پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
تاریخ 1432/02/02
گروه اولعنوان بصری
مجموعه اولکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
توضیحات
عزاداری امام حسین در این گفتار با پرسش از هدف مجلس و دلیل آداب آن بررسی میشود. سخن از لزوم سنجیدن گفتهها و پرهیز از تقلید کورکورانه آغاز میشود و پس از یادآوری رنج امام حسین و امام سجاد، اندوه را جلوهای از همراهی با اهلبیت میداند. سپس با تأکید بر نقش امام معصوم در تمایز عاشورا، فرق میان سوگواری آرام و ماندن در خود مصیبت توضیح داده میشود. متانت مجلس، مدت متعارف عزاداری و انتخاب شعر معنادار در همین چارچوب اهمیت پیدا میکنند. گفتار همراهی با امام را به ایام عزا محدود نمیکند و آن را در شادی، پایبندی به تکلیف و رعایت عدالت در زندگی نیز دنبال میکند. تأمل در رفتار حضرت زینب و نمونههایی از عبادت، این بحث را به طلب رضای خدا پیوند میزند. جمعبندی نشان میدهد که یاد مصیبت چگونه میتواند به شناخت خواسته امام و حرکت به سوی توحید بینجامد.
هو العلیم
عزاداری امام حسین چگونه به ولایت راه میبرد؟
همراهی با اهلبیت در شادی و سوگ
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 185
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذبالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله ربّ العالمین
و الصلاة و السلام على اشرف الأنبیاء و المرسلین
أبىالقاسم محمّد و على آله الطّیّبین الطّاهرین
و اللّعنة على أعدائهم أجمعین الى یوم الدّین
لزوم حرکت براساس فهم و پرهیز از تقلید کورکورانه
در جلسۀ گذشته به مناسبت ايّام عزا و سوگوارى اهلبيت عليهمالسّلام در ماه محرم و صفر، تا حدودى مطالبى كه در اين زمينه از بزرگان در نظر بود، به عرض رفقا و دوستان رسيد. ولى شايد قصور از بنده بوده كه نسبت به كيفيّت اقامۀ عزا آنطور كه بايدوشايد حقّ مطلب ادا نشده بود كه سؤالاتى در ذهن بسيارى از دوستان پيدا شده است. و بايد هم همينطور باشد، يعنى انسان بايد مسير خود را با فهم و عقل انتخاب و اختيار كند. مطلبى را كه بنده عرض مىكنم، این مطلب، وحىمُنزَل نيست و براساس تفكر و بينش خود نسبت به مبانى و معتقدات [و] آنچه از مسير و مرام و منهج بزرگان دريافتهام، [مطالبی را در اختیار] رفقا و دوستان و همينطور ساير افراد قرار مىدهم، مطالب بايد سنجيده بشود، روى مطالب بايد تأمّل بشود و تحقيق بشود، بهصرف اينكه بنده مطلبى را عرض مىكنم، اين مسئله مورد پذيرش قرار نگيرد.
خود رفقا، خود اشخاص، هر كسى در هر كجاى دنيا که هست، اين مسائل را كه مىشنود، بايد از روى فهم و تدبّر باشد تااينكه در گذر زمان و پرداختن به برنامۀ بزرگان، بتواند قدمى به جلو بردارد و مرحلهاى را از مراحل طى كند. حركت از روى تقليد، حركتى است عصّارانه1 و مانند آن حيوانى كه آن حیوان را به دور طاحونه2 به گردش درمىآورند، انسان به دور خود حركت مىكند. البته تقليد از فرد خبير و بصير كه يا معصوم عليهالسّلام است و يا متصل به ولايت معصوم عليهالسّلام است، آنهم در حكم تحقيق است نه تقليد، و آن عين صلاح است.
ممنوع بودن طبابت بدون علم، از نظر شرعی و عقلی
وقتى كه انسان مريض مىشود، دكتر زياد پيدا مىشود، ديگر از طفل ده ساله گرفته تا پيرزن نود وچهار ساله، همه دكتر مىشوند و هر كسى براى انسان دوايى تجويز مىكند، اگر انسان بخواهد به حرف اين و آن، گوش بدهد، اين مىشود تقليد و اين تقليد، انسان را به هلاكت و نيستى مىكشاند. چنانچه اين مسئله در ميان ما خيلى رايج است و خيلىها بهواسطۀ اين مسئله به هلاكت افتادند.
مرض پديدهاى است كه اقتضاى مسير خاصّ خود را مىكند. درمان بايد براساس مسير تعيين شده و منطقى و عقلانى باشد. و اين افرادى كه مىآيند و بدون تحقيق و بدون تعلّم، يا مطب باز مىكنند يا از اين عطّارهايى كه بهصرف گياه بودن و ادّعاى غيرشيميايى بودن مواد و امثالذلك، به خود حق مىدهند كه طبابت كنند و براى افراد نسخه بپيچند، همۀ اينها مسئول هستند! طبابت بايد براساس منطق و سيرۀ عقلائيّه باشد.
در روايت از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم است كه فرمودند:
كسى كه بدون علم طبابت كند، علاوۀ بر كيفر دنيوى و ضمان، عقوبت اخروى را هم بايد متحمّل بشود؛ هم ضمان دنيوى و هم عقوبت اخروى.1
و اين مسير، مسير عقلايى است، مسير منطقى است، اگر رسول خدا هم نمىفرمود، مطلب همين بود. مطالبى را كه اولياى دين مىفرمايند، براساس منطق و براساس فطرت و براساس موازين و مبانى فطرى است. اينطور نيست كه بهصرف طبابت و تداوى با اَعشاب2 و گياهان، هر كسى به خود اجازه دهد كه با جان مردم بازى كند!
وقتى كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ براى تحصيل به نجف مشرّف شده بودند، فرزند اوّلشان دخترى بود بهنام فاطمه و از هوش او هم خيلى تعريف مىكردند، مىفرمودند: «يك چيز عجيبى بود!» تقريباً حدود شش ماه در آن هوا و فضاى نجف بود. شخصى در آنجا بود که مىگفتند: دكتر است و آقايان پيش او مىرفتند، در حالىكه خيلى هم سررشته نداشت و آمده بود و خودش را به اين شغل مشغول كرده بود. كسى ديگر هم نبود يا اينكه اينطور معروف شده بود. اين بچّه مريض مىشود و او را پيش اين دكتر مىبرند و این دکتر هم دارو مىدهد و بعد اين بچه فوت مىكند. اواخر حيات مرحوم آقا بود که ایشان در قضيّهاى افراد را از اينكه به غيرمتخصّص مراجعه كنند، برحذر مىداشتند و مىفرمودند: «بايد در اينگونه مسائل به بهترين متخصّص مراجعه كرد.» افرادى كه مىآمدند و پيشنهادهايى مىكردند و از پيش خودشان تجويزهايى مىكردند، ايشان خيلى متأثّر مىشدند و پرخاش مىكردند و مىفرمودند: «اين كارها چيست كه انجام مىشود؟! مگر اينها [در این امور تخصص دارند که دارند اظهار نظر میکنند؟!]
ايشان مىفرمودند: «من هنوز كه سالهاى سال از آن جريانِ فرزندم مىگذرد، هنوز آن سوز ازدست دادن اين فرزند را بهخاطر طبابت آن شخصِ غيرطبيب، در خود احساس مىكنم!»
اين حرفِ شخصى است كه ولىّخدا است، ولى چقدر اين مسئله بر ایشان گران آمده كه اينطور از اين مطلب ياد مىشود؟! بايد هر چيزى در جاى خودش باشد.
یک سنّتى که در ميانِ ما ايرانىها هست و واقعاً يك سنّت و روش غلطى است، این است كه در چيزى كه سررشته نداريم دائماً دخالت مىكنيم و خيال مىكنيم که حالا اين يك فخر و افتخار است. مسائل مختلفى هست که ما در آنها بدون تخصّص و بدون در نظر گرفتن عواقب، اظهار نظر مىكنيم: [یکی در طبابت است که عرض کردم،] يكى هم در مسائل بنّايى است، مثلاً كسى مىخواهد بنّايى كند، هر كسى که پیش او مىآيد رأى و نظر مىدهد که اينجایش را اينطور كن، آنجايش را آنطور كن.
مراقبه یعنی کفّ نفس از اموری که به انسان مربوط نیست و خبرویتی در آن امور ندارد
راه سلوك، اين نيست، راه سلوك راه اتقان است. يعنى وقتى که شخصى پيش شما مىآيد و مىگويد: «من معدهام درد گرفته، دلم درد گرفته يا سرم درد گرفته»، فوراً شما نگو که من دلم درد گرفت و همچنين دوايى را خوردم و خوب شدم. اگر شما این را بگويید، كار حرام انجام داديد! حرام كه فقط از ديوارِ مردم بالارفتن نيست، اينهم حرام است دیگر. مگر شما سررشته داريد كه تا يكى گفت: «دلم درد گرفته»، شما بگویید: آقا من اين دوا را خوردم و خوب شدم، بيا تو هم بخور، دو هفته بخور؟! شايد هزار مرض در اينجا باشد، از كجا اين مسئله مرتبط با اين قضيّه مىشود؟! بله، اگر انسان طبيب متخصّصى را میشناسد، مىتواند معرفى كند که من پيش اين رفتم و نتيجه گرفتم، شما هم برو. اما خودش نمىتواند تجویزی برای او بکند. و اگر اين كار را انجام بدهد، يك عمل ضدّ سلوكى انجام داده است؛ يعنى ضد و برخلاف مسيرى كه خداى متعال تعيين كرده، انجام داده است.
اين مراقبهاى كه بزرگان مىفرمايند: «انسان بايد مراقبه كند»، خيال نكنيد فقط مراقبه از دروغ گفتن و سب و فحش دادن است، نه! مراقبه در اينگونه مسائل هم هست: انسان خود را نگه دارد، كفّ نفس كند، زبان را به هر سخنى نگشايد، هرچه به فكر او آمد، آن را بر زبان نياورد، اين مراقبه است. يك وقت ممكن است انسان يكهمچنين مسئلهاى را انجام بدهد و با انجام آن، از ده سال نمازشب خواندن، جلوتر برود. خود را نگه دارد، نفْس خود را نگه دارد، او را از هرز بودن و بىحساب و كتاب بودن، دربياورد، اين مىشود مراقبه.
عدم توجه به مطالب اولیای دین، علت توقف یا هلاکت انسان
نسبت به مطالبى كه در جلسۀ گذشته خدمت رفقا عرض شد، ديدم كه بهتر است توضيح بيشترى در اين زمينه داده بشود تااينكه آن مسير واقعى و سنّت حسنه و دستورى كه خود ائمّه عليهمالسّلام و اولياى دين و بزرگان به ما دادهاند، آن دستور مشخص شود، لِمّ و علّت آن بهدست بيايد و بدانيم كه بايد در آن مسير حركت كرد و در آن راه رفت تااينكه انسان به آن نتيجۀ مطلوب برسد والاّ ممكن است كه در مراتب پايين متوقّف شود. من نمىگويم كه افراد گمراه مىشوند، متوقّف مىشوند، در همان مراتبِ پايين مىمانند. حركتشان در همان منازل مادون، تثبيت مىشود و ديگر نمىتوانند عبور كنند، نفس خود را نمىتوانند بكِشند و به بيرون بياورند و او را وارد در افقهاى ديگرى بكنند. فقط اينجا كه نيست، مسائلى هست، مراتبى هست، درجاتى هست كه براى رسيدن به آن درجات، انسان بايد به خود حركت بدهد و تصوّر نكند كه مطلب به همين كيفيّت و به همين وضعيّت است.
طبیعی بودن تأثر نفس انسان در اثر شنیدن مصائب اهلبیت علیهمالسلام
شكّى نيست در اينكه مصائبى كه بر اهلبيت علیهمالسلام وارد شد، مخصوصاً در مسئلۀ كربلا، اینها اصلاً از حدّ تصور خارج است! جناياتى كه دشمنانِ خدا بر آل رسول روا داشتند و آن فجايعى كه انجام شد، كدام قلبى است كه شمّهاى از اين فجايع را بشنود و متأثّر نشود؟!
امروز داشتم به يكى از رفقا مىگفتم كه يك وقت در صحبتهاى مرحوم آقا شنيدم که ایشان مىفرمودند:
من مدّتها بود كه در ذهنم اين مسئلۀ عطش سيّدالشّهدا عليهالسّلام بود كه چطور مىشود انسان به اين نقطه و به اين نكته برسد كه ما در تاريخ داريم كه بهواسطۀ شدّت عطش، يك ابر و دخانى در جلوى چشمان حضرت نمايان شده بود؟!
حالا طبعاً اطبّاى چشم اين مسئله را بهتر ادراك مىكنند، احتمالاً بهخاطر كمبود آن مايع زجاجيه در قرنيه و... يكهمچنين مسئلهاى براى افرادى كه دچار عطش بسيار شديدى شده باشند، پيدا مىشود. ايشان مىفرمودند:
من اين مطلب را خوانده بودم ولى نمىتوانستم ادراك كنم که چطور مىشود اين قضيّه براى سيّدالشّهدا پيدا شده باشد كه بين خود و بين سماء دخانى را مىديده، ابرى را مىديده و چشم آنطور كه بايدوشايد نمىديده است!1 اين چه عطشى بوده است؟! اين چه مسئلهاى بوده است؟! تااينكه در سفر اولى که به مكّه مشرف شدم بيمار شدم و بعد مىخواستم با ماشين به جایی بروم و مدّتى بود که آب نخورده بودم و این قضیه مصادف شده بود با بىآبى، به وضع بسيار ناگوارى افتاده بودم بهطورى كه رمق از من رفت و ديگر توان بر حركت نداشتم و اگر نيم ساعت ديرتر به قهوهخانهاى مىرسيدم كه در آنجا چايى، آبى یا چيزى باشد، من تلف شده بودم. من قبل از رسیدن به آنجا، هر جا که چشمم را باز مىكردم، در جلوى چشمم دخان و دود را احساس مىكردم و مىديدم، در آنجا به ياد اين عطش سيّدالشّهدا عليهالسّلام افتادم كه اين قضيّه، اينطور بوده است. يعنى از نقطهنظر عطش و كمبود آب، بدن حضرت دچار كم آبى شده بود و اين حالت پيدا شده بود.
خب اين يكى از مسائل و مطالب و جريانهايى بوده كه بر حضرت سیدالشهدا گذشته است!
خب شهادت رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم، شهادت امام مجتبى عليهالسّلام، شهادت امام سجّاد عليهالسّلام و شهادت امام رضا عليهالسّلام هم در ماه محرّم و صفر بوده و آنهم با چه وضعيّتى و با چه كيفيّتى!
شدت مصائب امام سجاد نسبت به مصائب حضرت سیدالشهدا علیهماالسلام
در همين مجلسِ قبلى مخدّرات، بنده عرض كردم كه بعضى از اين نويسندگان و گويندگانى كه اطّلاعى از تاريخ و از مبانى و از انصاف ندارند، يعنى از انصاف هم اطّلاعى ندارند! اینها واقعاً راجع به امام سجّاد عليهالسّلام چه تعبيراتى دارند که «اى كاش او هم در ميان شهداى كربلا بود!»! آخر كسى مىآيد يكهمچنين حرفى را به امام بزند؟! «چرا نبايد او در كربلا به شهادت برسد؟!»! آخر اگر تو تاريخ خوانده بودى مىفهميدى كه امام سجّاد در آن حال مرض بلند شد و افتاد و عمّهاش را صدا كرد که: «عصا و شمشير مرا بياور»1 و حركت كرد كه به طرف گودال قتلگاه برود و از پدر حمايت كند، و نتوانست، يعنى حضرت نتوانست قدم از قدم بردارد! آنوقت ما همينطورى مىآييم و نسبت به ائمّه عليهمالسّلام مىبافيم!
كلّ جرياناتى كه بر امام حسين عليهالسّلام گذشت، از زخم و تير و سنگ و شمشير و... يك ساعت يا يك ساعت ونيم بود، حدود دو ساعت آمدن و جنگ كردن و با شمشير و تير و ...، مواجه شدن، بوده است، بيش از يكى دو ساعت نبود. بعد هم جريان به آن كيفيّت انجام شد كه واقعاً خيلى عجيب است! روزهایی بر حضرت گذشت که هر روزش براي امام سجّاد علیهالسلام، يك كشته شدن بود! شما تصوّر اين را بكنيد كه يك نفر را با آن زنجيرهای به اين كلفتى ببندند، كه من در يك موزهاى كه در يكى از همين كشورها، در عراق يا سوريه يا... بود، نظير آن غل جامعهاى را كه در آن زمان، امام سجّاد عليهالسّلام را مقيّد به آن غل كرده بودند، در آنجا دیدم و ديدم که ما تحمل يك دقيقۀ آن را هم نداريم، آنوقت آهن به اين كلفتى را دور گردن حضرت انداختند و با زنجير دست و پای حضرت را بستند و بر شتر برهنه هم سوار كردند،2 شترى كه در حال حركت بود و با هر قدمى كه شتر برمىداشت از زير اين آهنها خون مىآمد! امام سجّاد در اين مدّت چه زجرى كشيدند؟! چه زجرى كشيدند؟! قضيّۀ امام حسين يكى دو ساعت بود و تمام شد، اما امام سجاد با این وضعیت چه زجرى كشيدند؟! حالا آیا اين بالاتر بود يا آن؟! برويم امتحان كنيم، امتحان که كارى ندارد! امتحان كنيم ببينيم كه قضيّه چطورى است؟! مسئله چطورى است؟! آیا خوش میگذرد؟! آنوقت حضرت با اين وضع به كوفه و در مجلس آن لعين بيايند و بعد هم حضرت را در شام ببرند و در آن خرابه جا بدهند كه مىفرمايند: «شب از سرما و روز ازگرما در اذیت بودیم.»3 واقعاً عجيب است آن داستان منهال كه مىگويد: «همينكه حضرت، پشتش را برگرداند ديدم که خون از آن زنجير و... جارى است!»4 اينها بشر بودند، اينها مسكّن كه نمىخوردند، مسكّن كه تزريق نمىكردند، آنها هم عصب داشتند، آنها هم درد داشتند. اين اِلَم و جراحت امام سجّاد عليهالسّلام به چه نحوى بود كه تا زمان شهادت امام سجّاد عليهالسّلام اينطور بود و حضرت به كسى نمىگفت، كه وقتى داشتند حضرت را غسل مىدادند، اصحاب امام سجّاد وقتى نگاه مىكنند به آن بدن حضرت، مىبينند هنوز زخم و آن آثار هست، امام باقر علیهالسلام مىفرمايند: «اين مربوط به همان جريان کربلا است.»5 چه كسى اينها را تحمل كرد؟ چه كسى اين مسائل را اينطور به اين وضعيّت تحمل كرد؟
صحت بیعت امام سجاد با یزید و بررسی علل این بیعت
آنوقت مىآيند مسائل عجیبى را بيان مىكنند که چرا امام سجّاد با فرستادۀ يزيد در مدينه بيعت كرد؟! مگر امام بيعت مىكند؟! نمىشود امام بيعت كند! يعنى كسانى مىآيند بر امام خرده مىگيرند! افرادى مثل همين آقا شيخ عبّاس قمى، همين صاحب مفاتیح، ایشان اين مطلب (بیعت امام سجاد) را نپذيرفته و میگوید: مگر مىشود؟! نبايست اين كار انجام بشود كه امام سجّاد با اين فرستادۀ يزيد بیعت کند!1
این فرستادۀ یزید يك خونخوار قسى بود كه سه روز، تمام زنان مدينه را بر لشگر شام حلال كرد،2 حالا يكهمچنين حيوان درندهاى، امام سجّاد را آورده و میگوید: «يا با خليفۀ مسلمين بيعت كن يا الآن گردنت را مىزنم.» خب حالا امام چه كار كند؟! ما همينطور اينجا نشستيم و خودمان مىبُريم و مىدوزيم و مىگوييم: نه، نبايد اين كار را بكند.
وضعيتى بود که امام سجّاد را مىكشتند، زمين خالى از حجّت مىشد، ديگر امامى وجود نداشت، ديگر سرپرست امتّى وجود نداشت! شما خيال مىكنيد اين بيعتى را كه امام سجّاد عليهالسّلام با فرستاده و نمايندۀ يزيد مىكند، اين خيلى راحت است؟! من قطع دارم، قطع دارم، آن بيعتى را كه امام سجّاد عليهالسّلام با فرستادۀ يزيد در آن روز انجام داد،3 هزار بار آرزوى مرگ مىكرد تااينكه اين مسئله اتّفاق نيفتد! ولى بايد انجام بشود، بايد انجام بشود.
آدم گاهى از اوقات مىتواند اين قضايا را به يك مقدارى، حالا نه به اين شدّت، ده درصدى، ده در هزارى، چند درصدى، تجربه كند. براى خود بنده هم اتّفاق افتاده، در بعضى از اوقات مىخواستم خودم را بيازمايم و ببينم که نسبت به فلان مطلب، نسبت به فلان قضيّه چه احساسى دارم؟! واقعاً در آن زمان احساس مىكردم كه مُردن براى من بسيار بسيار راحتتر از اقدام به يكهمچنين مطلبى است ولى بايد اين كار را انجام میدادم. كاملاً اين مسئله را احساس مىكردم كه اگر من را مخيّر كنند بين اينكه اين كار را انجام بدهم يا اینکه از اين دنيا بروم، مىگفتم: من از اين دنيا مىروم و اين كار را انجام نمىدهم، اين عمل را انجام نمىدهم. آنوقت ما همينطورى بدون هيچ حساب و كتابى مىآييم و میگوییم: چرا امام سجّاد، بيعت با يزيد را قبول كرد؟! يعنى اگر شما حساب كنيد مصيبتى كه در اين مدّت بر امام سجّاد عليهالسّلام آمد و قضايايى را كه امام سجّاد با چشمش در كوفه ديد، تمام آن اهل بيت سيّدالشّهدا علیهمالسلام، خواهر، زن، خواهرزاده، دختر، تمام اينها مسئوليتش با امام سجّاد بود ديگر ـ متوجه عرضم که میشوید! ـ اين مصيبتى كه در طول مسیر بر امام سجّاد عليهالسّلام آمد، تحقيقاً اگر نگويم که بيشتر از مصيبت كربلا بوده، كمتر نبوده! قطعاً از مصیبت کربلا [کمتر نبوده است!] مصيبت كربلا چه بوده؟! بالأخره زدن و كشتن و ازبين بردن بوده است ديگر. آمدنِ به اين نحو و به اين كيفيّت، آن قضايايى كه مربوط به خود حضرت است که پاهاى حضرت را با زنجير به زير شتر بستند4 كه با هر حركت شتر، تمام اين زنجيرها بدن امام سجّاد را مىكوبيد! ما يك دقيقهاش را نمىتوانيم تحمّل كنيم، گفتم که بنده در موزهاى كه در آنجا بود، آن اوضاعى را كه در آنجا بوده دیدم دیگر! خب تير مىآيد به آدم مىخورد و آدم بعد از ده دقيقه مىميرد دیگر، خب نهايتش اين است ديگر. اما در جریان امام سجاد، هر آنى يك تير دارد فرو مىرود، هر آنى يك نيزه دارد به بدن حضرت فرو مىرود و تمام هم نمىشود، يك روز، دو روز، سه روز، ده روز، بيست روز، حتّى تا يك ماه هم نقل شده است! و مطالب و جريانات ديگر که آنها هم به جاى خود.
اتحاد اولیای الهی با ولایت، علت اظهار تألم آنها نسبت به مصائب اهلبیت
حالا اين قضیه به اين نحو، آيا اقتضا نمىكند كه شيعه نسبت به اين مسئله متأثّر بشود؟! خب بله، قطعاً همينطور است. انسان در عزادارى سيّدالشّهدا و ائمّه عليهمالسّلام، احساسش او را برمىانگيزاند كه در اين مصيبت خود را حاضر و ناظر ببيند و آن وضعيّت را ادراك كند و آن تألّمات را احساس كند.
وقتى كه مرحوم حاج ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى ـ أعلى الله مقامه ـ در مناجاتش مىگويد: «اى كاش آن عمودى كه بر فرق على اكبر تو آمد، بر فرق فرزند من مىآمد! اى كاش آن تيرى كه بر چشم اباالفضل تو مىآمد، آن تير بر چشم من مىآمد! اى كاش...!» او دروغ نمىگويد، راست مىگويد، این مسئله را احساس مىكند، واقعۀ عاشورا را احساس مىكند و لمس مىكند، چون او از اولياى الهى است، ولىّخدا است، معيّت دارد، مثل ما نيست كه فقط فيلم بازى كند! نه، او معيّت دارد، او با خود وجود حقيقى امام عليهالسّلام اتّحاد برقرار كرده است، و آن وجود، در مظاهر مختلفۀ جمال و جلال الهى، در هر موقعيّتى كه قرار بگيرد، او هم در همان موقعيّت وجدان مىكند، لذا او درست مىگويد. خب وقتى كه اينطور است كجا انسان مىتواند در اين ايّام، اظهار شادى كند؟!
اینكه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
«در اين ايّام شيرينى نخريد، آجيل نخريد، چيزهايى كه باعث تفنّن است، در اين دو ماه نگيريد»،
اين فقط يك شعائر نيست بلكه اظهار وحدت كردن است، اظهار معيّت كردن است كه من با شما در اين قضيّه شريك هستم. مثل جابر بن عبدالله انصارى كه بر سر قبر سيّدالشّهدا عليهالسّلام آمد و گفت:
«من شهادت مىدهم که با تو هستم، در هر فراز و نشيبی با تو بودم، در كربلا با تو بودم، در رفتن به كوفه و شام با تو بودم، در همۀ اينها با تو بودم!»1
و راست هم مىگفت، چون خودش را در اين سلسله و يكى از افراد اين سلسله مىديد. خودش را در يكى از اين افراد احساس مىكرد، اين سلسلهاى كه در پشت سر سيّدالشّهدا دارد حركت مىكند و اين مراتب كمال را يكى پس از ديگرى طى مىكند، خودش را درون اين سلسله مىديد و احساس مىكرد، فقط حرف نمىزد، مشخّص است كه اين حرفها از دل برمىخواست و نسبت به اين مسائل با يقين و إتقان و إحكام، اين مطالب را مىگفت.
انسان بايد خود را به اين كيفيّت دربياورد، به اين وضعيّت دربياورد. اينها مسائلى است كه بايد بيان شود.
امشب که ما داشتيم مىآمديم، در اين خيابانها که نگاه میكردم، در همين خيابان بزرگ كه از ميدان ژاله شروع میشود و...، میديدم در اين خيابانها از هر چندتا مغازه، يكى مغازۀ شيرينىفروشى است و افراد بىتوجّه دارند مىآيند و این مغازهها پُر از جمعیت است! فلان شيرينى، فلان عنوان، فلان عنوان، تمام هم نمىشدند! مثل اينكه مردم در اين ايّام محرّم و صفر تازه اشتهايشان براى شيرينى بيشتر باز مىشود! اين مغازهها پُرِ پُر بود! به اين رفيقمان گفتم: آخر اينها خجالت نمىكشند؟! اگر پدرشان مىمُرد، اگر يكى از عزيزانشان مىمُرد مغازه را نمىبستند و مىگفتند که بهخاطر فوت فلان كس، تا موقع فلان مغازه تعطيل است؟ انگار ما اصلاً فرهنگ نداريم و فقط بايد مادّيات بر فرهنگ ما حاكم باشد! چرا بايد شيعه در ماه محرّم و صفر، مغازههاى شيرينىفروشى داشته باشد؟! چرا؟! چيزهاى ديگر بفروشد، نان روغنى بفروشد، از آن چيزهايى كه از نظر عرف، تفنّن بهحساب نيايد، تفريح بهحساب نيايد. چرا؟! اين چيزهايى است كه بايد به مردم گفت، بايد آنها را متوجّه كرد. و البتّه شايد هم مطّلع نيستند، جاهل هستند نهاينكه معاند باشند، ولى خب بايد به آنها گفت.
يك روز که روز شهادت یکی از اهلبیت علیهمالسلام بود، شخصی از اصفهان آمده بود و چند جعبه گز از اصفهان براى مرحوم آقا آورده بود و داده بود به يكى از اين افراد که به ایشان بدهد، وقتى که این مسئله را به مرحوم آقا گفتند، ايشان فرمودند: «آیا رفته يا نرفته است؟» گفتند: «هنوز نرفته است.» فرمودند: «برو این گزها را به ايشان پس بده و بگو من ديگر تا آخر عمر از تو هديهاى را قبول نخواهم كرد. امروز روز شهادت امام است، آیا براى من گز مىآوريد؟!» اين روش، روش بزرگان بوده است که دارند به ما ياد مىدهند، به ما ادب ياد مىدهند، قانون ياد مىدهند، ارزشها را براى ما روشن مىكنند، روشن مىكنند كه امروز [روز هدیه دادن نیست.] فرمودند: «اگر پدرت هم امروز از دنيا رفته بود، آیا تو گز مىآوردى يا مصيبتديده بودی؟! تو بايد امروز را در حال مصيبت و حزن باشى.» اين يك مسئلۀ طبيعى است و اين مسائل باید روشن بشود و خصوصيات آن براى مردم گفته بشود.
مكتب توحيد و مسير امام عليهالسّلام، مكتب عبور است نه مكتب توقّف و سكون
امّا عرض بنده در آن مجلس قبل اين بود كه مكتب توحيد و مسير امام عليهالسّلام مكتب عبور است نه مكتب توقّف و سكون. امام عليهالسّلام هم عزا دارد و هم عروسى دارد؛ هم جشن دارد و هم فقدان دارد؛ هم مرض دارد و هم صحّت دارد؛ هم ضيق دارد و هم رفاه دارد. همۀ اينها در زندگى امام عليهالسّلام هست. ما از امام و از ائمّه، فقط مصيبتش را گرفتيم و بقيّه را رها كرديم، انگار اين ائمّه فقط براى گريه و زارىِ ما آمدند! اين كه نشد. اين، ماندن در مصيبت است، توقّف در مصيبت است نه توقّف در سيّدالشّهدا.
مدیریت جریان عاشورا توسط امام معصوم، علت تمایز این واقعه با وقایع دیگر تاریخ
همانطورىكه خدمت رفقا عرض كردم، سيّدالشّهدا قبل از واقعۀ كربلا، امام بود، يك امام معصوم بود و همان عصمت امام عليهالسّلام بود كه واقعۀ كربلا را از ساير واقعهها متمايز ساخت. هيچ واقعهاى در تاريخ نبوده است و نخواهد بود [که مثل واقعۀ کربلا باشد،] و بر هر واقعهاى که اسم كربلا گذاشته شود، حرام است و توهين به مكتب تشيّع است و اهانت به مقام عصمت و خطاناپذيرى و تصرّفاتى است كه امام عليهالسّلام در همۀ مراتب دارد. وقايع، خیلی زياد است، افرادِ خيلى خوبى بودند که از دنيا رفتند، شهيد شدند، آنها به جاى خود، همه مأجور، همه محمود و همه مورد رضاى الهى هستند، ولى آنها كربلا نيست. كربلا يك مسئلۀ ديگر است؛ عاشورا نيست، عاشورا يك مطلب ديگر است. مدیر عاشورا سيّدالشّهدا بود، سيّدالشّهدا عنوانى است که مربوط به يك نفر است و او حسين بن على بن ابيطالب علیهمالسلام است، نه آدم ديگر. حالا اگر يكى در قضيّهاى كشته شود آیا ما باید اسمش را سيّدالشّهدا بگذاريم؟! حالا چون كشته شده است آیا او سيّدالشّهدا است؟! نه، اين غلط است. سيّدالشّهدا لقبى است كه اتّفاقاً شيعه باید در حفظ و حراست از اين عنوان و قداست این عنوان بايد كوشا باشد نهاينكه با ضمّ و ضمائم ديگر، اين مقام و موقعيّت را دائماً پايين بياورد، پايين بياورد آنهم يك سيّدالشّهدا، آنهم يكى، آنهم يكى، خب چندتا شد! پس چند هزارتا سيّدالشّهدا داريم! پس امام حسين كداميك از آنها بود؟!
مثل اين ساختمانهايى كه الآن درست مىکنند، بعضى جاها ساختمان درست میکنند و اسمش را كعبه مىگذارند! كعبه يكى است، اسم كعبه فقط براى آن ساختمان خاصّ و آن بناى خاصّ است و در جاى ديگر نمىشود آن اسم را استعمال كرد و حرام است! چون اين اسامى، اسامى توقيفيّه است و جايز نيست كه انسان اين اسامى را در جاى ديگر استفاده كند، چون اين اسامى، هركدامشان بار خاصّ خودشان را دارند، بار معنوى و مفهومىِ خاص خودشان را دارند. مسئلۀ سيّدالشّهدا هم همين است.
لزوم حاکم بودن وزانت و سنگینی بر مجالس عزاداری سیدالشهدا
بنده عرض كردم كه مجالس بايد مجالسى باشد كه در آن مجالس بهنحو متعارف عزادارى بشود، شلوغ كردن و داد و بيداد كردن و مجلس را بههم زدن و...، اين كه عزادارى نيست، اين ديوانگى است! آدم همينطورى بزند و شلوغ و... بکند! چه خبر است؟! اين كه عزادارى نيست. عزادارى اين است كه انسان منظّم، مرتّب، سنگين و رنگين بنشيند و گريه كند كه آن گريه خودش رحمت است و موجب نزول بركت است و موجب حضور نفسِ عصمت در آن مكان است. وقتى كه آن حقيقت عصمت در يك جا ظهور پيدا مىكند، طبعاً افرادى كه در آنجا هستند متأثّر و منفعل مىشوند و از آن حضور رنگ مىگيرند، اين رنگ گرفتن، بهصورت اشك از چشمان انسان مىآيد يا حتّى بهصورت غير اشك، انسان حال انبساط پيدا مىكند، حالش عوض مىشود، سبك مىشود، مىبيند تعلّقاتش كم شده است. حالا اگر انسان بيايد و خودش را مصيبتزده كند؛ يعنى برود در مصيبت، حالا كارى ندارد که اين صاحب مصيبت، امام حسين است یا غير امام حسين است، ما مىخواهيم سينهمان را بزنيم، بر سرمان بزنيم، يك ساعت بر سرمان بزنيم، حالا براى چه كسى سينه مىزنیم؟ برای امام حسين ديگر. اين مىشود تحت تأثير خود مصيبت قرار گرفتن و مصيبتزده شدن.
انسان در عزاداری ائمه نبايد مصيبتزده شود بلکه بايد غالب بر مصيبت باشد
انسان نبايد مصيبتزده شود؛ انسان بايد غالب بر مصيبت باشد، حاكم بر مصيبت باشد؛ نبايد خود را ازدست بدهد؛ نبايد خود را گم كند؛ نبايد از خود بيرون بيايد، این غلط است.
چقدر سيّدالشّهدا علیهالسلام در شب و روز عاشورا، حضرت زينب سلاماللهعلیها و ساير افراد را دعوت به صبر مىكرد؟! مگر ما نداريم که حضرت فرمودند: «لایَذهَبنَّ بِحِلمك الشَیّطان؛1 مبادا شيطان حلم تو را بربايد! عنان اختيار را از كفت بربايد.» اين حرفها، حرفهاى امام حسين است. يعنى داد نزن، شيون نكن، مسلّط باش. حالا يك وقت مسئله اصلاً از اختيار انسان خارج مىشود، در آن بحثى نيست، آن اشكال ندارد. ولى نه، انسان بيايد خود را در اين وادى بيندازد، گريهاش نمىآيد، دائماً داد بزند! گريهات نمىآيد خب ساكت بنشين. خودشان فرمودند: «مَن بَكىٰ أو أبكىٰ أو تباكىٰ وَجَبت لَه الجَنّة»؛2 امام صادق عليهالسّلام فرمودند:
«كسى كه بر مصيبت ما گريه كند، يا اينكه بگرياند (همين ذاكرينى كه مىگريانند و مصائب را نقل مىكنند) يا اگر از اين دو قسم نيست، حالش طورى نيست که گريهاش بگيرد، خب خود را به حال حزن دربياورد (اين به حال حزن درآوردن يعنى خود را داخل در اين مسير كردن، داخل در اين رودخانه كردن) در اینصورت، وجبت له الجنّة.»
خب بايد هم همينطور باشد، چون داخل در رحمت شده است، داخل در رحمت واسعۀ امام عليهالسّلام شده است. خب به همين مقدار از ما خواستند، كافى است، تمام شد، ديگر اين چيزها را ندارد.
وقتى كه سينه زده مىشود، باید آرام سينه زده شود. مىگويند: «ديگر محكم بزن! به هر اندازه كه امام حسين را دوست دارى محکمتر بزن»! بابا اين مريض مىشود، جراحت پيدا مىكند. مگر اين كارها درست است؟!
لزوم عزاداری در مدت زمان مشخص و متعارف، نه در زمان طولانی
مقدار عزادارى بايد مشخّص باشد، يك مقدار متعارفى باشد كه انسان بيايد و در آن حال و هوا قرار بگيرد، فيض ببرد و تمام شد. حالا سه ساعت سينه بزند که چه؟! بعضىها بندگان خدا را يك جا حالا برای نهارى يا شامى دعوت مىكنند و تصوّرشان بر اين است كه حالا چون قرار بر اين است كه اطعامى باشد، ديگر حالا هرچه مىشود تا جان دارند و رمق دارند سینه و... بزنند كه يك وقت اين پولى كه اينجا خرج مىشود حرام نشود! بابا همان يك ربع اوّل را به تو ثواب دادند، بقيّۀ آن ديگر هرچه آنهايى كه آنجا هستند و اين شكمشان غرغر مىكند و از سويداى دل دارند تو را دعا مىكنند، همۀ آن دعاها به تو مىرسد! همان يك ربع اوّل، بيست دقيقه، نيم ساعت، يك روضه و يك سينهزنی و تمام شد، تمام شد. ديگر اينهمه تا ساعت يك بعد از نصفهشب، موقع عزادارى را شور بدهيم، نه! اينها توقّف در مسئله است! اين مصيبتزده شدن است. سيّدالشّهدا نمىخواهد بگويد بايد در من مصيبتزده شويد، اگر شما در من مصيبتزده شديد، با اين كارتان مرا ازدست داديد.
انتخاب مسیر حق، هدف از برگزاری مجالس اهلبیت علیهمالسلام
در اين مجالس بيا بهدنبال اينكه، چه راهى را براى خودت اختيار كنى كه آن راه، تو را به من نزديك كند، به هدف من نزديك كند. يك روضه انجام بدهيم، يك ذكر مصيبت انجام بدهيم، ده دقيقه، يك ربع، در حالت آرامش، با صداى متعارف و با صوت متعارف، نه با دادهايى كه طاق پايين بيايد، نه با نعرههايى كه زن حامله، بچّه سقط كند، نه با اين چيزها! آنوقت اثرش را در خودتان ببينيد كه آیا اين اثرش بيشتر است يا اينكه تا ساعت دو بعد از نصفهشب خودتان را تكّه پاره كنيد و بعد بلند شويد بياييد بيرون و مثل آدم مريض بيفتيد يكطرف؟! كدام اثرش بيشتر است؟! در كدامیک، احساس سبكى و انبساط و حيات براى انسان حاصل مىشود؟ در كداميك از اينها؟!
دین یعنی وحدت و معیت با ولایت در تمامی مظاهر شادی و غم
آنهايى كه تصوّر كردند دين فقط گريه كردن است، آنها سخت در اشتباه هستند. آنها يك طرفِ سكّه را ديدند، دين، گريه نيست، دين عشق است؛ محبّت است؛ مودّت است؛ وحدت است؛ معيّت است. خودشان فرمودند: «هلِ الدّین الاّ الحُّب و البُغض»؛1 بغض نسبت به اعداء و حبّ نسبت به راهيافتگانى كه دست انسان را مىگيرند. مگر غير از اين است؟ دين، محبّت است. محبّتِ اهلبيت علیهمالسلام اصل و اساس دين است. اگر اين محبّت را از ما بگيرند، هيچ چيز در دست ما نيست. اگر الآن محبّت امام زمان ارواحنافداه را از ما بگيرند، چه مىشود؟ مىشويم ربات، ما ربات هستيم، فقط ربات. اين محبّت است كه انسان را مىبرد و نزديك مىكند و در مصيبت آنها همراه با آنها، صاحب مصيبت و محزون مىكند و در شادى آنها، صاحب نشاط مىكند.
غلط بودن روضهخواندن در تولد ائمه علیهمالسلام
بعضىها هستند که در تولّد ائمّه علیهمالسلام هم روضه مىخوانند! این غلط است. تولّد ائمّه كه ديگر روضه خواندن ندارد، در اعياد كه ديگر روضه خواندن نداریم. اينها مىبينند، از همين ذاكرينى كه درآمدند و ديگر هر شعرى را مىخوانند و هرچه برایشان پيدا شود میخوانند و هيچ توجّهى هم به مفاهيم و امثالذلك ندارند، اینها مىبينند چيزى خواندند ولى همچنين نشد، نچسبيد، به ايشان نچسبيده، تا سينه نزنند و شور ندهند مفيد فائده نمىشود، آقا عيد ائمّه را هم به كربلا و... مىزنند! حالا خوب شد يك كربلايى هست والاّ نمىدانستند به كجا بزنند! بزنند و همينطورى كه چه؟ اینكه ما ديگر عيدى نداريم و همهاش عزا است! نهخیر، ائمّه عيد داشتند، مصيبت داشتند، شادى داشتند، غم داشتند، همه چيز داشتند. ما امام حسين را که فقط با گريه نمىخواهيم. امام حسين را با همۀ حالاتش مىخواهيم. فرض كنيد اگر سيّدالشّهدا در اينجا مىآمد و شبى بود که شب جشن و شادى بود و خودش هم مىخنديد، آیا ما باید در اینجا برای او گريه كنيم؟! حضرت میفرمايد: من خودم دارم مىخندم، شما به چه چيز من دارید گريه مىكنيد؟! به چه چيز من داريد گريه مىكنيد؟! من خودم دارم مىخندم، من خودم خوشحالم، من خودم در اينجا شاد هستم.
عدم توقّف و سكون در مكتب توحيد
در مكتب توحيد، توقّف نيست، سكون نيست، فقط چرخش بر يك محور نيست، محورهاى متعدّد در مكتب توحيد مورد آزمايش و آزمون قرار مىگيرد و انسان بايد از آنها عبور كند. اين مسئله است كه مىتواند انسان را حركت بدهد و به جلو ببرد نهاينكه انسان بخواهد فقط در اين مسئله متوقّف شود، و بخواهد در اينجا بايستد. امام عليهالسّلام، حقيقت ربطيّۀ ولايىِ بين پروردگار و بين خلق است، باید به اين معنا رسيد، باید به اين نكته رسيد. اگر ما بخواهيم به امام عليهالسّلام، فقط از دريچۀ غمها و حزنها و مصائبى كه بر او آمده، نگاه كنيم، نمىتوانيم همۀ آن جنبهها را تجربه كنيم، نمىتوانيم. خود را محصور كرديم، محصور در اين مسئله كرديم.
يك وقت من در يكى از همين مجالس عنوان خدمت رفقا عرض كردم که اگر سيّدالشّهدا عليهالسّلام واقعۀ كربلا را نداشت و به همين موت طبيعى، مرض، سكته و ساير علل ظاهرى از دنيا مىرفت، خب ما چهكار مىكرديم؟ آیا راهمان بين خود و خدا بسته مىشد؟! آیا ديگر هيچ چيزی نبود؟! نه، سيّدالشّهدا فوت كرده، از دنيا رفته، به همين جهت ظاهرى، تمام شد، حالا چهكار كنيم؟ البته حالا كه همۀ ائمّه را شهيد كردند، حالا يا سم دادند و يا زدند و كشتند دیگر. پيغمبرش را هم سم دادند و کشتند! همان دو نفر، عايشه و حفصه، پيغمبر را كشتند؛ «والله لَقَد سَمَّتاه»؛1 امام صادق عليهالسّلام مىفرمايد. خود پيغمبر را هم سم دادند و كشتند، دخترش را هم كشتند. توسط چه كسانى؟! بَهبَه! مفاخر اسلام! بهخاطر حفظ اسلام دختر پيغمبر را هم مىكشيم! بسیارخوب! و بقيّه را هم همينطور!
موت طبیعی و شهید نشدن، دلیل نقصان شخص نیست
حالا من اين فرض را الآن در اينجا براى شما مطرح مىكنم، همانطورىكه ما به همين علل و عوامل ظاهرى متأثّر مىشويم و از دنيا مىرويم، اگر ائمّۀ ماهم مثل ما اينطور از دنيا مىرفتند [ما چهکار میکردیم؟!] مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ چطوری از دنيا رفتند؟ با سكتۀ قلبى بود ديگر، حالا مگر حتماً بايد شهيد بشوند؟ چه كسى گفته بايد شهيد بشوند؟ مرحوم آقاى حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ اين ولىّ الهى چطوری از دنيا رفتند؟ با همين علل و عوامل ظاهرى و بيمارىهاى ظاهرى ديگر. در بيمارستان بودند و دكتر ترخيص نمىكرد، ايشان مىفرمودند: «من را به منزل ببريد.» او مىگفت: «نمىشود.» رو كردند به دكتر و فرمودند كه «من فقط امشب زنده هستم، من را به منزل ببرید، طبابت فايده ندارد.»2 و بالأخره اجازه دادند كه از بيمارستان ترخيص شوند و ایشان را به منزل آوردند. مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ چطور از دنيا رفتند؟ با همين استسقاء، ناراحتى كبد، هپاتيت، با اين از دنيا رفتند.3 حالا شخصى كه داراى مراتب مىشود، مگر حتماً بايد به يك طريق غيرعادى از دنیا برود؟!
نکتۀ مهم، معیت با امام علیهالسلام در همۀ احوال است
در بعضى از تعبيرها نشنيديد كه میگویند: «مردن در بستر، براى فلانى كم بود.»! چرا كم است؟! چرا كم است؟! چرا انسان حتماً فقط بايد به يك طريق خاصّى از اين دنيا برود؟! چه كسى گفته؟! اينهمه از بزرگان مگر به همين كيفيّت از دنيا نرفتند؟ خود همين افراد مگر به همين كيفيّت ظاهرى از دنيا نرفتند؟ همينهايى كه اين حرفها را مىزدند. حالا چه شد؟ هيچ. مسيرى است که خدا تعيين كرده است، حالا يك نفر بايد با اين بيمارى از دنيا برود، آن يكى بايد با آن بيمارى از دنيا برود، آن يكى در پروندهاش نوشته شده كه بايد در ميدان حرب و جهاد از دنيا برود. حالا مرحوم آقا كه ولىّ الهى است، آیا چون با ايست قلبى و سكته و امثالذلك از دنيا رفتند، ثواب جهاد در راه خدا و شهادت را به ايشان نمىدهند؟ نه، مىدهند، بالاترش را هم مىدهند! چرا؟ چون وحدت دارد، معيّت دارد. اگر اين شخص در روز عاشورا بود و با اصحاب سيّدالشّهدا بود، آيا جزو همان افرادى بود كه شب عاشورا گذاشتند و رفتند و از تاريكى خيمه استفاده كردند يا از افرادی بود که پاى كار مىماند و تا آخر هم مىايستاد و مانند زهير بن قين و بقيّۀ اصحاب وفادار حضرت كه به حضرت عرض مىكردند: «اگر هزار مرتبه ما را بكشند و چه كنند و خاكسترمان را فلان كنند، ما دست برنمىداريم»؟1 از کدامیک بود؟ مىايستاد، ایشان همچنين مردى بود. پس ایشان با آنها است. فقط فرقش اين است كه زمانه، هزار و دويست سیصد سال او را ديرتر به دنيا آورده است كه آنهم دست خودش نبوده است، مگر آمدن ما به این دنیا دست خودمان است؟ نه.
حالا اگر در روز قيامت ما به امام حسين علیهالسلام بگوييم كه ما چه گناهى كرديم كه در روز عاشورا نبوديم و اگر بوديم مانند اصحاب تو فداكارى مىكرديم، حالا چرا خدا ثواب را به آنها مىدهد و به ما نمىدهد؟ امام حسين چه جوابى دارد که به ما بگويد؟! مىگويد: خب شما نبوديد. مىگوييم: مگر بودن دست ما بوده است؟ خب شما ما را امتحان مىكرديد، ما را در آن زمان امتحان مىكرديد و مىديديد كه آیا ما جزو آن فرارىها بودیم يا جزو آنهايى كه ماندند و تا آخر هم ايستادند و ذرّهاى ترديد و اضطراب و شك در وجود آنها نبود؟ حضرت مىفرمايد: «هان! من جاى حق نشستم؛ من جاى عدل نشستم؛ من جاى انصاف نشستم. اگر خودت را در موقعيّتى احساس كنى، [تو هم جزو همانها هستی که در آن موقعیت هستند؛] «مَن رَضِىَ بِعَمَلِ قَومٍ فَهوَ مِنهُم»2 برای اینجا است.
من مىگويم كه ما رفقا باید در اين مجالس این احساس را بهدست بياوريم، نهاينكه مرتب در سر همدیگر بزنيم، نهاينكه سر و صدا و فرياد بكنيم. با سر و صدا اين احساس براى آدم پيدا نمىشود.
تبعیت از امام زمان واقعی یعنی عمل به دستورات و تکالیف الهی
مىدانيد قضيّهاش، قضيّۀ چيست؟ يكدفعه ما با مرحوم آقا به سفر حج رفتیم، همان سفر اوّل، عدهاى از يكى از اين هيئتهاى درجهيك طهران، از مديران و مؤسّسين هم در كاروان ما بودند، در آن زمان من هفده سالم بود، جریان نيمۀ شعبان بود كه خيلى مفصّل جشن مىگرفتند و چه و چه! حالا ديگر من بيشتر توضيح نمىدهم كه خداىناكرده قضيّه و مسئلهاى براى شخصى نباشد، منظور رسيدن به مطلب است، خودم يادم هست كه يك شب يكى از اينها به يكى از همين افراد مىگفت: «فلانى! سه روز است كه بهخاطر امام زمان كفش را از پايم درنياوردم!» این به او گفت: «رفيق پس چطور نماز خواندى؟!» گفت: «نماز! نماز اينجا نيست! اينجا فقط امام زمان است، نماز را كنار بگذار، نماز را همه وقت مىشود خواند.»!
خب اين چه امام زمانى است كه نماز را از تو گرفته است؟! اين چه امام زمانى است؟! اين چه امام زمانى است كه حكم واجب و تكليف را از تو گرفته است؟! مىگفت: «به خودش قسم سه روز است كه كفشم را از پايم درنياوردم.»! حالا نمىدانم به چه كيفيتى مىخوابيد! اگر راست مىگفت، حالا خوابش و مسائل ديگرش را چطوری انجام میداد، بايد يكخرده در اين قضيّه فكر كرد! با کفش که نمیشود...! لابد اینها بهتر مىدانند که...! حالا اين امام زمانى كه نماز واجب را از آدم بگيرد، آیا اين امام زمان بهدرد مىخورد؟! آیا اينها تخيّل نيست؟! اين چيست؟ اين در امام زمان توقّف كردن است، در امام زمانِ تخيّلى نه در امام زمانِ واقعى. امام زمان علیهالسلام و ارواحنافداه مىفرمايد: «نمىخواهد براى من اينقدر خودت را به تعب بيندازى. بايد به اندازه و روى حساب و بدون جنجال و هياهو و بدون تئاتربازى و بدون چشم و همچشمى، روزى چهار ساعت، پنج ساعت کار کنی و بعد هم بلندشو برو، از حقّ زن و بچّهات نبايد بزنى، از حق رفيقت نبايد بزنى، غذايت را باید بخورى، تمام کارهایت منظّم، روزى چهار يا پنج ساعت هم مىخواهى براى من بياى اين شعائر را انجام بدهى، اشكال ندارد. كفش درنياوردن يعنى چه؟! نماز نخواندن يعنى چه؟! اين حرفها چيست؟!
قیام امام حسین برای اقامه ارزشها و اقامۀ عدل و داد
ما همين مسئله را در مصيبت امام حسين علیهالسلام داريم، همين قضيّه، آن به يك نحو و ماهم به يك نحو، خيال مىكنيم هرچه اين مسئله (عزاداری) بيشتر بشود، حال ما بهتر و نزديكتر و آن مسئله بهتر مىشود! امام حسين مىفرمايد: «لازم نيست شما در آنجا باشى، لازم نيست در كربلا باشى، آیا احساست اين است كه اگر با من بودى جانت را فدا مىكردى؟ مىگوييم: هان! اجازه بده فكر كنم، زود جواب ندهیم، نگوييم: بله يابن رسول الله، نمىخواهد يابن رسول الله بگويى، برو فكر كن، برو فكرهايت را بكن، بسنج، موقعيّت خودت را بسنج، موقعيّت سيّدالشّهدا را بسنج، دنيا و اعتباريّت دنيا را بسنج، يكىيكى اين نقطهها را بياور در كنار هم قرار بده، مَجاز بودن دنيا را بياور. اينها را در همين مجالس امام حسين بايد ياد بگيریم. فقط بر سر زدن فايده ندارد، بر سر زدن، اينها را در ذهن ما نمىآورد. اعتبارى بودن دنيا را بسنج، مرضها را بسنج، آخرت خودت را بسنج، فلاح و رستگارى را بسنج، سعادت ابدى را بسنج، آن عمرى را كه خدا به تو داده بسنج، همۀ اینها را که سنجيدى، آن نور و بهاء و بهجت را در نظر بياور، آن ظلمتِ نفس و عواقب آن را در نظر بياور، آن عالم بهجت را در نظر بياور، آن صفا را در نظر بياور، آن توحيد را در نظر بياور، بنشين يكىيكى روى اينها فكر كن، فكر كن.
لزوم تبعیت از اهداف امام حسین علیهالسلام
من به اين رفقا مىگويم وقتى كه به زیارت میروید، وقتی که زيارت را انجام دادید، برويد يك گوشه بنشينيد، از زياد خواندن چيزى بهدست آدم نمىآيد، برويد يك گوشه بنشينيد و فكر كنيد. برويد آن گوشه مقابل ضريح سيّدالشّهدا، مقابل ضريح موسى بن جعفر، مقابل ضريح امام رضا عليهمالسّلام بنشينيد و خودتان را ببريد در امام رضا، در موسى بن جعفر، آن وضع، آن حال و ببينيد چند مَرده حلّاج هستيد؟ تا چقدر مىتوانيم خود را در زمرۀ پيروان امام دربياوريم؟! آيا اگر ما در آن زمان بوديم همين كارها را مىكرديم يا نه؟ ببينيم آنها از ما چه مىخواهند؟ امام حسين مىگويد: «تو نمىخواهد تقاضا كنى كه ای کاش در روز عاشورا بودى، تو بيا ببين من براى چه شهيد شدم و فرزندان و اهل بيت خودم را به چه روزگارى انداختم؟ براى اينكه ارزشها را اقامه كنم و اخلاق را اقامه كنم و عدل و داد را اقامه كنم. تو اين عدل و داد را در زندگيت بياور، در ارتباط با رفيقت، عدل را بياور. يواش يواشكى رد نكن و برو! وقتى که جايش مىرسد، در آنجايى كه منفعتى هست، حساب كن، مسائل را در نظر بگير نهاينكه حالا مىگذرد، يواشكى چشم را ببند و برويم، او هم به بزرگوارى خودش هيچ چيزی نمىگويد، نه، تو برو سراغ او. يا اينكه وقتى مسئلهاى به نظرت مىرسد دنبال آن برو، اگر رفتى و اين كار را كردى، با من هستى، اگر نه، بيخود ادّعا نكن، بيخود طلب نكن، بيخود طلب نكن كه ما خوب راه همه را بلد هستيم. اگر قرار بشود بياييم از افراد امتحان بگيريم، آنوقت معلوم مىشود كه چند نفر در اين امتحان قبولى آوردهاند.
انسان بايد هميشه خودش را جانبركف در خدمت امام عليهالسّلام احساس كند. كسى كه خودش را جانبركف احساس مىكند، آیا آنوقت ديگر مىتواند هر كارى بكند؟ فرض اين است كه جانبركف است ديگر، (جانبركف، جانبركف است) يا نه، ادّعا است؟! اگر جانبركف است آنوقت مىگويند: شما در اينجا بايست، در اينجا اين كار را انجام بده.
سلمان چه مقامى داشت؟ رسيد و با اميرالمؤمنين علیهالسلام وحدت پيدا كرد، با ولايت وحدت پيدا كرد و جزو آن شد. راجع به سلمان داريم: «سلمانُ مِنّا أهلَ البَیت»1 مرحوم آقا مىفرمودند: «در بعضى از عبارات راجع به افراد داريم: ”منّا أهل البیت“ و در بعضىها ”منّا“ است، آن «منّا أهل البیت» بالاتر است.» «منّا» هم در همان وادى است، در همان خيمه قرار داد و در همان مسير قرار دارد، ولى«منّا أهل البیت» بالاتر است.
امام صادق علیهالسلام مىفرمايد: «سلمان منّا أهل البیت؛ سلمان از ما اهلبيت بوده است.» حالا سلمان مگر شهيد شد؟ نه، اتّفاقاً خيلى هم عمر كرد. بعضىها صد و هشتاد سال نقل مىكنند و بعضىها دويست سال و من در يك جا سيصد و بيست سال هم ديدم!2 حالا ديگر نمىدانم نقطۀ آن عوض شده، چه شده، گفتند: «حالا که سن او زياد است، يك دندانه هم ما اضافه كنيم»!
لزوم پرهیز از تخیلات و توهمات
آخر مىگويند: «يكى از همين مورّخين، از همين افراد، داشت تاريخ عاشورا مىنوشت و بعد منشى او گفت: ”آیا سّيدالشّهدا سى هزار نفر [را کشت؟!] بابا اصلاً كل افرادى كه كربلا آمدند سى هزارتا نبودند!“ گفت: بگذار همهشان را بكشد، فلان فلان شدهها را بگذار بكُشد.»! بالأخره يك قضيۀ تاریخی [را باید درست نقل کرد.] حتّى سيصد هزار هم نقل شده! به اين نحوه كه [صحیح نیست.]
مرحوم حاج ميرزاى دربندى، ايشان در تاريخ و جريان كربلا يك كتابى دارد که مىگويند: علما به اين كتاب خيلى توجّه نداشتند؛3 زيرا ايشان فردى بود كه به همين مسئلهای كه عرض كردم، به مصيبتزدگى مبتلا بود. يعنى مصيبت سيّدالشّهدا آمده بود و بر او غلبه كرده بود و تمام وجودش را مصيبت گرفته بود. نقل مىكنند: «يكدفعه در حرم سيّد الشّهدا عليهالسّلام پنجرههاى ضريح را گرفته بود و سيّدالشّهدا را قسم مىداد كه تو را به حق مادرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها، در روز قيامت شمر را شفاعت نكن»!4 خب به تو چه مربوط است كه اين سيّدالشّهدا، شفاعت بكند يا نكند، مگر چيزى از تو كم مىشود؟! تو چه كاره هستى كه داری براى امام تكليف تعيين مىكنى، آنهم با قسمهاى [این شکلی؟!] او هم شنيده بود كه كسى كه ائمّه علیهمالسلام را به مادرشان قسم بدهد، آن دیگر ردخور ندارد و ائمه آن درخواست را انجام مىدهند. حالا اگر در روز قيامت امام حسين خواست شمر را شفاعت كند، خب چه مىشود؟ ما نمىگوييم اين كار را انجام مىدهد، بالأخره هر چيزى روى حساب و كتاب است، حالا ما اين را فرض كنيم، حالا اگر بخواهد شفاعت كند، چه اتفاقی میافتد؟! اين چيست؟ اين مصيبتزدگى است. يعنى ديگر تو امام حسين را قبول ندارى، تو تمام وجودت فقط رفته در مصيبت و نمىخواهى از آن خارج بشوى. چرا نمىخواهى امام حسين را بالاتر از مصيبت ببينى؟! چرا نمىخواهى آن رحمت امام حسين را بالاتر از همه چيز ببينى؟! چرا نمىخواهى خودت را نزديك به آن افق كنى و از آن افق به جريانات نگاه كنى؟! چرا؟! همين، فقط در اين مصيبت مانديم و دیگر كسى حرف نزند!
الآن در بسيارى از اين بلاد هند و پاكستان و امثالذلك، براى سيّدالشّهدا خيلى مصيبتزده هستند، تمام اينها به اين قضيّۀ مصيبتزدگى مبتلا هستند، هر كسى بيايد و هر دروغى را بگويد ولى مصيبت عاشورا را بدتر كند، اين پيش مردم محبوبتر است! هر دروغى که مىخواهد بگويد! چندى پيش بود شنيدم:
سيّد عالمى در هند يا در پاكستان، ظاهراً در هند بوده، گفته: «در شب عاشورا سيّدالشّهدا و اصحابشان رفتند غسل كردند، خودشان را تنظيف كردند.»1 آن مسجدیها این عالم را زدند و از مسجد بيرون كردند و تبعيدش كردند كه «تو به چه حقّى آمدى اين حرف را زدى؟ يك قطره آب پيدا نمىشد، در شب عاشورا آب غسل از كجا پيدا كردند؟!»
آن عالم گفته: «بابا من در تاريخ خواندم، دارم واقعيّت را بيان مىكنم.»
آنها گفتند: «نه اصلاً تو حق ندارى این مطالب را بگویی.»!
حالا اگر بگويد: «امام حسين از وقتى كه از مادر به دنيا آمد لب به آب نزد! پنجاه وهفت سال از سنّ امام حسين گذشت و تمام اين پنجاه وهفت سال در عطش بود و در چه بود!» میگویند: «هان! اين درست است! اين درست است!»
حرکت انسان در مسیر توحید، تنها هدف سیدالشهدا از جریان کربلا
همۀ اينها تخيّلات است؛ همۀ اينها توهّمات است. امام حسين كه نخواسته ما در روز عاشوراىِ تخيّلى گير كنيم. سيّدالشّهدا خواسته ما را در روز عاشوراىِ عقلانى حركت بدهد، در روز عاشوراى منطقى، در روز عاشورايى كه مظاهر جمال الهى به نحو اتمّ در تاريخ خلقت ظهور پيدا كرد، سيّدالشّهدا مىخواهد ما را در اين وادى حركت بدهد و در آنجا راه ببرد.
لذا به حضرت زينب سلاماللهعلیها توصيه مىكند: «لایذهبنّ بحلمك الشّیطان؛ شيطان نيايد صبر تو را ببرد، شيطان نيايد حلم تو را ببرد، هميشه خدا را ببين، هميشه خود را بر اين جريانات، غالب ببين، دلت شكست اشكال ندارد، گريه كردى اشكال ندارد، ولى هميشه خود را مسلّطِ بر اوضاع فرض كن.» حضرت زينب مىآيد در مجلس ابن زياد و او به حضرت مىگويد: «كار خدا و قهر خدا را با برادرت چگونه ديدى؟!» حضرت مىفرمايد: «لا نراهُ إلاّ جمیلاً؛2 نمىبينم او را مگر زيبا!» حضرت زينب اين حرف را براى خود را ازدست ندادن، نگفت؛ بهخاطر اينكه حالا درمقابل او خود را نبازد، نگفت، بهقول ما بهخاطر اینکه خودش را از دسته نيندازد؛ بهخاطر اينكه حالا او را بكوباند، نگفت، نه، همۀ اينها تعابير ما است، تعابير ما است كه در وقايع مختلف، از اين تعابيرى داريم كه صدتاى آن يك غاز هم ارزش ندارد، چون نسبت به اينها هيچ پشتوانهای ندارد. حضرت زينب آن احساس خود را بيان كرد، حضرت زينب دارد آن جمال مطلق الهى را در اين جريان مشاهده مىكند، مگر مىتواند حتى غير از اين بگويد؟! زبانش به غير از اين نمىگردد، زبان حضرت زينب اصلاً به غير از اين نمىگردد، فكر نمىكند، همينطورى اين كلمات از قلب برمىخيزد و جلو مىآيد، چون آن جمال را در نقطۀ اتَمّ احساس كرده است و حاضر است هزار بار اين قضيّه تكرار بشود و آن جمال ازدست نرود! اگر هزار بار تكرار شود حاضر و آماده است! حضرت زينب براى هزار كربلاى ديگر آماده بود! خدا چيزى را به او چشانده و او را در افقى قرار داده كه دارد واقعيّت را مىبيند، عين واقع را در اينجا مىبيند، آن مصيبت هم به جاى خودش، وقتى كه سر حضرت را مىبيند آن مسائل برايش حاصل مىشود، آن گريهها حاصل مىشود، و این طبيعى است، بالأخره حضرت زينب انسان است، نفس دارد. رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم، فرزندش حضرت ابراهيم علیهالسلام از دنيا رفت، گريه كرد و فرمود كه: «ما تسليم هستيم و قلب شكسته مىشود و اشك جارى مىشود و ما غير از رضاى الهى چيزى را نمىخواهيم.»3 همان كيفيّت مىآيد و حاصل مىشود. آن خليفه دوّم بود كه مىآمد مىگفت: «اين كارها را كنار بگذاريد، اين مسائل را كنار بگذاريد»4 و كار رسول خدا را مورد اعتراض قرار داده بود!
حزن كه اشكال ندارد، قلب شكسته مىشود و اشك از چشم انسان مىآيد. ولى در عين اينكه اين اشك مىآيد، اين قلب مىخواهد از شدّت شعف كه چه دارد در اينجا حاصل مىشود و اين خدا چگونه دارد نسبت به اين بندگانش هنرنمايى مىكند، [منفجر شود!] وقتی که اين حالت را احساس مىكند، اصلاً قلب مىخواهد منفجر شود.
لذا اين مسئله مسئلهاى است كه بايد به اين مطلب پى برد. كسانى كه اهل حقيقتاند و اهل توحيدند و اهل سيرند، اينها به اين مطالب مىرسند، به حقيقت اين مطالب مىتوانند دست پيدا كنند.
هدف از انجام تکالیف الهی، رسیدن به مرحلۀ عبودیت است و بس
من شنيده بودم: «بعضىها هستند که وقتی میخواهند نمازشب بخوانند، در كفنشان نماز شب مىخوانند براى اينكه عذاب قبر از آنها برداشته شود.» پس تو نمازشب را براى عذاب قبر مىخوانى، دیگر براى خدا نمىخوانى!
يا افرادى هستند كه مىگويند: «ما چند دوره قرآن بر روى قبرمان خوانديم که عذاب قبر نداشته باشیم.» من حتّى از بعضى شنيدم كه: «سه دوره قرآن روى قبرمان ختم كرديم كه عذاب قبرمان برداشته شود.»!
مگر انسان قرآن را براى عذاب قبر مىخواند؟ قرآن را بايد براى رسيدن به مطالبش خواند، براى رسيدن به آن نورانيّتش خواند، براى رسيدن به آن مفاهيمش خواند. در آيات قرآن بايد تأمّل كرد، آيات قرآن آيات كليدى است، انسان بايد آیات قرآن را جلوى چشمش قرار بدهد نهاينكه براى عذاب قبر بخواند، نهاينكه انسان كفن را بپوشد و در آن نمازشب بخواند.
اويس قرن داشت از يك جا مىگذشت ديد يك نفر قبر كنده و دارد در آن قبر نماز مىخواند. گفت: «چه كار مىكنى؟!» گفت: «نماز مىخوانم.»
ـ: «براى چه؟»
ـ: «براى اينكه عذاب قبر نداشته باشم.»
ـ: «چند سال است که داری نماز مىخوانى؟»
ـ: «بيست سال.»
ـ: «بيست سال است كه داری از خدا دور مىشوى.1
اويس مطلب را فهميده، اويس رند است، او مىداند كه بايد عذاب قبر را كنار گذاشت، باید از فكر آن بيرون رفت، سؤال نكير و منكر را باید كنار گذاشت، این مسائل را باید كنار گذاشت. وقتى كه مىگويد: الله اكبر، فقط خدا در نظر او بيايد. الله اكبر قرضهايم را بدهم! الله اكبر درد كمرم خوب شود! الله اكبر فلان بيمارى بد را دارم درمان شوم! الله اكبر...! تمام اينها توهّمات است، تمام اينها تخيّلات است، اينها هست، عذاب قبر و... هم هست، آنها هم به جاى خود، آنها هم توهمات است.
اميرالمؤمنين عليهالسّلام دارد به ما راه ياد مىدهد، مبنا دارد به ما نشان مىدهد، معيار دارد در اختيار ما مىگذارد، اینکه مىفرمايد: «من نماز نمىخوانم براى اينكه در بهشت بروم.» اين برای همين است. آن نمازى كه در آن نماز این باشد كه انسان به بهشت برود، آن ديگر نماز نيست. اينها دارند به ما ياد مىدهند. اين حرف از من نيست، از خود ائمّه علیهمالسلام اين مسائل رسیده است. «و نماز نمىخوانم بهخاطر اينكه به جهنّم نروم.»1 يعنى وقتى كه مىگويم: الله اكبر، دیگر کاری به جهنم رفتن و نرفتن ندارم. چون اگر اینطور نباشد وقتی که بگویند جهنمی در کار نیست دیگر میرویم دنبال کارمان دیگر، دیگر نماز نمیخوانیم.
يكدفعه به رفقا گفتم که اگر از امشب، شب جمعه، در تاريخ فلان به ما بگويند ـ حالا فرض است ديگر، فرض كه اشكال ندارد ـ در امشب توقيعى از ناحيۀ حضرت ارواحنافداه بيايد كه «ما ديگر نماز را برداشتيم.» مىگوييم: بَهبَه! يكى يك جعبه شيرينى مىخريم و پشتك مىزيم و ديگر تمام شد، جهنّم درش بسته شد، سوختش تمام شد، اين آتشها ديگر همه خاموش شد! بنشينيم با خودمان فكر كنيم، اگر واقعاً اينطور باشد چه حالى براى ما پيدا مىشود؟ آیا خوشحال مىشويم يا نه؟ اگر ديديم خوشحال شديم، هان، قافيه را باختيم، قافيه را باختيم. يك فكرى با خودمان بكنيم. من دارم معيارها را در اختيارتان قرار مىدهم، بنشينيم فكر كنيم، اگر بگوییم: الحمدلله! بابا راحت شديم! بَه عجب امام خوبى است! بَهبَه چقدر خوب است اين امام بيايد يكىيكى تکالیف را بردارد! امشب نماز، هفتۀ بعد هم روزه، هر هفته يكىيكى تکالیف را بردارد! امّا اگر مثل مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بودیم، البته نه حالا مثل او، [مقداری خودمان را به افکار ایشان نزدیک میکردیم، دیگر نمیگفتیم که بَهبَه راحت شدیم!] ایشان میفرمايد: «اگر در عالم برزخ يا در روز قيامت خدا بگويد که من ديگر نماز را برداشتم، آنجا ديگر چه خاكى بر سر كنم؟» او فهميده است که میگوید: «اگر خدا روز قيامت بگويد که ما از تو نماز نمىخواهيم، اين را ديگر چهكار كنيم؟!» او متوجّه شده است كه در اين نماز چه خبر است! او كلام اميرالمؤمنين عليهالسّلام را فهميده كه مىفرمايد: «من بهخاطر جهّنم نماز نمىخوانم، بهخاطر عقاب نمىخوانم، اصلاً در موقع نماز عقاب را در نظر نمىگيرم، اصلاً در موقع نماز به اين خاطر نمىخوانم كه اگر نخوانم عقاب است.»
آیا ما اينطورى نيستيم؟ آیا خدايى ما اينطور نيستيم که وقتى داريم نماز مىخوانيم به فکر این هستیم که نماز را بخوانیم که اگر نخوانیم پشتش چوب است و فلان است، برویم زود بخوانیم؟! آیا تا حالا هيچ فكر كرديم كه الآن سعادتى دارد ازدست ما مىرود؟ آیا تا حالا هيچ فكر كرديم كه الآن فيضى دارد مىآيد و منتظر است كه ببیند ما الآن نماز را مىخوانيم يا نه؟ آیا تا حالا هيچ به اين فكر كرديم و با اين نيّت رفتيم نماز بخوانيم تا آنوقت ببينيم این نماز چقدر فرق مىكند؟ آیا تابهحال با اين نيّت بهسمت نماز ظهر، نمازشب، نماز مغرب و عشا و صبح رفتيم يا نه، نماز ما به آن نیت ترس از جهنم و... است؟!
«بَل وَجَدتُك أهلاً لِلعبادَة فعَبدتُك»؛1تو را اهل عبادت يافتم، بايد من تو را عبادت كنم، وظيفۀ بندگى من است كه تو را عبادت كنم، بيايم با تو راز و نياز كنم، بيايم فقر خودم را به تو نشان بدهم، بيچارگى خودم را به تو نشان بدهم، آن موقعيّت تو را در نظر بگيرم، موقعيّت خودم را در نظر بگيرم، با تو حال كنم، تو در مقام معبوديّت، تو در مقام ربّ و من در مقام عبوديّت و مسكنت. [اگر عبادت ما اینطور بشود،] خيلى شيرين مىشود، مسئله خيلى فرق مىكند.
اينها كسانى هستند كه توقّف نكردند.
بیان حالاتی از معروف کرخی
معروف كرخى دربان امام رضا عليهالسّلام بود2 و مستجاب الدّعوه هم بود،3 بعضى از صاحبان تراجم، بهخلاف، موقعيّت او را تنّزل دادند4 و اين مسئله را مورد ترديد قرار دادند و بايد پاسخگو باشند. مىگويند: «يك روز عدهای پيش او آمدند و گفتند كه مىخواهيم سفر برويم، دعايى به ما بده.» فرمود: «خدا را به سر معروف كرخى قسم بدهيد، خدا حاجت شما را برآورده مىكند.» گفتند: «عجب! مگر مىشود؟! معروف كرخى عجب آدمى است، مثل اينكه خيلى خودش را قبول دارد!» يكى آمده بود و قصد سفر به دريا را داشت، معروف يك چيزى نوشت و فرمود: «هروقت كه دريا طوفانى شد، جلوى آسمان در دستت نگه دار، طوفان ازبين مىرود.» رفت و دريا طوفانى شد، کاغذ را درآورد، یکدفعه دید که دریا آرام شد، اصلاً انگار نه انگار كه طوفانى شده! بعد آن شخص با خودش گفت: ببينم اين چيست که نوشته است؟ چه اسم اعظمى در این کاغذ نوشته كه حتّى يك ثانيه هم مهلت نداد و دریا آرام شد؟! (آخر اين دواهايى را كه آدم مىخورد، گاهى اوقات دو ساعت بعد اثرش ظاهر مىشود، بعضىها يك ساعت بعد اثر میکند.) اين چه بود كه هنوز بيرون نياوردیم دريا انگار از اول هيچ حركتى نداشته؟! نگاه كرد ديد نوشته: «خدايا به سر معروف تو را قسم مىدهم كه اين بليّه را برطرف كن!» گفت: «عجب! آیا اين هم دعا بود که نوشته؟! بروم حساب او را برسم.» وقتى كه به مدينه برگشت، در آن زمان امام رضا عليهالسّلام در مدينه تشريف داشتند، رفت و ديد جناب معروف ايستاده، تا چشم معروف به او افتاد فرمود: «هان دريا طوفانى شد و کاغذ را درآوردی و دریا آرام شد و بعد هم آن كاغذ را باز كردى و گفتی اين چه چيزی است که نوشته و...؟!» دید عجب! مثل اينكه این اصلاً خودش در آنجا بوده است! بعد فرمود: «آن سرى كه در اينجا به اين آستان ساييده شده است، آیا پيش خدا اينقدر قيمت ندارد؟! آن سرى كه در آستان على بن موسى الرّضا ساييده شده، آیا آن سر پيش خدا ارزش ندارد؟! برو، برو هروقت گير كردى به همين سر ما دعا كن، خدا کارت را راه مىاندازد.»5
ظاهراً اينطوری كه نقل مىكنند: در مرو وقتى كه جمعيّت مىخواستند وارد منزل حضرت بشوند، خيلى فشار آوردند و مثل اينكه ایشان را به ديوار چسباندند و استخوانهايش شكست و به اين كيفيّت از دنيا رفت.1 البتّه بعضى اينها را مورد ترديد قرار دادند، چون حضرت در مرو بودند و قبر معروف در بغداد است. ولى من خيال مىكنم كه شايد علّت فوت معروف شکستن استخوانش در این جریان بوده، مدّتى طول كشيده و بعد از شهادت امام رضا عليهالسّلام به بغداد آمده و اين شکستن استخوان، علّت براى كسالت و اشتداد كسالت بوده تااينكه به بغداد که رسیده، در آنجا فوت كرده. لذا مىشود جمع كرد بين اين علّت براى ارتحال معروف و بين اينكه قبر ايشان در بغداد هست.
ماهم مزار ايشان را در بغداد زيارت كرديم، معروف است، خيلى مشخّص است.
نکته در اینجا است که يك روز معروف روزهدار بود و داشت از جايى مىگذشت، ديد يك نفر سقّا (سقّا کسی است كه آب مىآورد و آن را مىفروشد) مىگفت: «كيست كه بيايد از اين آب بخورد و من او را دعا مىكنم، خدا رحمت كند كسى را كه از اين آب بخورد؛ رحم الله من شرب من هذا»، معروف بلند شد رفت و گفت: «يك پياله به من بده!» یک پیاله گرفت و او هم دعايش كرد. شخصی به معروف گفت: «مگر تو روزه نبودى؟!» معروف گفت: «چرا.» آن شخص گفت: «پس چرا آب خوردى؟!» معروف گفت: «ديدم اين دارد دعا مىكند، گفتم: اين ديگر نزديكتر است، ديگر حالا كه دارد دعا مىكند بلند شوم بروم که اين من را هم دعا كند.»2
البته قطعاً روزه، روزۀ واجب نبوده، روزه، روزۀ مستحب بوده. حالا چرا معروف اين كار را كرد؟ چون در عمل گير نكرد. مسئله اين بود. اين عمل او، عمل موحّد است. اين عمل، عمل موحّد است.
لزوم پرهیز از متوقف شدن در خود عمل
ديديد بعضىها وقتى كه نمىتوانند وضو بگيرند، عمداً مىروند وضو مىگيرند و مىگويند: «نمازِ بىوضو به ما نمىچسبد.»! اين به آنجا مىخورد، اينها در عمل گير كردند.
ديديد بعضىها زخم معده دارند، ناراحتى دارند، موقع ماه رمضان مىشود، به او میگویند: «روزه بر شما حرام است»، میگوید: «من حرام سرم نمىشود، من ماه رمضان را بايد روزه بگيرم.»! اين شخص در عمل گير كرده است، خدا گفته كه روزه واجب است براى كسانى كه سالم هستند، براى كسانى كه بيمارى ندارند، اما براى كسانى كه بيمارى دارند، روزه حرام است. خدا مىگويد: «آیا من گفتم يا نه؟» مىگوييم: بله. خدا میفرماید: «پس چرا روزه مىگيرى؟ مگر من روزه را واجب نكردم؟ خود منهم مىگويم که تو نبايد بگيرى.»
اصلاً دو نفر سالم هستند، حالا چرا مريض؟ خدا به يكى مىگويد: «شما روزه بگير»، به اين يكى دیگر مىگويد: «در اين ماه رمضان بايد همينطور بنشينى و نگاه كنى و روزه نگیری.» شخص مىگويد: «خدايا چرا؟!» خدا میگوید: «خب چرا ندارد، روزه را من واجب كردم، اما به تو واجب نمىكنم و حرام مىكنم، من از تو اين را مىخواهم.»
خب اينهم همان است، انسان نباید در خودِ عمل متوقّف بشود. بايد در چه متوقّف شود؟ در رضاى الهى، در این که خدا چه مىخواهد. آنوقت اگر انسان در بعضى از اوقات يا در همۀ اوقات اين قضيّه را رعايت بكند، مىفهمد که نمازِ با تيمّم، نورانيّتيش از نمازِ با وضو بيشتر مىشود. چون در اين نماز، نفْس كنار رفته است، خيالات در اين نماز كنار رفته است، چون دلش مىخواهد دیگر، چون دلش مىخواهد که نماز با وضو بخواند ولى چون خدا گفته با تیمم، میگوید: خدايا من تيمّم مىكنم، مىبيند اين نمازِ با تیمم از آن نمازِ با وضو اثرش بيشتر است.
تحصیل رضای الهی، هدف از انجام اعمال و تکالیف
اينجا است كه مىگويند: مراقبه، قضیه به اينجا مىخورد. يعنى انسان بهدنبال همانى باشد كه دستور دارد، از خودش كموزياد نكند، روغن داغش را بيشتر نكند، پياز داغش و نعنايش را بيشتر نكند، مىگويند: اينقدر، بگوید: باشد. وقتى كه انسان خودش را به اين كيفيّت درآورد، آنوقت نفْس مىشود، نفس مطيع و موم. نفس موم هم به هر كيفيّتى مىشود دربیايد. اما ما چه هستيم؟ سنگ خاره، سفت! گفت: «حيران آن دلم كه كم از سنگ خاره نيست»1تا اين نفْس، موم نشود كه آن مجسّمهساز نمىتواند او را به شكل يك شىء خاصى دربياورد. بايد نرم باشد. سفت، سفت است ديگر، مىشكند. چطورى نرم مىشود؟ سپردن دل به رضاى الهى، سپردن دل به آنچه او مىخواهد، تسليم باشد: آقا وضو بگير، وضو مىگيريم؛ وضو نگير، نمىگيريم؛ روزه بگير، مىگيريم؛ نگير، نمىگيريم. آنوقت اينجا ديگر اسرارى هست كه خلاصه آدم بايد به این مطالب برسد و صحبت در اينجا بسيار زياد است.
| نگرفت در تو گریۀ حافظ به هیچ رو | *** | حیرانِ آن دلم که کم از سنگِ خاره نیست |
لزوم استفادۀ ابزاری از مصیبت برای رسیدن به توحید و ولایت
بنابراين نتيجۀ صحبت اين است که آنچه هدفِ براى اين مجالس است، توقّف در مصيبت نيست، بلكه استفادۀ ابزارى است از مصيبت براى رسيدن به ولايت. انسان به ولايت برسد. اما اگر انسان بخواهد خودش را در مصيبت بياورد و دائما فرو ببرد و دائماً با خودش كلنجار برود، دائماً دارد دور مىشود! نه، اين فايده ندارد، دارد كار خودش را خراب مىكند. انسان بايد بنشيند، آن شخص دارد از سيّدالشّهدا مىگويد، بخواهد نخواهد دل حركت مىكند، نفْس حركت مىكند، حالا هر كسى به همان ادراك خودش و در فضاى خودش، دارد حركت مىكند، آرام است، دلش آرام است، دلش تلاطم ندارد.
در مجلسى بوديم و مصيبتى خوانده شده بود و اشعارى و نوحه و سينهزنى و...، من احساس كردم كه آیا بهتر نبود كه در انتخاب اين اشعار، در انتخاب اين كلمات، در انتخاب اين تعابير، كلمات خيلى با معناتری بهکار برده میشد. آخر در روضۀ سيّدالشّهدا خيلى چيزها پيدا مىشود، خيلى مسائل نصیب آدم مىشود، آدم نبايد خودش را به اين چيزهاى پايين گير بدهد و در آنجا توقّف كند. خيلى معانى در اين جريان هست. كربلا هر لحظهاش يك صحنه است، يك صحنۀ اسوه و يك صحنۀ تعليم است، تعليم، تعليم، ياد بدهد، آن صحنهها را انسان بياورد و به شعر دربياورد كه دلها را تكان بدهد، بِكَند، دلها را بكند و به آن فضا حركت كند.
إنشاءالله كه مقصود و منظور بنده از طرح اين مسائل اين باشد كه آن آثار و آن بركاتى كه بزرگان بر اينگونه مجالس مترتّب كردهاند، آنها براى ما حاصل بشود. و دائماً با زياد كردن اين مسائل و طولانى كردن و...، اين مسائل پيدا نمىشود، اين مطالب پيدا نمىشود. آنچه آنها فرمودند، راه و روشى كه آنها به ما تعليم دادند اين است كه انسان سيّدالشّهدا را وسيله قرار بدهد براى رسيدن به توحيد. به غير از سيّدالشّهدا ما چه كسی را داريم؟ انسان باید سيّدالشّهدا را وسيله قرار بدهد. آيا با اينگونه مجالس، انسان به اين نقطه مىرسد؟! گمان نمىكنم، گمان نمىكنم که برسد. وسيله قرار دادن سيّدالشّهدا يعنى سيّدالشّهدا را نه بهعنوان موجودى كه در هزار و چهار صد سال پيش بوده، نه، سيّدالشّهدا را بهعنوان يك فرد كه الآن در امشب حضور دارد، احساس کند و ببیند که او از من چه مىخواهد؟ از رفتار من چه مىخواهد؟ از رفتارم در اجتماع چه مىخواهد؟ از رفتارم با خانواده چه مىخواهد؟ از رفتارم با رفيق چه مىخواهد؟ از رفتار شخصى، عبادى، غيرعبادى، معاملات و... چه مىخواهد، در معاملات از من چه مىخواهد؟
مگر حضرت به عمر سعد نفرمودند: «به جاى آن باغهايى كه ابن زياد از تو بگيرد، من از باغهاى مدينه به تو مىدهم»1 اين معامله است ديگر. البته حالا اين كه چيز ظاهر است. اين يعنى چه؟ يعنى اگر ما در يك جا گير كرديم و ديديم در اين مسئله خلاصه يك ايراد و اشكالى وجود دارد، نبايد وارد آن مسئله بشويم، نبايد دنيا را بر آخرت ترجيح بدهيم. متأسّفانه امروز فرهنگ مادّى بر آن تصرّفات ما و در اعمال ما حاكم است، اين فرهنگ بايد عوض شود و تبديل به يك فرهنگ عاشورايى بشود، فرهنگ كربلايى بشود و آن فرهنگى كه انسان را با روح و روان و جان سيّدالشّهدا عليهالسّلام آشنا مىكند.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد