توضیحاتاستطاعت حج در این جلسه به‌عنوان یک شرط عقلی و وجودی بررسی می‌شود و نسبت آن با وجوب حج و تحصیل استطاعت توضیح داده می‌شود. بحث ابتدا با این مبنا آغاز می‌شود که استطاعت، مانند سایر شرایط عقلی، خارج از اصل تکلیف نیست و شارع در آیه «مَنِ استطاع إلیه سبیلا» اصل قدرت را در نظر دارد. سپس با بررسی روایات، حدود عرفی استطاعت روشن می‌شود و نسبت زاد و راحله با قوت عیال، امنیت راه و توانایی حرکت مورد توجه قرار می‌گیرد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با استناد به روایات، توضیح می‌دهد که استطاعت تنها به داشتن وسیلۀ نقلیه کامل محدود نیست؛ کسی که بتواند بخشی از مسیر را پیاده و بخشی را سواره طی کند یا در طول سفر با خدمت به همراهان هزینه و زاد خود را فراهم کند نیز می‌تواند مستطیع باشد. در نهایت، نتیجه گرفته می‌شود که حج، واجب مطلق است و پس از رسیدن به مرتبه تکلیف، تحصیل استطاعت نیز برای انجام حج لازم است.

توضیحاتوجوب تکرار حج برای افراد دارای استطاعت، محور اصلی این جلسه است. بحث با این مسئله آغاز می‌شود که حَجة‌الاسلام بر اساس روایات، برای عموم مردم یک‌بار واجب شده است، اما در برابر آن، روایاتی وجود دارد که حج را برای «اهل الجدة» در هر سال واجب می‌دانند. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با بررسی تعارض ظاهری این دو دسته روایت، به معنای «فرض» در روایات و تفاوت سخن معصوم با بیان معمولی می‌پردازد و دیدگاه فقهایی مانند صاحب حدائق، صاحب جواهر و شیخ حر عاملی را بررسی می‌کند. سپس اطلاق آیه حج و نسبت آن با تکرار تکلیف، همچنین امکان حمل روایات بر استحباب یا وجوب کفایی، مطرح می‌شود. در ادامه، چند روایت دربارۀ وجوب حج در هر سال بر افراد متمکن بررسی می‌شود و نسبت آنها با روایات دال بر وجوب یک‌باره حج مورد تحلیل قرار می‌گیرد.

توضیحاتشرط راحله در استطاعت حج، محور اصلی این جلسه است. بحث با اختلاف فتوای فقها دربارۀ نقش زاد و راحله در تحقق استطاعت آغاز می‌شود و دیدگاه قائلان به شرطیت راحله، در کنار نظر ابن ادریس و برخی فقهای دیگر، بررسی می‌گردد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی سپس روایات مختلف دربارۀ معنای استطاعت را مطرح می‌کند؛ بخشی از روایات، استطاعت را با زاد و راحله و سلامت بدن تفسیر می‌کنند و بخشی دیگر، توانایی مالی و بدنی یا حتی امکان پیاده‌رفتن را برای وجوب حج کافی می‌دانند. در ادامه، شیوۀ جمع صاحب جواهر و دیدگاه مرحوم نائینی دربارۀ ترجیح روایات پرتعداد بررسی و نقد می‌شود و بر لزوم توجه به شرایط و زمینۀ صدور هر روایت تأکید می‌گردد. نتیجۀ بحث این است که زاد و راحله برای کسی که توان حرکت بدون آن را ندارد مطرح است، اما فردی که عرفاً و بدون خوف و مشقت غیرقابل تحمل، می‌تواند پیاده حرکت کند، مشمول وجوب حج خواهد بود.

توضیحاتمتابعت شارع از مبانی عقلی و عرفی در تخاطب، محور اصلی این جلسه است و نشان می‌دهد که در فهم احکام شرعی باید جایگاه شروط عقلی و عرفی را در مقام بیان و تکلیف شناخت. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا با تأکید بر عقلی بودن استطاعت در حج، توضیح می‌دهد که شروط عقلی مانند قدرت و حیات، معمولاً در دایرۀ تکلیف مولا ذکر نمی‌شوند، مگر آنکه شارع به‌طور خاص آنها را مورد توجه قرار دهد. سپس بحث به شروط ضمنی، سیرۀ عقلائیه و تفاوت عرف معتبر با عرف مخالف شرع می‌رسد. در ادامه، با بررسی اصل برائت، استصحاب، قاعدۀ طهارت، سوق مسلمین و قاعدۀ ید، معیار استفاده درست از این قواعد و نسبت آنها با فهم عرفی روشن می‌شود. همچنین نمونۀ تعارض دو بیّنه و جایگاه تنصیف، اهمیت توجه مجتهد به مبانی عقلایی را نشان می‌دهد. حاصل بحث، تبیین یکی از مبانی مهم اجتهاد و شیوۀ درست فهم خطاب شارع است.

توضیحاتمستثنیات استطاعت در حج، محور اصلی این جلسه است و بررسی می‌شود که چه اموال و امکاناتی واقعاً مانع تحقق استطاعت برای انجام حج هستند. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تأکید بر عقلی و وجودی بودن شرط استطاعت، دیدگاه‌های مختلف فقها دربارۀ منزل، اثاث زندگی و سایر نیازهای انسان را بررسی می‌کند و میان نیازهای واقعی زندگی و تجملات و لوازم غیرضروری تفاوت می‌گذارد. سپس با استناد به روایات، میزان استطاعت در حج را بر اساس توان واقعی افراد توضیح می‌دهد؛ از امکان پیاده‌روی یا استفاده از هر وسیلۀ ممکن تا فراهم کردن مقدمات حج با استقراض در صورتی که توان بازپرداخت وجود داشته باشد. بحث در نهایت به این نتیجه می‌رسد که استطاعت نباید با انتظارات عرفی و تجملات زندگی سنجیده شود، بلکه باید بر پایۀ قدرت واقعی انسان برای انجام حج و امکان تحصیل مقدمات آن فهم شود.

توضیحاتدر این جلسه از سلسله دروس خارج فقه، بحث استطاعت در حج با تأکید بر واجب مطلق بودنِ ماهیت حج ادامه می‌یابد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی استطاعت را از مقدمات وجودی و عقلی انجام حج دانسته و توضیح می‌دهد که صرف ذکر یک قید یا مقدمه از سوی شارع، به معنای اختیاری بودن تحصیل یا عدم تحصیل آن برای مکلف نیست. در ادامه، تفاوت قیود اختیاری و غیر اختیاری در تکلیف بررسی شده و نمونه‌هایی مانند وقت نماز، قصد اقامت ده روز، سفر و قصر و اتمام نماز مطرح می‌شود. محور اصلی بحث، امکان وجود دو لحاظ نسبت به یک موضوع و متعلّق تکلیف است؛ به این معنا که شارع می‌تواند از یک جهت، وجود شرطی مانند زاد و راحله را برای تحقق حج معتبر بداند، اما از جهت دیگر، تحصیل آن شرط را از دایرۀ اختیار مکلف خارج کرده و وجوب حج را نسبت به آن، واجب مطلق قرار دهد. بر این اساس، شرطیت استطاعت لزوماً به معنای واجب مشروط بودن حج و اختیار مکلف در تحصیل یا سلب استطاعت نیست.

توضیحاتاحکام شرع و نقش عرف و عقل در فهم آنها، محور اصلی این جلسه است که آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی آن را با بحث از استطاعت و تفاوت شرط وجوب و شرط وجود آغاز می‌کند. در ادامه، مسئله بر این مبنا بررسی می‌شود که بسیاری از احکام و تکالیف شرعی بر فطرت، عقل، عرف و سیره عقلا منطبق‌اند و مجتهد باید پیش از مراجعه به فتاوا و حتی قبل از رجوع به ادّلۀ شرع، باید تصویری ابتدایی از مسئله را با عقل و فطرتِ خود بررسی کند. ایشان نمونه‌هایی از رشد و بلوغ، کیفیت عبادت در حال بیماری و مشقت و تفاوت شرایط اشخاص در دریافت حکم مطرح می‌شود. نتیجۀ بحث، نزول احکام شرع بر اساس عقل و فطرت است و این نکته مورد تأکید قرار می‌گیرد که در فهم موضوعات و ادله شرعی نیز باید بر این نکته توجه داشت؛ به‌ویژه پرهیز از جایگزین‌کردن فتاوای فقها به جای مراجعۀ مستقیم و دقیق به عقل و فطرت و ادله، امری ضروری است.

توضیحاتاطلاق وجوب حج و معنای استطاعت در آیات قرآن، محور این جلسه از درس فقه آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. در این بحث، استطاعت نه شرط وجوب حج، بلکه شرط وجود و توانایی واقعی برای انجام آن دانسته می‌شود. استاد با بررسی آیه «من استطاع الیه سبیلا» و آیه «یأتوک رجالا و علی کل ضامر»، توضیح می‌دهد که ملاک، امکان رسیدن به حج است و توانایی افراد با توجه به شرایط واقعی آنان تفاوت دارد؛ بنابراین در صورت امکان، رفتن پیاده نیز می‌تواند مصداق استطاعت باشد. سپس تفاوت واجب مطلق با واجبی که انجام آن در ظرف زمانی خاص قرار می‌گیرد بررسی می‌شود و تأکید آیات و روایات بر اهمیت ویژه حج مورد توجه قرار می‌گیرد. در پایان نیز لزوم بیان علل و خصوصیات احکام برای مقلدان مطرح می‌شود تا صرف اعلام حلال و حرام، جای فهم نگاه شارع به یک عمل را نگیرد.

توضیحاتخطاب «الناس» در آیات حج و اطلاق وجوب آن، محور این جلسه از درس فقه آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. در این بحث، تفاوت میان خطاب‌های عام و خاص در آیات احکام بررسی می‌شود و تأکید می‌گردد که اطلاق امر، مقتضی نبودن قید و شرط برای اصل مأموربه است. استاد با مقایسۀ آیات حج با خطاب‌هایی مانند «یا ایها الذین آمنوا» در نماز و روزه، به نقش تعبیر «ولله علی الناس حج البیت» و «واذن فی الناس بالحج» می‌پردازد. بر اساس این بیان، خطاب حج از آغاز با عنوان عام «مردم» مطرح شده و این عموم، از نگاه استاد، نشان‌دهندۀ اهتمام ویژۀ شارع به این فریضه است. سپس تفاوت میان اصل تعلق حکم به همگان و شرط قبول عمل، مانند ایمان و تسلیم در برابر دین، توضیح داده می‌شود. نتیجۀ بحث، توجه به اهمیت لسان و نوع خطاب قرآن در فهم گستره و کیفیت احکام شرعی است.

توضیحاتاقوی بودن داعی مولا در وجوب حج، محور این جلسه از بحث استطاعت است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با بررسی لحن آیۀ «ولله علی الناس حج البیت» توضیح می‌دهد که کیفیت بیان شارع، افزون بر اصل وجوب، میزان اهتمام و تأکید مولا نسبت به مأموربه را نیز نشان می‌دهد. بحث با مقایسۀ صورت‌های مختلف امر و شرط استطاعت آغاز می‌شود و سپس به روایات مربوط به اهمیت برپایی حج و جلوگیری از تعطیل‌شدن بیت‌الله می‌رسد. در ادامه، تفاوت مراتب احکام و نقش لحن شارع در فهم قوت داعی مولا بررسی می‌شود. بخش پایانی نیز رابطۀ حج با زیارت پیامبر و امامان و جایگاه ولایت را در فهم اهمیت شعائر دینی مطرح می‌کند. حاصل بحث، توجه به این نکته است که فقیه باید در استنباط حکم، علاوه بر اصل الزام، کیفیت بیان و میزان اهتمام شارع را نیز در نظر بگیرد.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه از سلسله مباحث خارج فقه، به بازخوانی معنای «استطاعت» در آیات حج می‌پردازد. ایشان با تکیه بر دو آیه از سورۀحج (﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ...﴾ و ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ...﴾)، نشان می‌دهند که استطاعت در قرآن به معنای مطلق «توانایی» و «تمکن از آمدن» است، نه آن معنای مفصلی که در فقه مشهور شده و شامل زاد و راحله، مئونۀ عیال و امنیت کامل است. ایشان این تفسیر فقهی را با صریح آیه که می‌فرماید حتی با شترِ لنگ و پای پیاده به حج بیایید، در تنافی می‌دانند. در ادامه، با استناد به سیرۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، که بسیاری از صحابه را بدون زاد و راحله و با پای پیاده به حج بردند و آن را حجةالاسلام حساب کردند، اثبات می‌کنند که استطاعت، امری وسیع‌تر از تمکن مالی و رفاهی است و روایات زاد و راحله باید به‌گونه‌ای دیگر تفسیر شوند.

توضیحاتدعوت حضرت ابراهیم علیه‌السلام به حج و مجزی بودن حج پیاده، محور این جلسه از بحث استطاعت است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با بررسی آیۀ «و أذن فی الناس بالحج یأتوک رجالاً» به معنای دعوت حضرت ابراهیم و تعبیر «یأتوک» می‌پردازد و آن را در پیوند با ولایت و پیروی از راه حضرت ابراهیم تبیین می‌کند. سپس با توضیح مراتب تسلیم در عمل، فکر و قلب، جایگاه ولایت را در مسیر حج بررسی می‌کند. در ادامه، از تعبیر «رجالاً» استفاده می‌شود که توانایی رفتن به حج، منحصر به داشتن مرکب نیست و حج کسی که توان رفتن پیاده دارد نیز مجزی است. بحث با بررسی معنای عرفی و قرآنی استطاعت و روایات مربوط به توان افراد ادامه می‌یابد و نشان می‌دهد که معیار، توان واقعی شخص برای انجام حج است. حاصل بحث، تبیین گستردگی مفهوم استطاعت و امکان تحقق حج واجب با راه‌های متناسب با توان هر فرد است.

توضیحاتدر این جلسه، میزان توان لازم برای تحقق استطاعت حج بررسی می‌شود و بحث بر این محور است که استطاعت و توان مورد نظر در وجوب حج، تا چه حد می‌تواند پایین باشد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا با تکیه بر آیه «وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ» به شمول خطاب حج و لزوم داشتن نیت واقعی برای انجام آن می‌پردازد و سپس نقش توجه به فضای نزول خطاب و ملاک حکم در اجتهاد را توضیح می‌دهد. در ادامه، با طرح نمونه‌هایی از مسائل حج و آثار برداشت‌های متفاوت از روایات، به معنای «أدنى القوم قوةً» در روایت امام رضا علیه‌السلام می‌رسد. سپس روایات امام صادق و امام باقر علیهماالسلام دربارۀ توانایی پیاده رفتن یا ترکیب پیاده‌روی و سواره‌روی بررسی می‌شود، تا روشن شود که در صورت وجود حداقل توان، نداشتن زاد و راحله لزوماً مانع تحقق استطاعت نیست. حاصل بحث، تبیین دقیق‌تر حداقل توان لازم برای وجوب حج است.

توضیحاتاستطاعت حج در این جلسه از این جهت بررسی می‌شود که آیا زاد و راحله، شرط تحقق استطاعت است یا تنها یکی از مصادیق توانایی برای انجام حج به شمار می‌رود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا با استناد به آیه «وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ» کیفیت‌های مختلف انجام سفر حج و شمول خطاب آن را توضیح می‌دهد و سپس با بررسی معنای «أدنى القوم قوة» در روایت امام رضا علیه‌السلام، حداقل توان لازم برای وجوب حج را تبیین می‌کند. در ادامه، روایات امام صادق علیه‌السلام درباره عرضه شدن حج، پیاده‌روی و ترکیب پیاده و سواره و نیز روایت وجوب حجةالاسلام بر کسی که طاقت مشی دارد بررسی می‌شود. سپس نسبت میان «الزاد و الراحلة» و «إطاق المشی» توضیح داده می‌شود و نمونه‌هایی از شرایط سفر در گذشته برای روشن شدن معنای توانایی مطرح می‌گردد. حاصل بحث این است که زاد و راحله یک نوع از استطاعت است، نه تمام حقیقت آن.

توضیحاتدر این جلسه، استطاعت عرفی، معیار اصلی برای تشخیص وجوب حج معرفی می‌شود و بحث بر این است که استطاعت را نباید به داشتن شکل خاصی از امکانات مانند راحله و زاد فراوان محدود کرد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا با مقایسه استطاعت در حج با تکالیفی مانند روزه و نماز، توضیح می‌دهد که برداشت عرف از استطاعت، توانایی انجام تکلیف به هر شکل متعارف و ممکن است. سپس با بررسی روایات، به تفاوت میان برداشت ابتدایی مردم از «زاد و راحله» و معنای مورد نظر ائمه علیهم‌السلام می‌پردازد و روایات مربوط به پیاده رفتن، ترکیب مشی و سواری و خدمت به کاروان را بررسی می‌کند. در ادامه، مفهوم «ادنی الناس قوة» و نمونه‌های مربوط به تأمین زاد با امکانات ساده یا خدمت به کاروان توضیح داده می‌شود. نتیجه بحث این است که راحله و زاد، موضوعات مستقل و منحصرکننده استطاعت نیستند، بلکه ملاک، قدرت عرفی بر انجام حج با رعایت قوت عیال است.

توضیحاتراحله و زاد در استطاعت حج، محور این جلسه است و آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی توضیح می‌دهد که راحله موضوع مستقل استطاعت نیست، بلکه یکی از راه‌های تحقق توانایی برای انجام حج است. بحث با مقایسه استطاعت در حج و توانایی تحصیل طهارت مائیه آغاز می‌شود و با تکیه بر قواعد لاحرج و لاضرر، مراتب مختلف توانایی مانند سواره رفتن، پیاده رفتن یا ترکیب این دو بررسی می‌شود. سپس با توجه به اهمیت و جایگاه حج در شریعت، معنای عرفی استطاعت و نقش فطرت در فهم و استنباط احکام توضیح داده می‌شود و روایات مربوط به حج با یکدیگر جمع می‌شوند. در ادامه، بحث زاد مطرح می‌شود و با توجه به تفاوت قوت و غذای متعارف افراد، روشن می‌شود که زاد به مقدار متعارف و کافی برای حفظ توان خود و خانواده بستگی دارد. نتیجه آن است که استطاعت باید بر اساس توان واقعی شخص و معنای عرفی آن سنجیده شود.

توضیحاتمحور این جلسه، استطاعت حج با کمترین قوت و استقراض است و آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با بررسی روایات، معیار استطاعت را در فرض فقر و نداشتن زاد و راحله توضیح می‌دهد. بحث ابتدا با روایاتی آغاز می‌شود که در آنها برای حج استحبابی، کمترین قوت مانند نان و نمک یا سرکه و روغن کافی دانسته شده است. سپس از این روایات برای اثبات اولویت حج واجب استفاده می‌شود و توضیح داده می‌شود که اگر کمترین قوت برای تحقق غرض شارع در حج مستحب کفایت کند، در حج واجب نیز نباید مانع استطاعت باشد. در ادامه، روایات مربوط به قرض و دین بررسی می‌شود و از آنها استفاده می‌شود که فقر یا بدهکاری، در صورت امکان تأمین هزینه و توانایی پرداخت، مانع وجوب حج نیست. نتیجۀ بحث این است که استطاعت حج به توان واقعی شخص وابسته است و حتی در فرض کمبود زاد یا وجود بدهی، با تحقق شرایط لازم، وجوب حج باقی می‌ماند.

توضیحاتمحور این جلسه توسعۀ معنای استطاعت در حج است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تکیه بر روایات، مفهوم استطاعت را فراتر از برداشت اولیۀ عرفی بررسی می‌کند. بحث با روایاتی آغاز می‌شود که در آنها فرد بدهکار نیز به استقراض و انجام حج توصیه شده است. سپس با توجه به شرایط دشوار حج در گذشته، اهمیت این دستور و نسبت آن با وجوب مطلق حج توضیح داده می‌شود. در ادامه، استقراض برای فراهم کردن مقدمات عبادات و نمونه‌هایی مانند طهارت، روزه و غسل جمعه به‌عنوان شواهدی برای فهم جایگاه مقدمات مطرح می‌شود. سپس روایات صریح دربارۀ وجوب حج برای فرد بدهکار بررسی می‌گردد و شرط توانایی پرداخت قرض نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. نتیجۀ بحث این است که استطاعت حج، فقط به داشتن زاد و راحله محدود نیست، بلکه مواردی مانند توانایی رفتن با هر وسیلۀ ممکن، تأمین هزینه از راه استقراض و حتی وجود دین با امکان پرداخت آن را نیز دربرمی‌گیرد. بدین ترتیب، معنای استطاعت با تکیه بر روایات توسعه پیدا می‌کند.

توضیحات محور این جلسه کیفیت حصول استطاعت و وجوب تحصیل آن است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی توضیح می‌دهد که استطاعت در حج، شرطی عقلی و وجودی است و تحصیل مقدمات آن به حکم عقل و عرف مورد توجه قرار می‌گیرد. بحث با تبیین تفاوت میان حصول استطاعت و وجوب شرعی تحصیل آن آغاز می‌شود و با مثال‌هایی مانند تهیه نردبان، طهارت مائیه و لباس نمازگزار، معیار اقدام عقلایی برای فراهم کردن شرایط روشن می‌شود. سپس تعلق وجوب حج از ابتدای بلوغ و شمول آن نسبت به زن و مرد بررسی می‌شود و دربارۀ وظیفۀ زن در استفاده از مهر، طلا یا درآمد قابل ذخیره برای حج توضیح داده می‌شود. در ادامه، استقراض و پرداخت بخشی از درآمد برای تأمین هزینۀ حج مطرح می‌شود و نسبت این تکلیف با خمس بررسی می‌گردد. نتیجه بحث آن است که استطاعت بر موازین عرفی و عقلایی سنجیده می‌شود و مکلف باید برای تحقق توانایی لازم اقدام کند.