و...، دل‌سرد و ‌شكسته شود و خود را ناامید ببیند و نه به‌واسطۀ ‌لطف‌ها و مهرهای بی‌جا آن حالت استقلالش را ازدست بدهد و متكی به غیر باشد و نتواند شخصیت خودش را بازیابد و به عبارت دیگر لوس و غیرقابل‌كنترل، شخصیت پیدا كند. هر دوی اینها غلط است.‌

ولی مسئلۀ مهم این است كه هر كسی راهی با خدا دارد و انسان بیش از یك تربیت نمی‌تواند كار دیگری انجام بدهد. مسئلۀ ‌سعادت و شقاوت در اختیار ما نیست و آن مسئلۀ ‌دیگری است و آینده نمی‌تواند در اختیار ما باشد و ما باید وظیفه را انجام بدهیم.

نقل می‌كنند که مرحوم آخوند ملاحسینقلی‌همدانی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ سیصد شاگرد وارسته داشت ولی تنها فرزند ایشان از راه پدر محروم بود! آخوند ملاحسینقلی با آن مقام و با آن موقعیت که سیصد شاگرد را به مقامات عالی رسانده است كه قطعاً می‌توان گفت ده یا پانزده‌تای آنها به كمال رسیدند ولی فرزندش که در منزل خودش بوده از راه پدرش نصیبی نداشته است، این مسئله دست خدا است. انسان نباید برای چیزهایی كه در اختیار او نیست خود را به دغدغه و تشویش بیندازد.

مسئلۀ ‌سلوکی

سؤال: چرا برای نماز شب بلند نمی‌شویم و چه كنیم كه بلند شویم؟ حالت سردی در ما به‌وجود آمده است و سابق حال ما بهتر بود، حالا چه کنیم که این حالت سردی را از خود دور کنیم؟

جواب: حالات افراد یكسان نیست و ممكن است برای سالك در بعضی از حالات، شوق و رغبتی پیدا شود و ممكن است در بعضی از اوقات نه. به قول سعدی:

حالات انسان مختلف است. در بعضی از حالات، حالات شوق است و در بعضی از حالات، حالات سستی است و انسان باید در همان حالات سستی به كار خود ادامه بدهد. آنچه برای انسان حاصل می‌شود در همین حالات است. اگر انسان با شوق و رغبت انجام بدهد كه چندان این مسئله، مسئلۀ قابل توجهی نیست. مثل ماشینی می‌ماند كه شما این را در سرازیری قرار بدهید و موانع را از سر راهش بردارید، راننده هم نداشته باشد حركت می‌كند و بنزین هم نداشته باشد راه می‌رود. اما مهم این است كه راننده سوار ماشین شود و از جاده‌های پرپیچ وخم و صعب‌العبور و صعود به بالا ماشین را هدایت كند، این مسئله مهم است.

حالاتی كه برای انسان پیدا می‌شود یا حالات، حالات شوق است كه از آن تعبیر به حالات جذبه می‌كنند یا حالات حالاتی است كه انسان در آن حالات آن شوق و آن رغبت را ندارد و باید خودش از پیش خودش اعمال كند. در این حالات است كه سالك رشد می‌كند نه در آن حالات، یعنی اگر برای انسان این حالات پیدا شود و بر خلاف میل خودش بخواهد به تكالیف بایستد اینها مؤثر است.

در قبال این مسئله، مسئلۀ ‌مراقبه هم خیلی اهمیت دارد. باید ببینیم آیا به دستوراتی كه داده می‌شود و به آن مراقبه‌ای كه مورد نظر بزرگان است عمل شده یا نشده است، اگر عمل نشده است ما باید چارۀ راه را در مراقبۀ بیشتر جستجو كنیم‌.

سؤال: چرا جواب نامه‌های ما را نمی‌دهید؟

جواب: این مطلبی است كه من خیلی شرمنده هستم از اینكه خداوند بیش از این توفیق به من نداده است و موقعیت و وقت مرا بیش از این قرار نداده است. إن‌شاءالله دوستان دعا كنند كه روز به‌جای بیست‌وچهار ساعت، صد ساعت شود، دویست ساعت شود، دراین‌صورت من در خدمت همه هستم. با توجه به اشتغالاتی كه دارم دوستان می‌دانند که من حتی وقتی كه سوار ماشین هم هستم نامه‌هایی را كه داده می‌شود مطالعه می‌كنم! یعنی این‌قدر برای این مسائل اهتمام قائل هستم. منتها به آن‌مقداری كه ضرورت دارد و خودم احساس ضروت می‌كنم جواب می‌دهم که یا به ‌صورت خصوصی برای خود آن شخص فرستاده می‌شود یا به صورت غیر خصوصی توسط بعضی از دوستان كه لابد در جریان هستید برای آن شخص گفته می‌شود. اما اینكه پاسخ هر كسی به صورت خصوصی و با تمام جزئیات داده شود من خیال می‌كنم كه جز این دعا برای طولانی شدن وقت كه خود مرحوم آقا در روح مجرد دارند و از آن تعبیر به بسط زمان می‌شود چاره‌ای جز این برای حقیر باقی نمی‌ماند.

سؤال: چرا وقت نمی‌دهید و واسطه و مانع وجود دارد؟ مگر در زمان ائمه علیهم‌السلام مطلب این‌طور بوده است و حاجب و دربان قرار می‌دادند؟

جواب: با عرض معذرت باید این را هم خدمت دوستان عرض كنم كه به همین دلیلی كه قبلا ًعرض شد، وقت من اجازه نمی‌دهد كه بتوانم به تمام درخواست‌های دوستان لبیك بگویم و پاسخ مساعد بدهم و إن‌شاءالله خداوند ما را از این مسئله عبور می‌دهد و دوستان هم به دید بزرگی و لطف به این مسئله نگاه می‌كنند. البته مسئله این‌طور نیست و گمان می‌كنم قدری مطلب فرق كرده باشد. مسئله در اختیار من هم نیست. قضیۀ سلوك و راه خدا مسئله‌‌ای است كه بین شخص و پروردگار و صاحب مقام ولایت وجود دارد و من در اینجا هیچ كاره هستم، من هم یكی از افراد مانند شما هستم و همان‌طوری‌كه شما نیازمند به دستگیری صاحب ولایت هستید بنده هم هستم و از شما بیشتر، و این را در خودم احساس می‌كنم.

منتها چیزی كه هست چون مسیر و مكتب مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ قطعاً و صد درصد نزد اینجانب مورد رضای پروردگار است و این آن موضوعی است كه من می‌توانم در روز قیامت پاسخ بدهم، از این نقطه‌نظر با توجه به آنچه آن مرحوم در آخر زمان حیات خودش من را به ادامۀ این مسیر مكلف كرده است، از این نقطه‌نظر در خدمت رفقا و دوستان و محبین و سالكین راه خدا هستم والاّ بدانید اگر توصیۀ مرحوم آقا به بنده نبود خیلی صریحاً خدمت دوستان این مطلب را عرض كنم که من الآن در اینجا نبودم و با افراد هم هیچ ارتباطی نداشتم‌.

چطور اینكه خود آن مرحوم وقتی كه در بیمارستان بودند و من این سؤال را از ایشان كردم كه به چه دلیل و روی چه مسئله‌ای این افراد دور شما جمع شدند و شما با اینها ارتباط دارید؟ خب بالأخره سؤالاتی برای ما پیدا می‌شد چون ما در آنجا بودیم و مسائلی را می‌دیدیم و مشكلاتی را مشاهده می‌كردیم که بعضی از اینها برای ما غیر قابل قبول بود، بالأخره این افراد و این جمعیت که در اطراف و اكناف با ایشان ارتباط داشتند و ما شاهد مسائل خلاف و معارضات و خدای‌ناكرده بعضی از ناراحتی‌هایی بودیم كه برای ایشان به‌وجود می‌آوردند كه آنها خود داستانی طولانی و كتابی مفصل دارد، با توجه به این مسائل من از ایشان سؤال كردم كه ارتباط شما با این افراد به چه نحوی است؟ عبارت ایشان این بود كه:

فلانی! اگر نبود دستور استادم مرحوم آقای حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ كه سید محمدحسین پس از من باید به این راه ادامه بدهی و دستگیری از دلسوختگان و محبان راه خدا را بنمایی، یك‌ساعت از عمر خود را با یك‌نفر نمی‌گذراندم!

حالا شوخی كردند یا راست گفتند، این را دیگر خود دوستان قضاوت کنند، مسئله از این باب است.

روی این جهت فقط و فقط خدا می‌داند كه بر اساس آن دستور و امر و مسئله، این نحوه ارتباط موجود است و طبعاً مسائل باید در جایگاه خودش قرار بگیرد. من نمی‌توانم با هر كسی در طول شبانه روز ملاقات داشته باشم چون نتیجۀ این كار این است كه تمام زندگی من مختل شود و همان‌طوری‌كه عرض كردم پاسخگو هم نخواهم بود زیرا با توجه به آن فضا و ظروفی كه من در آن ظرف قرار دارم اگر شبانه‌روز به پنجاه ساعت هم ارتقاء پیدا كند باز توقع دوستان بیش از این مدت را می‌طلبد. لذا روی این جهت سعی می‌كنم كه فقط به موارد بسیار ضروری كه اگر چنانچه ملاقاتی انجام نشود ممكن است موجب بروز بعضی از مسائلی شود، بپردازم والاّ در غیراین‌صورت هیچ مسئله‌ای اتفاق نخواهد افتاد. ارتباط سالك با مقام ولایت و خداوند محفوظ است و هرچه را كه او تصمیم بگیرد همان را در اینجا اجرا خواهد كرد و مسئله به من ارتباطی ندارد.

دو سه‌تا مسئله است كه احتیاج دارد قدری توضیح بیشتری داده شود. حالا از نقطه‌نظر اهمیت موضوع من خیلی به‌طور اجمال عرض می‌كنم چون مثل اینكه صحبت زیاد شد و صحبت زیاد هم موجب [ملالت خواهد بود.]

معنای عصمت اكتسابی

سؤال: لطفاً در مورد عصمت انبیاء توضیح بفرمایید و آیا عصمت در مورد ائمه و انبیاء سلف علیهم‌السلام وراثتی است؟ و اگر عصمت وراثتی است این چه امتیازی برای ائمه است نسبت به دیگر افراد بشر؟

جواب: مسئلۀ عصمت ممكن است به دو قسم تفسیر شود:

قسمت اول اینكه انسان به‌واسطۀ اعمالی كه انجام می‌دهد و ترك گناهانی كه می‌كند و به‌واسطۀ ‌كسب فضایل به ملكه‌ای می‌رسد كه آن ملكه و حالت او را از ورود در گناه نگه می‌دارد که این را عصمت اكتسابی می‌گویند و این عصمت اكتسابی در همۀ ‌افرادی كه به‌دنبال مقصد و مقصود باشند موجود است، چه ائمه و انبیاء علیهم‌السلام و چه افراد عادی؛ یعنی یك ولیّ‌خدا و یك عارف به یك عصمت اكتسابی می‌رسد، عصمتی كه دیگر در آن مقام و مرتبه گناه و لغزش در آنجا معنا ندارد. در آن مقام دیگر نمی‌توان گناه كرد زیرا در آن مقام نه‌اینكه در آنجا جلوی انسان را می‌گیرند، این مسئله اشتباه نشود. در مقام عصمت اكتسابی جلوی انسان را نمی‌گیرند و مانع در جلوی راه قرار نمی‌دهند، یعنی این‌طور نیست كه امام علیه‌السلام نعوذ بالله بخواهد شرب خمر كند اما خداوند آن خمر را از جلوی او برمی‌دارد یا امام علیه‌السلام بخواهد دروغ بگوید ولی خداوند زبان او را به دروغ برنگرداند یا امام علیه‌السلام بخواهد تهمت بزند اما زبان او به تهمت برنگردد و ملائكه جلوی زبان او را بگیرند، قضیه این‌طور نیست.

در عصمت اكتسابی حقیقت امر و حقیقت مسئله برای انسان روشن می‌شود و وقتی که حقیقت مسئله برای انسان روشن شد طبیعتاً انسان دیگر گناهی نمی‌كند، درست مثل اینكه بگویند الآن در اینجا ظرفی كه حاوی سمّ مار یا بعضی از سموم هلاك كننده مثل سمّ سیانور است وجود دارد، آیا ما در اینجا این سم را می‌نوشیم یا اینكه تا ببینیم روی این میز سم است همه از این اتاق فرار می‌كنیم كه حتی شامّۀ ما هم با این فضای آلودۀ دور سم تماس پیدا نكند؟! چرا؟! چون این مسئله و تبعات قضیه و نتایجی كه به‌واسطۀ استعمال این سم برای ما پیدا می‌شود كاملاً مشخص است. برای امام علیه‌السلام هم همین است و همین نكته‌ای است كه بسیاری از مفسرین و بسیاری از علما در مورد ملائكه به اشتباه افتادند و تصور آنها بر این است كه ملائكه مانند چوب و سنگ و آهن هستند و هیچ اختیار و اراده‌ای از خود ندارند و هرچه را كه خداوند بگوید آنها یك‌طرفه انجام می‌دهند و قدرت تشخیص بین حق و باطل برای آنها منتفی است! اگر این‌طور باشد که دیگر ملائكه بر ما مزیتی ندارند و این اشكال وارد است.

عصمت اختیاری ملائکه

ملائكه همان‌طوری‌كه در قرآن می‌فرماید: ﴿بَلۡ عِبَادٞ مُّكۡرَمُونَ * لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ﴾؛¹«اینها عباد مورد كرامت پروردگار هستند و كرامت پروردگار شامل حال ملائكه شده است، اینها به امری كه خداوند می‌كند سبقت نمی‌گیرند، یعنی قبل از اینكه خداوند به آنها امری كند آنها به‌دنبال مطلبی نمی‌روند، خواستی برای خود ندارند، اگر امر از آن ناحیه بیاید، آنها انجام می‌دهند.»

این‌طور نیست كه ملائكه مانند سنگ و چوب هستند و شعور و ادراك ندارند و دستشان نسبت به انجام اعمال خلاف بسته است یعنی خداوند در اینها قدرت مخالفت قرار نداده است، درست مانند فردی كه او را در تحت قوای نفسانی و هیبنوتیزم قرار می‌دهند که هرچه به او بگویند که انجام بده، انجام می‌دهد و او از خودش اختیاری ندارد یا مثل ماشینی كه روشن می‌كنند و راننده آن را به‌سمت چپ یا به‌سمت راست هدایت می‌كند و ماشین از خودش اختیاری ندارد. ملائكه این‌طور نیستند و این اشتباه است. ملائكه قدرت بر مخالفت دارند، ملائكه نیرو و توان بر عصیان و مخالفت پروردگار را دارند، ملائكه می‌توانند خلاف انجام بدهند ولی انجام نمی‌دهند. چرا؟ چون حقیقت مسئله برای آنها روشن است. آنها به مرتبۀ فعلیت عقلانیه رسیدند، عقل آنها بالفعل است.

اشتباهات انسان به‌خاطر جهات نقصان وجودی‌اش

تمام اشتباهاتی كه می‌كنیم به‌خاطر جهات نقصان وجودی و نقصان مرتبۀ ما است. چون ما در مرتبۀ وجودی دارای نقص هستیم لذا از این نقطه‌نظر به‌جهت منافع و به‌واسطۀ ‌آن جهات وجودی ارادۀ خود را بر ارادۀ مولا ترجیح می‌دهیم. اما اگر آن لذت موافقت‌ تكلیف و اطاعت امر پروردگار و اطاعت از امر مولا و موافقت بر آنچه مورد رضای مولا است برای ما پیدا شود، دیگر حتی یك آن، تفكر گناه در ذهن ما نخواهد آمد. تمام اینها به‌خاطر این جهت نقصان وجودی ما است و این‌طور نیست كه این مسئله خودبه‌خود پیدا شده باشد.

کفّ نفس حضرت یوسف

در سورۀ یوسف علی نبینا و آله و علیه‌السلام كه بسیار سورۀ عجیبی است خداوند این مسئله را كاملاً روشن كرده است و جواب این سؤال را در آنجا داده است. جهات جاذبه در وجود حضرت یوسف جمع بود و غرائزی كه در سایر افراد وجود داشت در حضرت یوسف هم وجود داشت و حضرت یوسف سنگ یا چوب یا آهن نبود بلکه انسان بود، جوان بود، زیبا بود، دارای غرایز بود، او هم مثل سایر افراد میل به جنس مخالف داشت، او هم مثل سایر افراد به همان جهات وجودی كه خداوند در هر انسانی قرار داده است، حائز همان جهات و شرایط وجودی بود. چه باعث شد كه حضرت یوسف در آنجا كفّ‌نفس كرد؟! چه باعث شد با آن موقعیتی كه در آنجا پیش آمده بود، حضرت یوسف خود را نگه داشت؟! همین مسئله بود كه احساس كرد آن اطاعت امر پروردگار و آن عدم ارتكاب نسبت به این مسئله او را به كمالی می‌رساند كه ارتكاب این قضیه او را از رسیدن به‌ این كمال محروم می‌كند و همین امر باعث کفّ‌نفس او شد.

عمومیت ﴿لَولا أَن رَأَى برهَانَ رَبِّهِ﴾ برای همۀ افراد

﴿لَوۡلَآ أَن رَّءَا بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦ﴾ ¹معنایش همین است نه‌اینكه در همان آن كه راه‌ها بر او بسته شده بود و در تنگنا و محاصره قرار گرفته بود، جبرائیل از طرف پروردگار آمد و یكی بر سر زلیخا زد و راه را در اینجا باز كرد و دیوار را خراب كرد و جلوی او را ...! نه، این‌طور نبود. برهان، یعنی آن نشانه‌های اطاعت پروردگار و نتایج و حقیقت و سرّ و مصلحت در فعل و مصلحت در عمل برای حضرت یوسف روشن شد. مگر برای ما روشن نیست؟! برای ما هم همین است. همان كسی كه در این مرتبه گرفتار می‌شود و دچار این قضیه می‌شود آیا هیچ‌قضیه‌ای به ذهن او خطور نمی‌كند؟! آیا هیچ‌تصوری در آن زمان برای او نمی‌آید؟! آیا آن دزدی كه وارد منزل می‌شود و می‌خواهد نسبت به مال مردم تعدی كند آیا در موقعی كه به آن صندوق دست می‌برد و آن پول را از آنجا برمی‌دارد، به ذهن او خطور نمی‌كند كه این عمل خلاف است؟! یا نه خطور می‌كند ولی درعین‌حال برمی‌دارد؟! آن خطور، ﴿بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦ﴾ است. این ﴿بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦ﴾ هم برای حضرت یوسف بود هم برای آن دزد، برای هر دو هست منتها حضرت یوسف به آن ﴿بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦ﴾ ترتیب اثر می‌دهد ولی آن دزد می‌گوید ولش كن بابا! این خیلی پول دارد بگذار این را برداریم و ببریم، عیبی ندارد! برنداریم چه كنیم؟! كسی نمی‌فهمد، كسی به كسی نیست! این همه دزدیدند و بردند، بگذارید ما هم انجام بدهیم! این همه خلاف كردند! این دزد آن ﴿بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦ﴾ را خراب می‌كند و با مسائل نفس و با آن هواهای نفس او را به كناری قرار می‌دهد، کنار می‌گذارد و پول را برمی‌دارد و كدورت پیدا می‌كند. پس در این مرتبه بین ائمه علیهم‌السلام و ما فرقی نیست منتها ما هم اگر انجام بدهیم به آن مرتبه می‌رسیم. این را می‌گویند عصمت اكتسابی كه عصمت ملكه‌ای است.‌

عصمت اختیاری امام علیه‌السلام

مطلبی كه در اینجا هست قسمت دوم عصمت است كه عبارت است از عدم گناه. دربارۀ عدم گناه ممكن است كه خداوند كیفیت راه شخصی را به‌نحوی قرار بدهد كه گناه نكند البته این برای خیلی‌ها ممكن است اتفاق بیفتد، در این مسئله ممكن است ارادۀ پرودگار بر این تعلق گرفته باشد. ارادۀ پروردگار بر این مسئله تعلق گرفته باشد كه امام علیه‌السلام از كودكی گناه نكند، بسیارخوب مثلاً امام صادق علیه‌السلام از كودكی گناه نكند، اینکه برای امام صادق شرافتی نیست و این صرف ارادۀ پروردگار است كه نسبت به این عبد تعلق گرفته است و همین‌طور اگر برای شخصی گناهی اتفاق بیفتد كه این گناه حاصل آن ضعف وجودی باشد و از روی جهالت باشد، آن ‌هم اشكالی ندارد یعنی در اینجا بین آن مرتبه و این مرتبه تفاوتی نیست. اگر امام علیه‌السلام در آنجا گناه نكند صرفاً راهی است كه خدا برای او انتخاب كرده است اما این برای امام شرافت نیست. شرافت امام این است كه وقتی كه در موقعیتی قرار می‌گیرد كه می‌تواند در آن موقعیت گناه كند، كفّ‌نفس می‌كند و آن کفّ‌‌نفس، امام را به این ملكه می‌رساند. شرافت امام در این است كه خود امام با میل و رغبت، این طریق دیگر را انتخاب می‌كند.

امام علیه‌السلام چوب نیست كه یك‌مرتبه چوب تبدیل به اژدها شود، امام چوب و سنگ نیست كه از خودش هیچ اختیاری نداشته باشد مثل آن پرده‌ای كه به دیوار آویزان بود و تصویر شیری را روی آن کشیده بودند و آن تصویر هیچ اختیاری از خودش نداشت اما به ارادۀ امام رضا علیه‌السلام آن تصویر تبدیل به شیر واقعی و خارجی شد،¹ البته در زمان هارون همین قضیه در مورد موسی بن جعفر علیهما‌السلام هم نقل شده است،² اما امام علیه‌السلام این‌طور نیست که مثل آن تصویر هیچ اختیاری از خودش نداشته باشد، امام علیه‌السلام هم انسان است، اختیار دارد، قدرت دارد، اراده دارد، غرایز دارد مانند غرایز ما و هیچ تفاوتی هم نمی‌كند. خیال نكنید تمایلاتی كه در ما هست امام علیه‌السلام آن تمایلات را ندارد، نه‌خیر او هم همین تمایلات را دارد. تصور نكنید آنچه را خداوند در وجود دیگران قرار داده است، در وجود امام علیه‌السلام قرار نداده است و امام به صورت دیگری است مثلاً امام معجونی است از بشر بودن و ملائكه بودن، نه امام علیه‌السلام هم بشر است عین ما و هیچ تفاوتی هم با ما ندارد. ملائكه ملائكه هستند، بشر هم بشر است، جن هم جن است و هركدام برای خودشان راه خاص و شاكلۀ خاص به خودشان را دارند.

ارزش عصمت در اکتسابی بودنِ آن

این عصمت كه خداوند خودش راه را طوری انتخاب می‌كند كه شخص گناه نكند ممكن است و از آن تعبیر به هدایت خاص و هدایت مخصوص می‌شود و البته این موروثی هم نیست و نسبت به هر كسی كه ارادۀ پروردگار بر این باشد انجام می‌دهد و این قضیه موجب فخر و امتیازی برای امام نیست، ‌چطور اینكه برای ما هم همین است.

در بسیاری از مواقع ما می‌بینیم وقتی كه می‌خواهد گناهی انجام شود، مسائلی پیش می‌آید كه خودبه‌خود آن گناه منتفی می‌شود، آیا تابه‌حال این‌طور برای شما اتفاق افتاده است یا نه؟! این هم عین همان است و هیچ تفاوتی ندارد. آیا حالا كه ما نتوانستیم این گناه را انجام بدهیم این برای ما امتیاز است؟! نه‌تنها امتیاز نیست حتی رشد هم نیست بلکه یك مسئلۀ عادی است. گاهی اتفاق می‌افتد که فرض كنید انسان می‌خواهد جیب شخصی را بزند یك‌مرتبه او از این‌طرف می‌رود و انسان نمی‌تواند این کار را انجام بدهد. گاهی اوقات اتفاق می‌افتد که انسان می‌خواهد غیبت شخصی را بكند یك‌مرتبه می‌بیند آن شخص در كنار او است و خب وقتی كه در كنار او است دیگر غیبت نمی‌كند. یك وقت ممكن است که انسان می‌خواهد گناهی را انجام بدهد ولی وسایل آن گناه خودبه‌خود ازبین می‌رود و نمی‌تواند آن کار را انجام بدهد مثلاً مریض می‌شود تب می‌كند و در خانه می‌افتد و نمی‌تواند این کار را انجام بدهد، حالا آیا می‌تواند بگوید كه ما الآن نسبت به این گناه در اینجا كفّ‌نفس كردیم؟! نه‌خیر، اسباب و علل و معدّاتی كه موجب می‌شود انسان گناه كند، ازبین رفته است و این برای انسان هیچ‌ افتخاری هم ندارد و مسئله در مورد امام هم همین‌طور است. آن عصمت عادی كه برای انسان به‌واسطۀ غیر گناه كردن پیدا می‌شود، موجب امتیاز نیست و آن عصمت، عصمت اكتسابی است و باید بین این دو مسئله فرق قائل شد.

فرق بین وسواس و احتیاط

سؤال: فرق بین وسواس و احتیاط در کارها چیست؟ و چگونه تشخیص بدهیم که این عملی را كه انجام می‌دهیم به‌خاطر وسواس است یا احتیاط؟

جواب: راجع به این قضیه خیلی باید دقت شود تااینكه انسان بتواند بین این دو مطلب فرق قائل شود. احتیاط و وسواس هر دو از یك منشأ ریشه می‌گیرند و آن عدم انجام تكلیف است. در مورد شخصی كه احتیاط می‌كند، اول تكلیف آمده است بعد آن شخص نسبت به انجام تكلیف چون نمی‌داند تكلیف را انجام داده یا نه، طبعاً انجام می‌دهد. مثل اینكه می‌گویند که اگر شخصی نمی‌داند قبله به كدام سمت است باید به دو طرف نماز بخواند یا به چهار طرف بنابر بعضی از اقوال. حكم آمده است و انسان هم قبله را تشخیص نمی‌دهد، اگر به این‌طرف بخواند شاید پشت به قبله است، می‌گویند به دو طرف یا سه طرف نماز بخوان.¹ این می‌شود احتیاط. در مورد وسواس هم همین است شخص باید وضو بگیرد، این شخص وضو می‌گیرد و نمی‌داند این وضویی كه گرفته همان وضویی است كه موردنظر پروردگار است یا فلان جای آن خللی در آن هست، مثلاً آب كاملاً به زیر ناخن نرسیده یا فرض كنید كه كاملاً انگشتان دست یا انگشتان پا شسته نشده یا مثلاً آب به تمام موهای دست نرسیده است و یا خصوصیات دیگری که در وضو وجود دارد. پس در مورد وسواس و احتیاط ریشۀ مسئله یكی است و هر دوی اینها شك در انجام تكلیف است، یعنی آیا تكلیف انجام گرفته است یا نه؟

نحوۀ تشخیص احتیاط و وسواس

اما از كجا ما تشخیص بدهیم كه این احتیاط است یا وسواس، در مورد احتیاط ملاك این است كه اگر انسان این عمل را به عقلا و عرف عرضه بدارد اینها نگویند که این وسواس است. یك مثال بزنم، اگر شخصی ناراحتی خیلی خطرناكی دارد به او پیشنهاد می‌كنند كه به فلان دكتر متخصص مراجعه كند. این شخص به دکتر مراجعه می‌کند و دکتر دستور به عمل می‌دهد. دراین‌صورت این شخص که فوراً نمی‌رود عمل كند بلکه به دكتر دوم مراجعه می‌کند. عقلا در اینجا می‌گویند که به حرف یك دكتر توجه نكن بلکه برو دوتا سه‌تا دكتر تو را معاینه کنند تا اطمینان پیدا كنی و وقتی كه به اطمینان رسیدی به این عمل اقدام کن. لعلّ اینكه دكتر دیگر بگوید که نیاز به این عمل ندارد، خیلی موارد به این صورت اتفاق می‌افتد. در این‌صورت اگر این شخص به دكتر دوم و حتی سوم هم مراجعه كند نمی‌گویند وسواس دارد، یعنی وظیفه‌ای را انجام داده كه عقلا و عرفِ عاقل، نسبت به این وظیفه تأكید دارند. و بالأخره بعد از چهار یا پنج‌تا دكتر عوض كردن این شخص متوجه می‌شود كه این بیماریی است كه فقط به‌واسطۀ ‌عمل باید به درمان آن پرداخت و بعد به‌دنبال جراح می‌گردد. حالا اگر فرض كنید كه بعد از پنج‌تا دكتر باز رفت سراغ دكتر ششم و هفتم و... حتی به پنجاه دکتر هم مراجعه کرد و بعد هم می‌گوید حالا باید بروم فلان كشور، این را دیگر وسواس می‌گویند یعنی وقتی كه شما این عمل را به افراد عاقلِ جامعه عرضه كنید می‌گویند که نه، این كار دیگر زیادی است.‌

نحوۀ وضو و غسل گرفتن ائمه و الیاء

مسئله در مورد احتیاط و وسواس در عبادات هم همین‌طور است. وقتی كه خداوند به انسان می‌گوید كه باید وضو بگیری ما باید نگاه كنیم ببینیم همین ائمه علیهم‌السلام كه لواداران و قائدین ما هستند و فقط ائمه مطالب را به ما یاد می‌دهند نه غیر ائمه، ائمه خودشان به این دستور الهی چگونه عمل می‌كردند؟ وقتی نگاه می‌كنیم می‌بینیم ائمه هم به همین طریق عادی عمل کردند، دوتا مشت آب برمی‌دارند و به صورتشان می‌ریزند، دوتا مشت آب به دستشان، بعد هم مسح سر را می‌كشند، تمام شد و رفت. دیگر بعد از اینكه کاملاً شستند دوباره یك مشت آب از این‌طرف بریزند یك پارچ آب هم از آن‌طرف بریزند یكی هم از بالا بریزند و...! این چیزها دیگر نبوده است.

بنده خودم در آن سفری كه داشتم، به یكی از دوستان می‌گفتم كه طریقه و کیفیت غسل و وضو باید این‌گونه باشد و مدتی كه انسان غسل می‌كند باید کم باشد، ولی یكی از دوستان ما که قدری دچار وسواس هم بود باور نمی‌کرد و می‌گفت که من یك وقت باید با تو در حمام بیایم تا ببینم كه چطوری غسل می‌كنی و نحوۀ غسل کردن تو درست است یا درست نیست؟! گفتم که نیاز به آمدن ندارد خودم می‌گویم كه غسل به چه نحوی است.

در آن سفر اولی كه با مرحوم آقا ـ‌ رضوان الله تعالی علیه ـ به حج مشرف شدیم، من هفده ساله بودم و ایشان خیلی معتقد و ملتزم بودند كه غسل‌ها را در روزهای مختلف انجام بدهند. غسل قبل از احرام، غسل بعد از احرام، غسل قبل از ورود به حرم مكه، غسل روز عرفات، غسل شب مشعر، روز عید قربان، همۀ اینها را انجام می‌دادند و خب طبعاً من هم با ایشان می‌رفتم و كاری كه ما می‌كردیم این بود که یك پارچ آب دستمان می‌گرفتیم، از این پارچ‌های معمولی ـ تقریباً به اندازۀ همین پارچ آبی که الآن اینجا نزد ما قرار داده شده است ـ و قدری که از خیمه‌ها دور می‌شدیم من آب می‌ریختم روی سر و بدن ایشان و ایشان غسل می‌كردند. خدمت شما بگویم شاید دو ثلث این آب كه تمام می‌شد ایشان غسل كرده بودند و ثلث دیگر اضافه می‌آمد و این غسلی است كه انسان قشنگ می‌تواند انجام بدهد. آدم که نباید حتماً زیر آبشار نیاگارا برود تااینكه بخواهد یك غسل انجام بدهد نه، بلکه به آن‌مقداری كه گفتند و به همان‌مقداری كه بزرگان برای انسان تعیین كردند و از مرام و روش ائمه علیهم‌السلام من‌جمله امام صادق علیه‌السلام که برای اصحاب بیان كردند مطالب را می‌فهمد و با نصف این آب هم انسان می‌تواند وضو بگیرد.¹

حالا اگر انسان این مطلب را مرتب تكرار كند و با خود بگوید که آیا آب به اینجا رسیده است؟! آیا به آنجا رسیده است؟! آیا به زیر ناخن رسیده است؟! و همین‌طور مسائل دیگر، خب این غیر از اتلاف وقت چیز دیگری نیست. اگر چند نفر عاقل بیایند و این عمل انسان را تماشا كنند می‌گویند که این وسواس است. و انسان می‌تواند این مطلب را تشخیص بدهد.

وسواس بزرگترین آفت برای سالك

من شخصی را می‌شناسم كه از هنگام اذان ظهر بر سر حوض آب می‌رود چون آب شیر را قبول ندارد! بر سر حوض می‌رود و نیم ساعت به اذان مغرب نماز ظهر و عصرش را می‌خواند! خب واقعاً این چه مصیبتی است كه یك شخص می‌تواند به آن مبتلا شود؟! آیا اگر خداوند به او بگوید که امام علیه‌السلام هم این‌طوری وضو می‌گرفت، می‌تواند جواب بدهد؟! این را وسواس می‌گویند و بدانید كه وسواس بزرگترین آفت برای سالك است و سالك به‌واسطۀ وسواس نمی‌تواند قدم از قدم بردارد. اینها را من خیلی فشرده می‌گویم و رد می‌شوم چون فرصت نیست، إن‌شاءالله در جلسات شرح حدیث عنوان بصری مفصل راجع به این قضیه صحبت می‌كنم. بزرگترین آفت برای سلوك مسئلۀ وسواس است زیرا آنچه برای یك‌ سالك مهم است آرامش خاطر و آرامش نفس است و شخصی كه وسواس دارد دائماً در حال اضطراب است، به هر مسئله‌ای شك می‌كند، دیگر هیچ حرف صحیحی برای او صحیح نیست، دائماً شك می‌كند كه آیا این حرف صحیح است یا نه؟! آیا این عمل درست است یا نه؟! آیا این نیت درست است یا نه؟! و شخصی كه این‌طور است دیگر چطور می‌تواند حركت كند؟! این مسئله راجع به قضیۀ وسواس بود که عرض کردیم.‌

مقصود از وقایع و اتفاقات روز قیامت در آیات و روایات 

سؤال: حضرت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در كتاب معادشناسی فرمودند که در قیامت كه كوه‌ها ریزریز می‌شود یا ستاره‌ها به زمین می‌ریزد یا خورشید تاریك می‌شود، شخص گناهكار این‌طور احساس می‌كند،¹ آیا اینها واقع می‌شود یا شخص گناهكار این‌طور احساس می‌كند؟

جواب: در روز قیامت نیاز نیست به اینكه خورشید از كار بیفتد یا ریزریز شود بلکه مسئلۀ قیامت مسئلۀ بروز و ظهور اعمال و تغییر در دیدگاه فكر انسان است، یعنی آن حالتی را كه انسان در این دنیا با آن‌ حالت دنیا را می‌دید، خدا را می‌دید، جهان‌بینی او را تشكیل می‌داد و برای خود استقلال می‌دید، استقلال را در عالم كثرات مشاهده می‌كرد و خدا را از عالم كثرات جدا می‌دید و دست خدا را از اراده و قدرت كوتاه می‌كرد، در روز قیامت همۀ این مسائل ازبین می‌رود. در آنجا می‌بیند كه كوه از خود اختیار ندارد، خورشید از خود اختیار ندارد، خورشید با یك ذرۀ معلق در هوا یكسان است، ماه با یك ذرۀ معلق در هوا یكسان است، خورشید به ظاهر بزرگ است ولی مانند یك ذره اراده ندارد، زمین اراده ندارد، آن استقلال و گردش و حركت و منافع و فوائد، همۀ آنها ازبین می‌رود و جهان‌بینی او نسبت به پروردگار و اراده و مشیت او عوض می‌شود و به این صورت درمی‌آید كه دیگر كوه‌ها را ریزریز می‌بیند یعنی دیگر استقلالی نمی‌بیند.

چطور اینكه فرض كنید اگر شخصی دارای قدرت است، دارای اراده است، هر كاری را انجام می‌دهد، این‌طرف می‌آید آن‌طرف می‌رود، اما یك‌مرتبه به بلیه‌ای مبتلا می‌شود یا به یک بیماری مبتلا می‌شود و تمام جهات وجودی از او گرفته می‌شود و پیش هر دكتری که می‌رود او را جواب می‌كنند. دست به هر چیزی می‌زند، از او ناامید می‌شود و بعد این احساسِ ازبین رفتن و فوت تدریجی و بی‌اثر بودن، آن‌چنان بر او حاكم می‌شود كه او را زمین‌گیر می‌كند و در منزل می‌اندازد و اصلاً قدرت تحمل حرف زدن با كسی را ندارد. وقتی كه انسان مراجعه می‌كند و می‌خواهد با او ملاقات كند می‌بیند که دیگر اصلاً افتاده، عاطل و باطل، مانند یك موجود بی‌جان و تمام اختیارش را از دست داده است، تمام قوایش را از دست داده و آن‌چنان یأس بر او استیلا پیدا كرده است كه دیگر نمی‌تواند حركت كند و همین‌طور منتظر است تا آن اجل الهی بیاید. یعنی از آن موقعیت و از آن مرتبه و از آن قدرت و از آن شوكت، یك‌مرتبه زمین می‌خورد و انسان وقتی كه به او مراجعه می‌كند می‌بیند اصلاً دیگر خبری نیست، اصلا دیگر... . و راجع به این قضیه آثار خیلی زیادی هست و مسائل و حكایات بسیار زیادی هست. مطالعۀ اشعار مثنوی در این مورد بسیار مفید است‌:

مسئلۀ‌ احکام

سؤال: روزۀ قضایی ندارم و روزه‌هایم مستحبی است، فرزندی دارم شانزده ساله كه من وقتی كه روزه‌های سه روز مستحبی را در ماه می‌گیرم حداقل دو بار این روزه‌ها را در ماه به‌ خورد من می‌دهد البته با مخالفت كامل من روبرو می‌شود ولی اهمیت نمی‌دهد درحالی‌كه خود او در عبادت خود جدیت دارد ولی می‌گوید من ثواب می‌برم، تكلیف من چیست؟

جواب: البته اینها مسائل شخصی است و هر شخصی بهتر می‌تواند نسبت به این مسائل رسیدگی كند و اینها جوابی ندارد. پاسخش این است كه انسان باید نسبت به موقعیت خودش كاملاً واقف باشد، اگر این مسئله به غیر اختیار انسان انجام گرفته كه روزه به‌جای خودش صحیح است و اگر با اختیار انسان این قضیه انجام گرفته است، روزه باطل است. علیٰ‌كلّ‌حال چون روزه روزۀ مستحبی است اشكالی ندارد. ولی چنانچه انسان نسبت به قضیه اهتمام داشته باشد با بعضی از تمهلاتی می‌تواند جلوی این مسئله را بگیرد.

سؤالات دیگری هم هست که إن‌شاءالله باشد برای فرصت آینده.

امیدواریم خداوند همه را توفیق بدهد كه بتوانیم آنچه مورد رضای او است به دور از هویٰ و هوس انجام بدهیم و سایۀ مقام ولایت را بیش از پیش بر سر ما برای رسیدن به نقاط كمالی مستدام بدارد.

اللَهمَّ صلِّ عَلی محمَّد و آلِ مُحمَّد