188

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟

از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

15123
مشاهده متن

پدیدآورآیت‌اللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی

گروهعنوان بصری

مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان

تاریخ 1432/05/19


توضیحات

اثر اعمال بر باطن انسان از بحث تغذیه آغاز می‌شود و به رفتارهایی می‌رسد که در زندگی روزمره از ما سر می‌زنند. گفتار با نمونه رشوه نشان می‌دهد که هر کار اثر خاص خود را بر صورت باطنی انسان می‌گذارد و با توبه و جبران، این صورت می‌تواند دوباره تغییر کند. سپس صداقت با رفیق، احترام به استاد و واکنش به اختلاف و خشم را به عنوان نمونه‌هایی از سلوک در زندگی بررسی می‌کند. بخش بعد توضیح می‌دهد چرا لباس و جایگاه اجتماعی برای داوری درباره پاکی دل کافی نیست. پایداری طیب حاج رضایی و رویارویی افراد با امام حسین در عاشورا، نمونه‌هایی از آشکار شدن باطن در هنگام آزمون‌اند. گفتار در پایان ارزش عمل را به رضای خدا پیوند می‌دهد و نشان می‌دهد که شاد کردن دل یا آزردن ناحق یک انسان چه وزنی در مسیر معنوی دارد.

/21
پی دی اف پی دی اف موبایل ورد صوت

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

1
  •  

  • هو العلیم

  •  

  • اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟

  • از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

  •  

  • شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 188

  •  

  • بیانات

  • آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

  • قدس الله سرّه

  •  

  •  

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

2
  •  

  •  

  • [أعوذ بالله من الشیطان الرجیم]‌

  • بسم الله الرحمن الرحیم‌

  • الحمد لله ربّ العالمین

  • و الصلّاة و السّلام على سیّدنا أبى‌القاسم محمّد 

  • و على آله الطّیّبین الطّاهرین

  • و اللّعنة على أعدائهم أجمعین‌

  •  

  •  

  • تأثیر غذا و اعمال و رفتار انسان در ملکوت انسان

  • اگر نظر شریف رفقا باشد، در جلسات گذشته راجع به كيفيّت تأثير مأكولات در حال و هواى انسان، صرف‌نظر از تأثير آن در وضعيّت جسمانى، مزاج، صحّت و سلامت و مرض در بدن انسان، مطالبى عرض شد و خدمت رفقا عرض كرديم كه غذا با خصوصيّت ملكوتى كه دارد، در ملكوت انسان تأثير مى‌گذارد و اين اختصاص به غذا ندارد، در غير از مأكولات هم اين مسئله موجود است و به همين جهت است كه سالك بايد نسبت به امورى كه با آنها ارتباط دارد، خيلى مراقبت كند و به هر كارى كه ساير افراد دست مى‌زنند، او نبايد دست بزند و هر عملى را كه ساير افراد انجام مى‌دهند، گرچه براى خود مباح مى‌پندارند، سالك جايز نيست كه به آن امور اقدام كند.

  • ایجاد کدورت در نفس به‌واسطۀ تغذیۀ از مال حرام

  • یادم هست که در مجلس گذشته، راجع به مال حرام صحبت شد كه چگونه مال حرام، تأثير ملكوتى مى‌گذارد و در نفس، كدورت ايجاد مى‌كند به‌طورى‌كه انسان اين تأثير را مشاهده مى‌كند و مى‌فهمد. و عجيب اينكه هر فعل حرامى از نقطه‌نظر صورت ملكوتى و مثالى، خاصيّت مخصوص به خود را دارد! فرض كنيد افرادی که در جايى مى‌خواهند براى ديگرى كارى انجام بدهند، برحسب تكليف و وظيفه‌اى كه دارند و مقرّرى كه مى‌گيرند، شرعاً و قانوناً و عرفاً بايد كار انجام بدهند، بايد مراجعين را رفع و رجوع كنند و كار آنها را راه بيندازند، چون اينها درقبال اين مسئله مقرّرى مى‌گيرند، اجير هستند و درقبال اين استيجار، اجرت مى‌گيرند، مجّانى كه براى مردم كار نمى‌كنند، اگر شخصى علاوه بر اين مقرری، رشوه هم بگيرد و بدون انجام اين مسئله (رشوه) به آن كار اقدام نكند، اين رشوه گرفتن يك اثر ملكوتى و مثالى براى او به‌وجود خواهد آورد، چهرۀ مثالى او از انسانيّت به حيوان متبدّل مى‌شود، به يك حيوان خبيث! چون حيوانات هم مختلف هستند، آنها هم از نقطه‌نظر نفس، داراى اختلاف طبقاتى هستند. آن صفا و لطف و رعونتى1 كه ما در كبوتر مشاهده مى‌كنيم، طبعاً آن مسئله در كركس نيست؛ آن غذايى كه حيوانات و پرندگانِ داراى نفوس بسيار با لطافت و ظرافت استفاده مى‌كنند، با غذای حيواناتى از قبیل کرکس و... كه از غذاها و حتی گوشت‌هاى متعفّن، استفاده مى‌كنند، اينها باهم تفاوت دارند. و همين‌طور حيواناتى كه گياه‌خوار هستند، البته نه همۀ آنها، ما مى‌بينيم که نفوس اینها با نفوس حيوانات گوشت‌خوار متفاوت است. يك آهو یا گوسفند از نقطه‌نظر نفس و خصوصيّت مثالى با شير درّنده و پلنگ و ببر متفاوت است و اين به جهت آن كيفيّت غذايى است كه او مصرف مى‌كند. و همين‌طور ساير حيوانات هركدام براساس شاكله‌اى كه خدا براى آنها قرار داده است. منتها حيوان گناهى نكرده است، بالأخره شاكلۀ او اين‌طور است، ذاتيّات او اين‌طور است. ولى انسان اگر بخواهد تعّدى كند و از دستورات سرپيچى كند، به آن صور غير انسانى درمى‌آيد و اين معنا و مسئله براى اهل بصيرت منكشف مى‌شود، آنها مى‌بينند و احساس مى‌كنند ولى خب بر زبان نمى‌آورند.

    1. لغت‌نامۀ دهخدا: «رعونت: خودآرایی، زینت»

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

3
  • بروز و ظهور عجیب صفات انسان در چشم او

  • افرادى كه اهل رشوه هستند، يعنى بدون رشوه كار انجام نمى‌دهند، صورت اينها صورت حيوانى است و حتى انسان هم اين مسئله را مى‌فهمد؛ اگر شخصى در اين قضيّه افراط كند، حتّى در صورت ظاهرى او هم تأثير مى‌گذارد!

  • مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مى‌فرمودند:

  • من در آن زمان‌ها يك وقت به يك مجلّه‌اى آلمانى نگاه مى‌كردم (چون ايشان به‌واسطۀ همان اشتغال و حرفه‌اى كه داشتند، زبان آلمانى مى‌دانستند) دوتا عكس در صفحات آن مجلّه بود: يكى عكس یک انسان بود و آن‌ طرف هم عكس یک خوك بود و نوشته بود که اين عكس خوک، عکس همان انسان است و اين انسان به‌واسطۀ افراط [در مصرف گوشت خوک] در طول ساليان متمادى، چهرۀ او برگشته است! خيلى عجيب است! چهرۀ او برگشته است و تبديل به چهرۀ خوك شده است و خيلى شبيه شده است به‌طورى‌كه مى‌گفتند: انسان با يك دقّت مى‌فهميد كه تفاوتى در اينجا هست ولى برحسب يك نگاه عادى و ظاهرى يك‌مرتبه متبادر مى‌شد به اينكه اين چهره، چهرۀ خوك است!

  • خب اين [تغذیه در تغییر صورت انسان] تأثير دارد. امروزه حتّى در روانشناسى غرب هم اين مسئله ثابت شده است كه صرف‌نظر از مأكولات، چگونه كارهايى را كه انسان انجام مى‌دهد، اینها در تغيير و تحوّل صورت او تأثير دارند، صورت را برمى‌گردانند! مخصوصاً در حركات و كيفيّت چشم، تأثير بسيار عجيبى است. از نگاه کردن به چشم يك نفر مى‌شود به شغل او پى برد و فهمید كه اين شخص دارد چه كار مى‌كند! خيلى عجيب است! و در اين چشم، اسرارى هست كه جاى گفتن آن در اینجا نيست. ما اگر بخواهيم وارد اين بحث شويم «مثنوى هفتاد من كاغذ شود»؛1 يعنى اگر من بخواهم بنشينم و تا يك سال از خصوصيات و كيفيّات چشم و از كارهايى كه در اين قضيّه وجود دارد، تحوّلاتى كه وجود دارد و تأثيرپذيرى نماى چشم از نفس انسان كه در تحت تأثير قواى نفسانى قرار دارد، [بگویم باز هم مطلب تمام نمی‌شود!] از میان تمام اعضاى بدن، يك سِرِّ عجيبى در چشم نهفته است كه مى‌توان گفت سرّ خلقت انسان، در چشم هر شخصى مى‌تواند ظهور پيدا كند البتّه براى افرادى كه اهل فنّ هستند.

    1. مثنوی معنوی (میرخانی)، دفتر سوم، ص 313:
      گر بگویم شرح این بی‌حد شود***مثنوی هشتاد تا کاغذ شود

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

4
  • شما از چشم يك نفر مى‌توانيد بفهميد كه اين چقدر آدم شقّى‌اى است! از چشم يك نفر مى‌توانيد بفهميد كه چقدر فرد صالحى است! از چشم يك نفر مى‌توانيد بفهميد چقدر آدم دروغگويى است!

  • بنده در مجلسى بودم که بعضى از افرادى كه تا حدودى يك چيزيشان مى‌شد و خلاصه اهل بعضى از مسائل هم بودند، آنها در آنجا بودند، عكس‌هايى در آنجا بود و شخص نگاه مى‌كرد و تشخيص مى‌داد که اين شخص در این عکس، اين‌كاره است، اين شخص، اين‌كاره است، اين شخص، اين‌كاره است! يك‌يك تمام خصوصيّات آنها را بيان مى‌كرد و همه هم درست بود و مطابق بود. خب اين شخص كه او را نديده است، عكس هم كه عكس است، فيلم هم كه فيلم است، كاغذ هم كه كاغذ است! همۀ اينها اسرارى است كه خيلى از اينها ناشناخته است و كمى از اين مطالب براى افراد و عموم مشخّص است.

  • كسى كه گناهى انجام بدهد، فردا در چشم او ظاهر و پيدا مى‌شود! چشم يكى از آنها است، البته در ساير اعضا [هم مشخص می‌شود ولی مسئله در چشم عجیب‌تر است!] يعنى مى‌خواهم خدمت شما اين‌قدر عرض كنم كه اين مسئله، مسئلۀ عجيبى است كه حتّى ممكن است براى افراد عادى هم اين مسئله روشن بشود، کیْفَ (چه برسد) به افرادى كه آنها داراى بصيرت و حالاتی هستند و چشم ملكوتى و مثالى آنها باز شده است و مطالب را مى‌فهمند و استشمام مى‌كنند. ‌مسئله، مسئلۀ خيلى مهمّى است.

  • افرادى كه اهل دروغ هستند، اينها يك خصوصيّت ديگرى دارند. صورت حيوانى آنها متفاوت است، فرق مى‌كند با آن كسى كه دزدى مى‌كند. افراد دزد يك صورت حيوانى خاصى دارند كه با ساير افراد، متفاوت است. افرادى كه اهل غشّ در معامله هستند، صورت مثالى و حيوانى آنها تفاوت مى‌كند. افرادى كه اهل شرب خمر هستند، صورتشان فرق مى‌كند. افرادى كه خداى‌ناكرده اهل معاصى ديگر هستند، هركدام اينها صورتشان تفاوت مى‌كند و آن صورت برزخى اگرچه براى خود آنها مشخّص نباشد، اما براى ساير افراد مشخّص است.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

5
  • عوض شدن صورت برزخی شخص گناهکار به‌واسطۀ توبه

  • منتها خصوصيّتى كه در اينجا هست اين است که همان‌طورى‌كه انسان به‌واسطۀ گناه، از آن صورت آدمى، متبدّل و متحوّل به صورت حيوان مى‌شود، همين‌طور به‌واسطۀ توبه و رجوع به دستورات الهى و عمل به احكام، دوباره برمى‌گردد و آن صورت حيوانى و برزخى نامناسب او به يك صورت آدمى متحوّل مى‌شود. و خيال هم نكنيد كه اين صورت آدمى حتماً بايد همراه با يك ظاهرالصّلاح بودنى باشد، همراه با يك كيفيّت خاصى باشد، نه، اين‌طور نيست، ابدا. فرض كنيد هر كسى كه معمّم است، حتماً صورت او صورت آدمى ‌است و هر كسى كه حالا بى‌حجاب است، صورت او صورت حيوان است، نه‌خير، ابدا. ماشاءالله بسيارى از حيوانات در همان اصناف مختلف و صفوف مختلف، به وفور يافت مى‌شود، به وفور يافت مى‌شود!

  • از يكى از بزرگانى كه الآن به رحمت خدا رفته است، خدا رحمتش كند، ولی نمى‌خواهم اسمشان را ببرم، شنيدم كه ايشان مى‌فرمود:

  • خودم از مرحوم آقا شيخ حسنعلى نخودكى اصفهانى شنيدم كه مى‌گفت: «وقتى ‌كه من وارد يكى از شهرها شدم (اسم نبرد) صورت بعضى از افراد را به صورت پلنگ و ببر مى‌دیدم!»

  • ببر و پلنگ مى‌دیدم! چه كسانى؟ از معممين! از معاريف! از مشاهير! آنها را به‌صورت پلنگ مى‌دیدم! اين غير از آن قضيه‌اى است كه آن دفعه خدمت شما عرض كردم كه در نجف بوده است.1

  • بیان حالاتی از مرحوم شيخ عباس هاتف قوچانى وصی مرحوم قاضی

  • مرحوم آقا شيخ عباس هاتف قوچانى يكى از اساتيد سلوكى مرحوم آقا بودند، البتّه استاد نبودند، رفيق بودند، وليكن خب مرحوم آقا از باب شدّت ادب و احترامى كه نسبت به بزرگان داشتند، ايشان را در تأليفات خودشان به عنوان استاد نام بردند،2 چون مدّتى هم از ایشان دستور مى‌گرفتند و ايشان از طرف مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعین ـ وصى بودند، ولى در واقع استاد نبودند، رفيق بودند و ارتباطات بسيار صميمى و ارتباطات سلوكى قابل توجّهى داشتند، مردى بود اهل صدق و اهل صفا، این خيلى مهم است، خيلى مهم است كه انسان ملاحظات نفس را نكند، ملاحظات دنيا را نكند، ملاحظات بياوبروی اين دنيا را نكند، آنچه را صلاح مى‌داند بيان كند، آنچه را خير و مصلحت مى‌داند، براى افراد بگويد، گرچه حالا به‌واسطۀ اين مسئله، آن ارادت قبلى تعديل شود يا آن ارتباط، قدرى تعديل شود، ولى مصلحت را بايد گفت، نبايد مصلحت را كتمان كرد و انسان نبايد آنچه خير و صلاح رفيق است، آن را به‌خاطر ملاحظات، كنار بگذارد، اگر این کار را کرد بايد جواب بدهد، این مسائل حساب دارد! من مى‌بينم که الآن برای فلان رفيقم، صلاح بر اين است كه به فلان شخص مراجعه كند، اما بگويم اگر به او مراجعه كند ديگر پيش من نمى‌آيد، ديگر دور ما نيست، پس نگويم، فعلاً دست نگه دارم و بگذارم پیش ما باشد! اين خيانت است، خيانت! و همين رفيق در روز قيامت جلوى من را مى‌گيرد كه چرا در فلان برهه که صلاح من اين بود که من را ارجاع بدهى و فلان شخص را به من معرّفى كنى، (چون آن شخص به خير من بوده و براى من مصلحت بوده است)، تو چرا كتمان كردى؟ تو چرا اين كار را كردى؟! همۀ اينها حساب است.

    1. آموزه‌های معرفت، ص 83:
      «یک روز من در خدمت مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ بودم و مرحوم آیةالله مطهّری هم بودند. خود ایشان از مرحوم آیةالله آقا سیّد احمد خوانساری نقل می‌کرد که مرحوم آقا  شیخ حسن‌علی نخودکی اصفهانی می‌گفتند: «من بعضی از اعاظم نجف را به صورت خوک می‌بینم!»
    2. روح مجرد، ص 37:
      «در معيّت حضرت استاد آية الله حاج‌ شيخ‌ عبّاس‌ قوچانى‌ به خدمتشان مشرّف مى‌شديم‌.»

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

6
  • اهمیت بالای صدق و صفا در مسیر سیر و سلوک

  • مرحوم آقا شيخ عبّاس هاتف قوچانى اهل اين حرف‌ها و اين مسائل نبود، اهل صدق بود. تعبيرى كه مرحوم آقا از ايشان مى‌آوردند اين بود كه «ايشان در مدعاى خودش و در رفتار خودش صادق بود.»

  • خودم با يك واسطه شنيدم:

  • وقتى ‌كه مرحوم آقا شيخ محمّد جواد انصارى همدانى ـ رحمة الله عليه ـ به نجف مشرّف شدند، خود آقا شيخ عبّاس، مرحوم آقا را در آن مجلس بردند و به ايشان گفتند كه «از اين به بعد شما دیگر به مرحوم انصارى مراجعه كنيد و با من كارى نداشته باشيد.»1

  • خب اين چقدر مهّم است! اين چقدر حكايت از اخلاص و صفاى يك نفر مى‌كند! و مرحوم آقا هم تا آخر عمر با ايشان ارتباط داشتند، نامه‌ها بينشان ردّ و بدل مى‌شد و در بسيارى از موارد اگر كارى از دستشان برمى‌آمد، كوتاهى نمى‌كردند و همين‌طور آن مراتب مودّت و تعظيم و تكريم و تشكّر را تا آخر عمر داشتند، اين را مى‌گويند: يك انسان كامل. نمى‌گويد: الآن من از او بالاتر زدم، حالا ديگر ولش كن! نه، اين مدّتى كه مرحوم آقا در نجف بودند، به‌واسطۀ دستوراتى كه مرحوم قوچانی از مرحوم قاضی مى‌دادند، يعنى مرحوم علامه طباطبائى به مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعین ـ فرموده بودند: «وقتى نجف مى‌رويد با ايشان (مرحوم قوچانى) ارتباط داشته باشيد و دستورات ايشان را عمل كنيد.» خود اين قضيّه هم با دستور علامه طباطبائى بوده است. بنده خودم از ايشان شنيدم كه حتّى مراجعه به مرحوم آقا شيخ عبّاس هاتف هم به دستور علامه طباطبائى بوده است و سرِ خود نبوده است.2 و در اين مدّتِ چند سال، سه يا چهار سال، ايشان (مرحوم آقا) در تحت‌نظر و پيگير مطالب و اذكار ایشان (مرحوم قوچانی) بودند. البتّه غير از ايشان (مرحوم قوچانی) افراد ديگرى هم بودند كه ايشان (مرحوم آقا) در نجف با آنها هم ارتباط داشتند، يكى دو نفر ديگر بودند كه در همين زمينه با ايشان ارتباط داشتند و آنها هم بعضى از مطالب را خدمت مرحوم آقا حتّى به‌عنوان ذكر، تذكّراتى مى‌دادند و مطالبى را يادآورى مى‌كردند و آنها هم اتّفاقاً از شاگردان مرحوم قاضى بودند.3 براى همين سه چهار سالى كه در نجف بودند، تا آخر عمر هر كارى از دستشان برمى‌آمد انجام مى‌دادند. ببینید به خاطر سه چهار سال!

    1. روح مجرد، ص 37:
      «و لا يخفى‌ آنكه خدمت ايشان از چهار سال قبل ارادت حاصل، و ملاقات‌هاى ممتدّ و طولانى رفيق طريق بود. زيرا در چهار سال قبل، ايشان براى زيارت أعتاب مقدّسه مشرّف و مجموعاً دو ماه توقّف كردند، و در نجف اشرف به‌خصوص يك ماه درنگ نموده، در منزل حاج محمّد رضا شيرازى و آقا سيّد محمّد مهدى دستغيب وارد شده بودند. و حقير هر شب پس از اداى فريضه و درس اصول حضرت آية‌الله حاج سيّد أبوالقاسم خوئى أمَدَّ اللهُ ظلَّه، در معيّت حضرت استاد آية‌الله حاج‌ شيخ‌ عبّاس‌ قوچانى‌ به خدمتشان مشرّف مى‌شديم، و جناب حجّة الإسلام آقاى حاج سيّد محمّد رضا خلخالى و يك نفر مسافر ايرانى به نام آقاى حاج حسن شركت اصفهانى حضور مى‌يافتند. و چون ايّام رجب بود و هوا تقريباً سرد بود و شب‌ها بلند، لهذا مجلس به مدّت دو ساعت طول مى‌كشيد. و حقّاً در آن مدّت دو ماه، استفاده‌هاى شايان نموديم و حتّى آقاى حاج شيخ عبّاس كه استاد حقير بودند، فرمودند: حالاتت را براى ايشان شرح بده و دستورالعمل بخواه!
      و بعد از قريب دو سال با اجازه حضرت آقاى قوچانى رضوانُ الله عليه‌ مستقيماً يك سفر به همدان نموده و چهارده شب بر ايشان وارد و در منزل ايشان در خيابان سنگ شير ميهمان بودم، كه از جمله ميهمانان وارد بر ايشان از داخل ايران آية‌الله حاج سيّد عبدالحسين دستغيب و آية‌الله حاج شيخ حسن‌على نجابت و حجّة الإسلام آقاى حاج شيخ حسن نمكى پهلوانى طهرانى بودند.»
    2. مطلع انوار، ج ‌2، ص 208؛ اسرار ملكوت، ج ‌2، ص 481‌ و ج ‌3، ص 190.
    3. حريم قدس، ص 111؛ اسرار ملكوت، ج ‌3، ص 201.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

7
  • سلوک یعنی عمل به دستورات و مبانی سلوک نه‌صرف خواندن نمازشب و گفتن اذکار و اوراد

  • حالا ما امروز با رفيقمان به انواع خوش‌وبش‌ها و ارتباطات و گرمى‌ها به‌سر مى‌بريم اما تا يك قضيّه پيش مى‌آيد، انگارنه‌انگار که رفاقت ده ساله و پانزده ساله و بيست ساله‌اى وجود داشته است! ابدا، ديگر با او كارى نداريم! چرا كارى نداريم؟! پس اين ده سال كجا رفت؟! اين پانزده سال كجا رفت؟! حالا شما در يك قضيّه اختلاف پيدا كرديد، خب كرديد [که کردید.] حالا مگر انسان در محيط خانواده با عيالش اختلاف پيدا نمى‌كند؟ آیا فورى مى‌آيد به او مى‌گويد: تو برو دنبال كارت، من‌هم مى‌روم؟! نه، اختلاف، اختلاف است. اختلافى پيش مى‌آيد و بعد هم رفع كدورت مى‌شود. چرا بايد اين‌طور باشد؟! همۀ اينها ناشكرى است! اينها ناشكرى است كه انسان انجام مى‌دهد! كجا شما سراغ داريد که دو نفر از نقطه‌نظر سليقه مانند هم باشند؟! كجا ما سراغ داريم؟! بارها خدمت رفقا عرض كردم كه سلوك فقط ذكر گفتن و نمازشب خواندن نيست. اين دستورات، اينها سلوك است. اين مسائل، مسائل حياتى و اخلاقى، سلوك است.

  • لزوم احترام به استاد

  • ايشان (مرحوم آقا) يك سال، پيش يك نفر از آقايان در قم درس خواندند، تا آنجايى كه در نظرم هست قسمتى از مبحث برائت و اشتغال، احتياط رسائل (که یک كتاب اصولى است كه طلاب مى‌خوانند و كتاب بسيار مهمّى است و مربوط به شيخ انصارى ـ رحمة الله علیه ـ است) و قسمتى از كتاب قوانین، مباحث الفاظ، عامّ و خاص، مطلق و مقيّد را پيش مرحوم شيخ عبدالجواد سدهى اصفهانى ـ رحمة الله عليه ـ درس خواندند، مرحوم شيخ عبدالجواد سدهى اصفهانى مرد بسيار نازنين، مرد بسيار اخلاقى، مرد بسيار موجّه، منظّم، معتدل، عاقل و مستقيم بودند، بنده شاهدم که هروقت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ با ايشان ملاقات كردند، دست ايشان را بوسيدند، با اينكه مرحوم آقا شيخ عبدالجواد اهل عرفان نبود، مردى بود بزرگوار، اهل صلاح، اهل ديانت، اهل مراقبه، اهل نمازشب، متقّى، مگر حتماً بايد عارف باشد؟! مگر مبانى اصولمان حتماً بايد براساس عرفان باشد؟! عرفان موهبتى است الهى که نصيب بعضى‌ها مى‌شود، شناختى پيدا مى‌شود و همۀ ما إن‌شاءالله در اين راه هستيم. ولى به كدام مسائل بايد عمل كرد؟ به چه دستورى بايد عمل كرد؟

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

8
  • آیا عرفان به آدم گفته که وقتی دو روز اختلافى بين دو نفر پيش مى‌آيد، اصلاً دیگر رفاقت را كنار بگذار «كأن لم یكن شیئاً مذكوراً»؟! آیا عرفان اين را به ما گفته؟! آیا عرفان گفته يك قضّيه و نقارى که پيش مى‌آيد، انسان همۀ مراتب رفاقت را رها كند؟ آیا عرفان اين را گفته است؟! آیا عرفان گفته که اگر اشكالى با خانواده و عيالت پيش مى‌آيد، نقارى پيش مى‌آيد، شما همۀ آن مبانى را كنار بگذارى و با شدّت و حدّت برخورد كنى و انگارنه‌انگار که اين زن تو است و در كنار تو است و دارد با تو زندگى مى‌كند؟! آیا عرفان اينها را گفته است؟! نه، عرفان انسان را دعوت به توحيد مى‌كند؛ انسان را دعوت به محبّت مى‌كند؛ انسان را دعوت به لطف مى‌كند؛ انسان را دعوت به شوق مى‌كند؛ انسان را دعوت به انس مى‌كند؛ انسان را دعوت به رعايت ارزش‌ها مى‌كند. اين حرف‌ها چيست كه ما بايد خودمان را از بقيّه يك سر و گردن بلندتر بدانيم؟! چه كسى اين حرف‌ها را زده است؟! اين حرف‌ها از كجا آمده است؟! از كجا معلوم است كه ما پيش خدا مقرّب‌تر هستيم که داریم بر اين مسئله به ديگران افتخار مى‌كنيم؟! چه كسى گفته است؟! مگر ما قاضى هستيم؟! مگر ما دستگاه ربوبى را در مقياس آورده‌ايم؟! چه كسى اين حرف را زده است؟!

  • هر وقتى ‌كه مرحوم آقا با ايشان (مرحوم سدهی) ملاقات مى‌كردند، دست آن مرحوم را مى‌بوسيدند و او نمى‌گذاشت، ولى ايشان مى‌بوسيدند. هروقت ايشان (مرحوم آقا) با علامه طباطبائى برخورد مى‌كردند، علامه طباطبائى خب استاد اصلى ايشان بود، من با چشم خود مى‌ديدم كه ايشان دست علامه طباطبائى را مى‌بوسيدند و علامه ممانعت مى‌كردند و ناراحت مى‌شدند! ايشان (مرحوم آقا) مى‌فرمودند: «آقا چرا ما را محروم مى‌كنيد؟ آخر مگر شما خوش داريد كه ما به اين فيض نرسيم و از اين بركات محروم باشيم؟ آیا راضى هستيد؟!» مرحوم علامه مى‌خنديدند و با همان زبان و لهجۀ خاصّ خودشان مى‌فرمودند: «إن‌شاءالله خداوند به شما بالاتر بدهد!» ایشان يك‌هم‌چنين شخصى بودند، ما اينها را در آن مكتب ياد گرفتيم.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

9
  • يك روز يك قضيّۀ عجيب راجع به همین مرحوم حاج شيخ عبدالجواد سدهى اتفاق افتاد! نمی‌دانم این را خدمت رفقا گفتم یا نه؟ جناب آقاى دكتر ميردامادى كه اهل اصفهان و دكتر داروساز بودند و يكى از دوستان و رفقاى سابق ما در مشهد بودند كه هنوز هم درقيد حيات هستند، ایشان ما را در منزلشان در کوه‌سنگی دعوت كرده بودند، ظهر تابستان بود، مرحوم آقا شيخ عبدالجواد سدهى هم به همراه عائله و اطرافيان به مشهد مشرف شده بودند و آنها هم حضور داشتند. ما رفتيم و ديديم مجلسى است و افراد زيادى هستند، حدود سى يا چهل نفر بودند، سفره پهن كردند و ناهار خورديم و بعد از نيم ساعتى قرار شد كه برگرديم. مرحوم آقا از صاحب مجلس استيذان كردند كه بلند شوند، ديگر قرار بر اين شد كه همه بلند شوند. ما زودتر از مرحوم آقا شيخ عبدالجواد سدهى بيرون آمديم كه حالا اگر آنها مى‌خواهند، چند دقيقه اضافه باشند، خب باشند. همين‌كه بيرون آمديم، صاحب منزل و مجلس آمد كه با ماشين و وسيله‌اش مرحوم آقا و ما را برساند. طبعاً اين‌طور به‌نظر مى‌رسيد كه وقتى که ما آمديم، آنها هم تمايل به ماندن ندارند و آنها هم خواهند آمد، ظروف و حال و هواى مجلس اين‌طور نشان مى‌داد. يك‌دفعه مرحوم آقا در وسط حياط به صاحب مجلس فرمودند: «مى‌خواهيد چه كار كنيد؟!» گفت: «آقا بفرماييد، مى‌خواهم شما را برسانم.» به طرف ماشين رفت كه ماشين را روشن كند، آقا فرمودند: «نه آقا! شما برويد آقاى آقا شيخ عبدالجواد را برسانيد.» ايشان گفت: «نه آقا! من شما را می‌رسانم و بعد برمى‌گردم و ايشان را مى‌رسانم.» يك‌دفعه مرحوم آقا سر آقاى صاحب منزل داد زدند: «آقا من سوار نمى‌شوم، شما بايد ايشان را برسانيد، سوار نمى‌شوم.» رنگ مرحوم آقا قرمز شد! من به دكتر گفتم: بابا برو، الآن كار دست ما مى‌دهى، برو ايشان را برسان. بعد ما رفتيم كوه‌سنگى، سه چهار نفر بوديم، ايشان فرمودند: «آقا بيایید تاكسى يا اتوبوس سوار مى‌شويم.» اتّفاقاً يك اتوبوس آنجا بود که خالى هم بود، راننده آمد و يك نگاه به آقا كرد و گفت: «حاج ‌آقا بفرماييد، بفرماييد!» آمد و ما را سوار كرد و پول هم نگرفت! بليط نداشتيم، گفتم: آقا بگذار بروم بليط بگيرم. گفت: «نه، این برای شما است و در خدمت هستيم!» حالا نمى‌دانم که ما بدهكار هستيم يا نه؟! نمى‌دانم این پول را باید به كجا بدهيم؟! خلاصه اين راننده از ما پول نگرفت و اتوبوس هم خالى خالى بود، یعنی مسافر هم نبود چون بعدازظهر بود و هوا هم گرم بود. دیگر از همان كوه‌سنگى سوار شديم و ما را آورد تا ميدان شهدا و آنجا پياده شديم و تشكّر کردیم و آمدیم. اين‌هم آن لطف خدا. او براى خدا و براى احترام استاد سوار نمى‌شود، خدا هم يك اتوبوس مى‌آورد با عزّت و احترام و با اصرار راننده و خوش و بش به مقصد می‌رساند. و ما كِيف كرديم، اين‌قدر با مرحوم آقا و اينهايى كه بوديم خنديديم و خلاصه در اين چند دقيقه‌اى كه گذشت، به ما خيلى خوش گذشت!

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

10
  • تمایز عمل به تکلیف با بزرگ‌منشی و تکبر

  • اينها دستورات ما است، دستورات ما اين است. اين سلوك است نه‌اينكه مثل حيوان كلّه‌ات را پايين بيندازى و بگویی گور پدر او! بگذار ما سوار شويم و برويم و به مقصد برسيم! اين حيوانيّت است، اين سلوك نيست. انسان هرچه نزديك‌تر مى‌شود، تواضع او بايد بيشتر باشد؛ ادب او بايد بيشتر باشد؛ فروتنى او بايد بيشتر بشود. خدمت رفقا عرض کردم که عمل به تكليف يك مسئله است، احساس بزرگى و بزرگ‌منشى یک مسئلۀ ديگر است. اين دوتا نبايد باهم خلط و قاطى بشود. انسان در عين اينكه بايد به تكليف عمل كند و براساس نظم و انضباط و قانون، با افراد عمل کند، اما درعين‌حال نبايد خودش را بالاتر ببيند! مبادا ببيند. اين استاد است به جاى خود، او شاگرد است به جاى خود، رعايت استادى و شاگردى به جاى خود، بلندتر ديدن، يك مطلب ديگر است، نه‌خير! افتخار كردن، نه‌خير! فخر فروختن، نه‌خير! بزرگ‌منشى، ابدا! اينها چيست؟ اينها شيطان است.

  • خب ببینید! اگر همين ملاك سلوكى را ما به كار ببريم، آیا دنيا متحوّل نمى‌شود؟ آیا دنيا عوض نمى‌شود؟ آقا مى‌خواهد يك جا برود زورش مى‌آيد كيفش را دستش بگيرد! حتماً بايد كيفش را يكى ديگر دست بگيرد! خب خودت دست بگير. كيف تو است خودت دست ‌بگير. نه! به شأن او نمى‌خورد حالا ساكش را بردارد! اين چيست؟ اين فخرفروختن است، اين را نداريم. امر و نهى خودت را بكن، توبيخت را بكن، تذكّرت را بده، امّا كيفت را هم خودت بردار. مسئله دوتا است. اينجا من يك چيز هستم و اگر بردارم عيب است! خب اگر عيب است، اصلاً نيا. اگر عيب است، نياور. اگر مى‌آورى خب خودت بردار. يك مطلب و يك مسئله هم به ديگران ياد بده. اينها چيزهايى است كه انسان بايد اينها را عمل كند.

  • تغییر دائمی صورت ملکوتی انسان در اثر اعمال و رفتار متفاوت او

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

11
  • همان‌طورى‌كه عرض شد اين صورت حيوانى و صورت مثالى در كارهاى انسان مشهود است. اين قضيّه مشهود است كه چطور اين عمل، اين حالت نفسانى را براى انسان به‌وجود مى‌آورد؛ يعنى انسان از يك وضعيّت نابسامان به‌واسطۀ برگشت و رجوع و توبه، به يك وضعيّت و حالت مناسب برمى‌گردد و كم‌كم تغيير مى‌کند. بنابراين ما دائماً در حال تغيير و تحوّل هستيم و يك لحظۀ ما با لحظۀ ديگر همسو و يكسان نيست. هر خطورى كه براى ما پيدا بشود، صورت مثالى ما عوض مى‌شود.

  • يكى از رفقا که از ارحام مرحوم آقا هم بود تعريف مى‌كرد و مى‌گفت:

  • اختلافى بين ما و بين بچّه‌ها و اهل بيت پيدا شده بود و با اهل بيتم آمده بودیم که مرحوم آقا بين ما حكم كنند. در زديم، تا چشم آقا به ما افتاد اصلاً بدون اينكه حرف بزنيم، اصلاً بدون اينكه به ايشان بگوييم که براى چه آمديم (خب رنگ رخساره حكايت كند از سرّ ضمير،1 نياز به گفتن نيست) تا به ما نگاه كردند فرمودند: «من امروز مجال ندارم، برويد فردا بياييد.»

  • حالا اين شخص مى‌خواست همان‌جا جلوی در، فى البداهه فوراً ايشان بيايند و حكم كنند و حكم را هم به نفع اين شخص بدهند! حالا واى به اينكه اگر مى‌آمدند و مى‌فرمودند که تو غلط كردى، تو اشتباه كردى و حق با عيال تو است و برو رفع خطا و اشتباه كن!

  • فرمودند: «امروز من مجال ندارم، برويد فردا بياييد.» ما رفتيم و آن روز را سر كرديم.

  • بالأخره هميشه همين‌طور كه نمى‌ماند، انسان با خودش فکر می‌کند که چه بود؟ چه شد؟ فلانى ما را در خانه‌اش راه نداد، چه قضيّه‌اى بوده؟ چه اتفاقى افتاده؟ كم‌كم آن آتش بالا، حرارت دو هزار درجه، آن حرارت پایین آمد و شد هزار درجه، نهصد، هشتصد، عصر که شد رسيد به هفتصد درجه.

  • فردا صبح كه خواستيم برويم، حرارت همان حرارت عادىِ سى وهفت درجه بود! رفتيم. مرحوم آقا فرمودند: «بَه! سلامٌ عليكم بفرماييد، بفرماييد! اگر من شما را دیروز راه مى‌دادم هيچ فايده‌اى نداشت و حرف من در شما مؤثر نبود لذا گفتم: برويد، برگرديد. و ديروز صورت شما صورت انسان نبود! (اين مهّم است) صورت، صورت شيطان بود و شيطان غلبه كرده بود. من‌هم كه نمى‌توانم با شيطان صحبت كنم. من كه نمى‌توانم به شيطان نصيحت كنم.»

    1. دیوان سعدی، غزل 417:
      سخن عشق تو بی آن که برآید به زبانم***رنگ رخساره خبر می‌دهد از حال نهانم

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

12
  • بسته شدن روزنه‌های نفوذ قوای عقل و جنود رحمان در اثر خشم و غضب

  • اینکه مى‌گويند: وقتى انسان خشم كند، غضب كند، صورتش شيطانى مى‌شود، این به‌خاطر همين است. خشم كردن و غضب كردن در غير جاى خود، كدورتى در انسان مى‌آورد كه بر عقل و قواى روحانى انسان غلبه مى‌كند و ملائكه را از درون قلب بيرون مى‌آورد و به جاى آن، شياطين را مسلّط مى‌كند. شما به قيافه نگاه مى‌كنى، بَه‌بَه حالا بيا درستش كن! مگر با اين شخص مى‌توان حرف زد؟ آدم بايد بگويد خداحافظ شما! هروقت درست شد بيا سراغ ما. فايده‌اى ندارد. شيطان غلبه كرده است. قواى ابالسه بر نفس حاكم شدند و نصيحت فايده ندارد. هرچه بگويى توجيه مى‌كند، هرچه بگويى تأويل مى‌كند، هرچه بگويى تقصير را گردن ديگران ‌مى‌اندازد. مگر مجبوریم؟! بلند شو برو دنبال كارت. هروقت درست شدى بلند شو بيا. مگر من بايد وزر و وبال كج فهمى و إعمال سليقۀ جنابعالى را پس بدهم؟! برو درست كن. راه صحيح اين، راه غلط هم اين. واقعاً وقتى ‌كه انسان را خشم مى‌گيرد، تمام دريچه‌هاى دل و روزنه‌هاى نفوذ قواى عقل و جنود رحمان، همه بسته مى‌شود. ملائكه ديگر از كدام روزنه وارد قلب بشوند؟ روزنه را بستى. قلبى كه روزنه‌اش بسته است كه ملائکه نمى‌توانند وارد بشوند، نمى‌توانند. وقتى‌كه درِ اين منزل را ببندند، انسان از كجا وارد بشود؟ آیا از ديوار بالا برود يا بايد در باز بشود تا انسان وارد منزل بشود؟ وقتى ‌كه دريچۀ دل بسته شده است و انسان آمده پرده انداخته و همۀ روزنه‌ها را مسدود كرده و خود را در تحت سيطره و ولايت شيطان درآورده است، ديگر كجا مطالب روحانى و عقلانى و مبانى بزرگان مى‌تواند در درون دل نفوذ و رسوخ كند؟ مى‌بندد، بسته مى‌شود. ديگر نمى‌شود كارى كرد.

  • تأثیر اعمال حسنه بر روی نفس در صورت توأم بودن این اعمال با تقوای الهی

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

13
  • پس در مورد شغل‌هاى انسان هم اين مسئله هست، كارهايى كه انسان انجام مى‌دهد، همۀ اينها داراى صورت مثالى هستند، چه صورت مثالى صحيح و چه صورت مثالى قبيح. اعمال حرامى كه انسان انجام مى‌دهد، داراى اين مسئله است. اعمال واجبى كه انسان انجام مى‌دهد، هركدام يك تأثير دارند. اعمال مستحبى كه انسان انجام مى‌دهد، [هركدام يك تأثير دارند.] كسانى كه زیاد روزه مى‌گيرند، چهرۀشان يك تغيير ديگرى مى‌كند. كسانى كه نمازشبشان ترك نمى‌شود، يك حالت ديگرى دارند، البتّه در صورتى كه توأم با تقوا باشد، نه ربات! آن يك مسئلۀ ديگر دارد. حتّى خداى‌ناكرده، خداى‌ناكرده در بعضى از اوقات وقتى ‌كه انسان در راه نباشد، نمازشب اثر عكس مى‌گذارد! يعنى صورت را حيوانى مى‌كند! همين نمازشب! همان‌طورى‌كه عرض كردم اين قضيّه به لباس هيچ ارتباطى ندارد، من الآن لباس مناسب پوشيدم، الآن به زى علم درآمدم، اين به صورت مثالى من كارى ندارد. آیا شما مى‌دانيد الآن صورت مثالى من چيست؟ خدا روشن نكند و براى شما منكشف نكند كه همين الآن بلند مى‌شويد و اين مجلس را ترك مى‌كنيد! شما كه نمى‌دانيد چیست. خب خداوند ستّارالعيوب است و فعلاً نگه داشته است تا فردا و روز جزا كه ببينيم چه خبر است؟! ولى شما نگاه مى‌كنيد مى‌بينيد افرادى هستند که اينها افراد عادى هستند و حتّى ممكن است که به‌حسب ظاهر، فعل خلاف انجام مى‌دهند، ولى دلشان پاك است. زن است، حجاب ندارد ولى دلش پاك است. محيط او محيطى بوده كه به او ياد ندادند، فرهنگ او فرهنگى بوده كه به او تعليم ندادند، قلب او صاف است، وقتى که آن صورتش را نگاه مى‌كنى، می‌بینی صورت انسان است، بى‌حجاب است ولى صورت انسان است. اما اين زن با چادر است ولی صورتش صورت سگ است! صورت ببر است! صورت شغال است! صورت روباه است! چرا؟ چون فقط پوششى انداخته است، پوشش كه صورت مثالى را عوض نمى‌كند. الآن من اين عبا را برمى‌دارم، اگر مى‌خواهيد اين پیراهن را هم برايتان درمى‌آورم و با يك زيرپيراهنى و يك شلوار اینجا می‌نشینم، حالا آیا من با درآوردن اين لباس، آن محفوظات خودم را ازدست مى‌دهم؟ آیا حالت خودم را ازدست مى‌دهم يا نه، لباس را درآوردم؟ چادر كه نمى‌آيد براى انسان [صورت مثالی را تغییر بدهد.] البتّه اين هست كه اگر انسان بخواهد در مسير قرار بگيرد، همين چادر هم براى او مغيّر و محوّل خواهد بود. همين حجاب هم براى او محوّل است و او را تغيير مى‌دهد به شرط اينكه از اين حجاب در راه عفاف استفاده كند نه در راه خلاف. اين مسئله است.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

14
  • ملاک نبودن ظاهر افراد برای قضاوت کردن در مورد آنها

  • ولى شما مشاهده مى‌كنيد بسيارى از اينهايى كه ما اينها را افراد خلاف مى‌بينيم، اينها در واقع خلاف نيستند، ظاهر نامناسبى دارند، نمى‌دانند، معاند نيستند، غرض ندارند، چرا ما بايد با ديد بد به اينها نگاه كنيم؟! چرا وقتى که مى‌بينيم جوانى الآن ظاهر نامناسبى دارد، می‌گوییم پس باطن او هم خراب است؟! چرا؟ نه! شايد باطن او به مراتب از ما بهتر باشد و به مراتب به خدا نزديك‌تر باشد و به مراتب استعداد صلاح او بيشتر از ما باشد، ما از كجا اين مسئله را اثبات مى‌كنيم [که باطن او خراب است؟!] ديدگاه ما، انظار ما، آرا ما در قضاوت بايد تغيير كند. ما بايد از ظاهر بيرون بياييم، ما بايد ظاهر را معيار قرار ندهيم. خلاصه اينجا است كه ديگر خدا مى‌داند كه چه چيزهايى نهفته است؛

  • ظاهرش چون بوذر و سلمان بود***باطنش كفر ابى‌سفيان بود
  • ظاهرش چون گور كافر پر حُلل***باطنش قهر خداى عزوجّل1
  • كفار، مسيحى‌ها، بعضى از اينها را وقتى که در قبرستان در گور مى‌گذارند، با آنها چيزهاى زينتى هم مى‌گذارند، در قبرستان نصارى يا قبرستان زردشتى‌ها از اين مسائل هست.

  • ظاهر، صَلاح، ظاهر، به هيئت و به زىِّ اهل صلاح، ولى در باطنش، به تعبير مرحوم آقا: «زير هر موى ريشش يك شيطان نهفته است و او را به‌سمت و سوى ظلمت و كدورت و جهنّم سوق مى‌دهد!» حالا این را چه كسى مى‌داند؟ چه كسى خبر دارد؟ حالا بنشينيم شيطان‌ها را يكى‌يكى بشماريم! ببينيم اين چندتا و آن چندتا دارد! در این زمینه حرف زياد است، نه مجلس گنجايش دارد و نه فضا، هيچ‌كدام گنجایش ندارد كه ما بخواهيم در اين زمينه مطلب بگوييم و مسئله بگوييم.

  • حفظ شدن دین الهی توسط افراد داش‌مشتی و لوطی

  • يك وقت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مى‌فرمودند:

  • اگر قرار بود دين خدا به دست ما و امثال ما بيفتد، اثرى از دين باقى نمانده بود! دين خدا را همين داش مشتى‌ها و همين افرادى كه به ظاهر، ظاهر نامناسب دارند و همين افرادى كه ما اينها را به‌حساب نمى‌آوريم، نگه داشتند! اينها دين را نگه داشتند!

    1. منسوب به مولوی. نان و حلوا، شیخ بهایی، بخش 21:
      ظاهرت چون گور کافر پر حلل***وز درون قهر خدا عزوجل

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

15
  • بیان حالاتی از مرحوم شیخ صدرالدین حائری شیرازی و مرحوم طیّب

  • يكى از بزرگان مرحوم آقا شیخ صدرالدّين حائرى ـ رحمة الله عليه ـ بود که از دوستان مرحوم آقا بود و از علماى طراز اوّل استان فارس و شيراز بود. سابقه و مودّت ايشان با مرحوم آقا به سال‌هاى جوانى برمى‌گشت. ايشان خدمت مرحوم آقاى انصارى همدانى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم رسيده بود. ايشان فرد مبارزى هم بود و با مرحوم آيةالله خمينى و مرحوم آقا و عده ديگرى از بزرگان مثل مرحوم آيةالله مطهرى و مرحوم آقا سيّد صدرالدّين جزايرى و مرحوم آيةالله سيّد محمّدعلى قاضى طباطبايى در تبريز كه امام جمعۀ تبريز بود و به وسيلۀ گروه فرقان به شهادت رسيد و مرحوم آيةالله ميلانى ـ رحمة الله علیهم اجمعین ـ در آن قضايا و مسائل سنۀ 42 مطالبى داشتند. بنده هم از آن زمان، خاطراتى در حفظ و ذُكر دارم. يكى از آن افراد كه مرد بسيار غيور، با حميّت و با غيرت دينى و پيگير بود و از آنهايى بود كه اگر تا پاى جان هم دست مى‌داد، ايستاده بود و رها نمى‌كرد، همین مرحوم آقا شيخ صدرالدّين حائرى بود، رحمة الله عليه، بنده از خود ايشان شنيدم كه وقتى شاه طيّب حاج رضايى را به زندان انداخت...،

  • چون مرحوم طیب آمد و حركت كرد و خلاصه گفت ما هستيم، او را گرفتند و به انواع شكنجه‌ها، اين مرد را در زندان شكنجه كردند! مرحوم طيّب حاج رضايى را خيلى اذيّت كردند. من از مرحوم آقا نشنيدم ولى از يك فرد موثّقى شنيدم كه ايشان راجع به مرحوم طیب تعبيرى آوردند و فرمودند: «مرحوم طيّب، دورۀ سلوكش را در زندان گذراند»! اين خيلى عجيب است! «دورۀ سلوكش را در زندان گذراند»! او را خيلى اذيّت كردند و به او گفتند: «بيا دروغ بگو و تهمت بزن و اين‌طور بگو كه من از آقاى خمينى پول گرفتم.» گفت: «من به سيّد تهمت نمى‌زنم، من پول نگرفتم، من تهمت نمى‌زنم.» گفتند: «تو را مى‌كشيم.» گفت: «بكشید.» ببینید! دروغ نگفت، خيانت نكرد، ايستاد، گفت: چرا دروغ بگويم؟! آيا ما كه ادّعاى سلوك مى‌كنيم، این‌طور هستيم؟ ما قدرت يك سيلى را هم نداريم! درحالتى‌كه اگر مرحوم طیب اين كار را مى‌كرد، پست و مقام و از اين مسائل به او می‌دادند. ولی ديگران این کار را كردند! مگر این‌طور نبوده؟! خلاصه ایشان دروغ نگفت و گفت: «من به سيد تهمت نمى‌زنم.» بعد بالأخره او را اعدام کردند و شهيدش كردند. خدا رحمتش كند.1

    1. وظيفه فرد مسلمان در احياى حكومت اسلام، ص 39.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

16
  • حالا ايشان را گرفتند و در زندان انداختند و مى‌خواستند که او را اعدام كنند، خود مرحوم آقا شيخ صدرالدّين براى بنده نقل كردند که:

  • ما با پدر شما آقا سيّد محمّدحسين اين‌طرف و آن‌طرف رفتیم که علما جمع شوند و نگذارند كه اين مرد را اعدام كنند. خب اين شخص براى خدا آمده اين كار را كرده است، اين شخص الآن براى خدا آمده پا در ميان گذاشته و پا جلو گذاشته، حالا ما چرا بايد او را رها كنيم؟ آیا همین‌که رفته در زندان، دیگر تمام شد؟! اين شخص براى ما آمده است، براى احياء دين آمده است. پس مردى كجا رفت؟ پس لوطى‌منشى كجا رفت؟ پس دستور كجا رفت؟ پس اسلام و خدا كجا رفت؟ او را رها كردند و انگارنه‌انگار!

  • ايشان (مرحوم شیخ صدرالدین) مى‌گفت:

  • ما و آقاى سيّد محمّدحسين خودمان را كشتيم كه نگذاريم او را اعدام کنند، و نشد که نشد.

  • بعد ايشان مى‌گفت:

  • من رفتم پيش يكى از آقايان مراجع (که الآن فوت كرده است و حالا ديگر خدا خودش مى‌داند هرچه بوده است، ما که نمی‌دانیم) و گفتم: ما خبر داريم که اين مرد را گرفتند و مى‌خواهند اعدام كنند. گفت: «خب بكنند»! عجب! آیا او را اعدام بكنند؟! برای چه اعدام بكنند؟! اين مظلوم است، اين براى خدا آمده است. الآن افراد عديده‌اى دنبال قضيّه هستند که اگر شما امضا كنيد، آنها هم امضا مى‌كنند، بيایید نامه بدهيم که او را اعدام نکنند.

  • می‌دانید جواب ايشان (آن مرجع) چه بود؟! وقتى که من مى‌گويم زير هر ريشى يك شيطان نهفته است [بی‌جهت نمی‌گویم!] جوابش اين بود که:

  • ما نمى‌توانيم به‌خاطر حفظ جان يك آدم بى‌حيثيّت و بى‌آبرو، آبروى مرجعيّت را ببريم!

  • مرجعیتی باارزش است که در راه احیا حق و دفاع از مبانی دین و شریعت باشد

  • عجب! «به‌خاطر يك آدم بى‌حيثيّت...!»!! خب طيّب است ديگر، داش است ديگر، قهوه‌خانه دارد و چه دارد، حالا ما بياييم آبروى مرجعيّت را ببريم؟!

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

17
  • شما مرجعيّت را براى چه گذاشتى جناب نامحترم؟! محترم كه نيستى. پس مرجعيّت تا حالا براى چه بود؟ مگر مرجعيّت براى دفاع از مبانى نيست؟ مگر مرجعيّت براى احياء احكام نيست؟ مگر مرجعيّت براى احقاق حق نيست؟ مگر مرجعيّت براى اقامۀ عدل نيست؟ مگر مرجعيّت براى امحاء ظلم نيست؟ اين مظلومى كه الآن در اين زندان افتاده، مگر اين مظلوم نيست؟ آدم که نكشته كه بگوييم رهایش كن به من چه! براى خدا آمده، مأموران شاه او را گرفتند و دارند شكنجه مى‌كنند، مى‌خواهند اعدامش كنند. حكم اعدامش درآمده است. قضيّه چيست؟ «به‌خاطر يك آدم بى‌سروپا ما نمى‌توانيم آبروى مرجعيّت را ببريم!»!! آیا اين مرجعيّت؟! اين مرجعيّت بايد ازبين برود. اين مرجعيّت، ديگر نمى‌تواند مرجعيّت الهى باشد. البتّه آن آقايى كه اين حرف را زده، فوت كرده است، ديگر اسمش را هم نمى‌بريم، حالا ديگر چه بگوييم!

  • بعد ايشان (مرحوم شیخ صدرالدین) مى‌گفت:

  • من گفتم: عجب! عجب! پس ما مردم را مى‌خواهيم تا وقتى ‌كه براى ما مشكلى پيش نيايد! تا آن‌وقت مردم را مى‌خواهيم! گفت: «من ديگر حوصلۀ صحبت در اينها را ندارم، خداحافظ شما!»

  • بعد مرحوم طیب را اعدامش كردند، شهيدش كردند.

  • مرحوم آقا می‌فرمودند که: ...،

  • حالا دیگر از این قضیه صرف‌نظر می‌کنیم! همین مقدار دیگر بس است!

  • اين مسئله به اين حرف‌ها نيست كه حالا هر كسى زىِّ او زىِّ صَلاح و اهل علم باشد [کارش و باطنش درست باشد،] ابدا، ابدا، ابدا!

  • سیدالشهدا علیه‌السلام در روز عاشورا باطن افراد را نشان داد

  • اين دوربين‌هايى كه داريد مى‌بينيد از ما عكس و فيلم مى‌گيرند و بعد هم نشان مى‌دهند، اينها دارند ظاهر ما را نشان مى‌دهند، اگر دوربينى پيدا شود [که باطن را نشان بدهد، آن موقع معلوم می‌شود که چه خبر است!] اين جناب آقاى محترم اگر به جاى اين دوربین، يك دوربينى بگذارد که اين [(باطن)] را به مردم نشان دهد [آن موقع مسائل فرق می‌کند،] انگار هنوز چنین دوربینی نيامده است! مثل اینکه تكنولوژى هنوز به اينجا نرسيده است. اينها [(این ظواهر)] گول زننده است. گول مى‌زند. من قشنگ مى‌نشينم و اين خط لباس را روى آن خط لباس مى‌اندازم تا باهم ميزان شود، (البتّه اين لباس من باز است و بسته نمى‌شود، إن‌شاءالله بينندگان به این مقدار اغماض مى‌فرمايند!) مى‌آييم قشنگ صحبت مى‌كنيم، منظّم صحبت مى‌كنيم، حرف را خوب مى‌زنيم. مردم می‌گویند: «بَه‌بَه چه آقاى خوبى است؛ بَه‌بَه نور دارد از اين شخص بالا مى‌رود!» بابا اين نور، روحانى نيست! اين آتشى است كه دارد بالا مى‌زند! شما نمى‌بينيد، شما خبر نداريد. اگر يك دوربينى بيايد و اين را كه در اينجا [(در باطن و قلب شخص)] است عكس‌بردارى كند، [آن‌وقت می‌فهمید چه خبر است!] آن دوربين مى‌دانيد كدام است؟ آن دوربينى است كه اين دوتا ملكى كه اينجا [(روی دو شانۀ ما)] نشستند، آنها از آن دوربين‌ها دارند. اين تكنولوژى هنوز نيامده است. هنوز نيامده است كه از آن چيزى كه اينها دارند فيلم برمى‌دارند، آن‌هم بردارد. حالا اگر اين دوتا ملک بخواهند آن چيزى را كه عکس برداشتند، به مردم نشان بدهند: ببينيد، اين يك ساعت را قشنگ نگاه كنيد، اين شخص اين حرف‌هايى را که به صلاحش بود، زد، آنجا كه به صلاحش نبود نزد، اينجا را سانسور كرد، آنجا را كم و زياد كرد. اين‌هم فيلمش! آن وقت چه خواهد شد؟! آن وقت چه خواهد شد؟!

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

18
  • عمر سعد تا در كربلا نيامد، كسى نمى‌دانست که اين، این‌چنین شخصی است! پشت سر او نماز مى‌خواندند. آمد كربلا و امام حسين علیه‌السلام هم آن دوربين را روشن كرد. سيّدالشّهدا دوربين را روشن كرد، شروع كرد فيلم برداشتن، آن باطنى را كه داشت، آن باطن را آورد در روز عاشورا نشان داد. اين شخص باطنش اين است، تا حالا پشت سرش داشتید نماز مى‌خوانديد، حالا دارد مرا مى‌كشد، نگاه كنيد، دارد مرا مى‌كُشد. من كه سهل است، برادرم را هم مى‌كشد! بچّۀ ده ساله را هم مى‌كشد، اینها که سهل است بچۀ شيرخوار مرا هم می‌کشد! حالا ما هيچ، ما می‌جنگیم و مى‌زنيم و مى‌كشيم و كشته مى‌شويم. اما اين بچّۀ شيرخوار اين وسط چيست؟ نگاه كن دوربين دارد نشان مى‌دهد. اين شخص تا جايى كه بچّۀ شيرخوار را هم بكشد، جلو مى‌رود! جلو مى‌رود! مثل آب‌ْخوردن مى‌كشد و به حرمله دستور مى‌دهد که بچه را ببين، بزن و اين فتنه را بخوابان كه حسين دارد با اين بچّه‌اش فتنه ايجاد مى‌كند! امام حسين چه‌كار كرده است؟! دوربين را راه انداخته است. يك‌يكِ افراد را دارد فيلم‌بردارى مى‌كند. آن چیزی كه براى افراد ناشناخته است، در روز عاشورا شناخته مى‌شود.

  • شمر مى‌آيد خودش را نشان مى‌دهد، سنان می‌آید خودش را نشان مى‌دهد، حرّ بن يزيد رياحى ظاهرش يك ظاهرى بود ولی باطنش فرق مى‌كرد. امام حسین باطن او را هم نشان می‌دهد. هم آن‌طرف ( باطن دشمنش را نشان می‌دهد) و هم اين‌طرف (باطن اصحاب و یارانش را نشان می‌دهد). زهير بن قين بجلى، ظاهرش آدمى بود كه عثمانى مذهب بود، یعنی نه آن‌طرفى بود و نه اين‌طرفى، ولی باطنش خوب بود. دوربين امام حسين راه افتاد و آمد فيلم گرفت، بيا جلو، باطن تو با آن چیزی كه بودى فرق مى‌كند. آمد چه شد؟ حسينى شد. همين شخصی كه از امام حسين فرار مى‌كرد، در شب عاشورا مى‌گويد: «هفتاد هزار بار مرا قطعه‌قطعه كنند، آتش بزنند، از تو دست بر نمى‌دارم، كجا بروم؟!» آن باطن را مى‌آيد نشان مى‌دهد.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

19
  • محک زدن همۀ افراد، کار سیدالشهدا علیه‌السلام در همۀ مکان‌ها و زمان‌ها

  • كار سيّدالشّهدا محك زدن است. طلا را از غير طلا جدا مى‌كند. سره را از ناسره متمايز مى‌كند. آن کسی كه ذاتش تابه‌حال حتّى براى خودش هم ناشناخته بود، اين را به او نشان مى‌دهد که بنده‌خدا تو يك‌هم‌چنين ذاتى دارى، داری كجا مى‌روى؟ به چه دارى سرت را گرم مى‌كنى؟ تو كيميا هستى و خبر ندارى! تو خودت كيميا هستى! تو مس را طلا مى‌كنى، خودت خبر ندارى، بيا اين‌طرف. بعد حضرت مى‌آيد آن فيلم را به او نشان مى‌دهد، عجب! پس من اين هستم و در لشكر عمر بن سعد هستم! روز عاشورا حضرت فيلم قلب حرّ را به او نشان داد که تو اين هستى، كجا هستى؟ يك‌دفعه جرقّه زد، عجب من دارم چه مى‌كنم؟! من راه را بستم، من آمدم اين‌طور كردم، الآن هم عمر سعد مى‌گويد: نه‌خير مى‌زنيم و همه را ازبین می‌بریم که اثری از آنها باقی نماند! شوخى هم نداريم! حضرت آمد نشان داد. حضرت آن ‌طرف است، حرّ اين ‌طرف است؛ ولى حضرت دارد از آن طرف قلقلك مى‌كند. حضرت فيلم را روشن كرده است و دارد مرتب به او نشان مى‌دهد. مرتب به خودش فرو مى‌رود، عجب، عجب! اين امام حسین كه گناهى نكرده، اين امام حسین كه كارى نكرده، اين امام حسین كه خلاف نكرده است. دائماً این فيلم، خودش را رو مى‌آورد، آن ذهنيتّش را، آن نفسش را، آن قلب و ذاتش را رو مى‌آورد. امام حسين دارد آن طرف كار مى‌كند، حالا فرض كنيد که سيصد متر هم فاصله دارند ولى حضرت مرتب دارد آن باطن را رو مى‌آورد و نشان می‌دهد.

  • اين براى همۀ ما هست، براى همۀ ما هست! و اين سرّى از اسرار است. اين براى همۀ ما هست كه چطور براى انسان مى‌آيند و نشان مى‌دهند. و انسان بايد عبرت بگيرد، حواسش جمع باشد، فرصت‌ها را ازدست ندهد، تا مى‌بيند فلان نقطه‌ضعف را دارد، ببيند که فيلم روشن شده، فيلم اينجا روشن شده است. تا مى‌بيند فلان‌جا عيب دارد، ببيند که فيلم روشن شده است. برود دنبالش، پيگيرى كند و به آن مسئله و مطلب برسد.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

20
  • علىٰ‌كلّ‌حال عنايت و لطف پروردگار براى همه هست و ما نمى‌توانيم به افراد به‌حساب ظاهرشان نگاه كنيم، ابدا، نه‌خير. ممكن است آن كسى كه ظاهر نامناسبى دارد که ما وقتى ‌كه نگاه مى‌كنيم مشمئز مى‌شويم، قلب خيلى صاف و پاكی داشته باشد و از ما بهتر و جلوتر باشد و فقط منتظر يك جرقّه باشد، اگر يك جرقّه به او بخورد راه مى‌افتد و آن‌چنان مى‌دود كه ما به گرد او هم نمى‌رسيم! همان‌هايى كه از طرف اهل ظاهر، مطرود و منفور واقع مى‌شوند و دورباش به آنها زده مى‌شود، ولى نه، از طرف خدا به آنها دورباش زده نمى‌شود. خدا مى‌فرمايد: «شما بلند شويد بياييد شما به‌درد مى‌خوريد، شما مستعد هستيد، شما به‌درد اين كار مى‌خوريد، شما به‌درد اين راه مى‌خوريد»؛

  • خوش بود گر محك تجربه آيد به ميان***تا سيه روى شود هركه در او غشّ باشد1
  • خوب تجربه‌اى پيدا شد و براى همۀ ما تجربه بود، براى همۀ ما امتحان بود و بايد از خدا بخواهيم كه ‌هميشه ما را در اين امتحانات سرفراز بيرون بياورد. خداى‌ناكرده، خداى‌ناكرده پاى ما نلغزد و خلاصه به راهى نرويم كه عاقبتش براى ما مبهم است. در اين زمينه مطالب و صحبت زياد است.

  • مهمِّ در عمل، رضای الهی است نه کمیّت آن عمل

  • البتّه بنده امشب قصد اين مطالب را نداشتم، از اوّل مى‌خواستم وارد بحث گذشته شوم، ديگر مطلب كشيده شد و ما هم احساس كرديم كه اگر در همين زمينه صحبت بشود، بد نباشد، تااينكه رفقا بدانند (كه مى‌دانند) كارهايى را كه ما انجام مى‌دهيم، هركدامِ اين كارها اثر خاص خود را دارد و در ملكوت ما تأثير مى‌گذارد، كار حرام، كار مكروه، كار مستحب، كار واجب و آنچه مورد رضاى خدا است، حتّى ممكن است واجب نباشد ولى رضاى خدا در آن باشد، انسان بايد به آنها برسد. قضيّه به كميّت نيست، به بزرگى و كوچكى نيست. يك‌دفعه مى‌بينى يك دست بر سر يك يتيم كشيدن، از صد حجّ و عمره رفتن، انسان را متحول‌تر مى‌كند، انسان را بيشتر تغيير مى‌دهد. در آنجا معيارها فرق مى‌كند. شما دلى را به‌دست بياوريد، يك دل را به‌دست بياوريد، قلبى را خوشحال بكنيد، اگر صد سال نمازشب بخوانید، شايد به اين مقدار نرسد که يك دل خوشحال بشود. از آن‌طرف، خداى‌ناكرده، خداى‌ناكرده، واى واى كه اگر ظلمى بشود، اگر دلى به ناحق شكسته بشود، (به حق نه، اگر به حق شكسته مى‌شود که بشود) اگر به ناحق دلى شكسته شود، خاطرى آزرده شود، دودمان ما بر باد مى‌رود! بر باد مى‌رود!

    1. دیوان حافظ (قزوینی)، غزل 159.

اعمال انسان چگونه باطن او را تغییر می‌دهند؟ - از توبه تا شناخت معیار رفتار در سلوک

21
  • مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مى‌فرمودند:

  • گاهى از اوقات شكستن يك دل، عبادت و زحمت سلوكى چهل ساله را بر باد مى‌دهد! چهل ساله نه چهل روزه!

  • مى‌سوزاند و همه را نابود مى‌كند! با بندگان خدا نمى‌شود شوخى كرد. با قلبى كه خدا در او هست نمى‌شود شوخى كرد. انسان بايد رعايت اين موازين را داشته باشد تا‌اينكه موجب استجلاب فيض شود. وقتى دلى شاد مى‌شود، دل خدا شاد مى‌شود. اگر دلى غمناك شود، دل خدا غمناك مى‌شود، مخصوصاً اينكه آن مظلوم كسى را غير از خدا نداشته باشد. سيّدالشّهدا عليه‌السّلام در خطاب به فرزندشان مى‌فرمايند: «ایّاكَ و ظُلم مَن لا یَجد علیك ناصراً الّا الله؛1 زنهار، دورباش، مبادا، بپرهيز از ظلم به مظلومى كه غير از خدا [یاوری] ندارد. پدرت را درمى‌آورد! پدرت را درمى‌آورد! اين مسئله نابودت مى‌كند!

  • خلاصه ما بايد متوجّه اين مطلب باشيم كه ما دائماً در حال تغيير و تبدّل هستيم. اگر گناهى انجام داديم، به‌سمت هلاكت و كدورت مى‌رويم و اگر بازگشت كرديم، توبه كرديم، استغفار كرديم و جبران كرديم، باز مى‌گردد و آن حالت برمى‌گردد و درِ رحمت پروردگار هميشه به روى ما باز است.

  • از خداوند مى‌خواهيم كه خداوند هميشه ما را به آنچه مورد رضا و خواست او است، موّفق كند.

  • اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد

    1. . الكافي، ج ‌2، ص 331.