هوالعلیم.
چنانچه از مفهوم دین و محتوای آن پیدا است، دین عبارتست از اتصال بنده به مرتبه عبودیّت مطلقه که حقیقت آن تجلی ربوبیّت مطلقه است و از آثار این مرتبه وصول ادراک حقائق اشیاء و کنه و واقع آنها است، همانطور که هستند و هر برنامه و قانونی که انسان را به این سمت سوق دهد قطعا باید مورد رضا و تأیید شارع مقدس و از جانب ربوبی باشد. بنا بر این حکمت و عرفان و نیز بیانات و آثار ائمه معصومین علیهم السلام همگی در این راستا میتواند متوجه و مستند واقع شوند و تمسّک به یکی و طرد بقیه در خود مورد متمسَّک، نیز خدشه وارد میکند و آنرا از حجیّت و استناد دور مینماید. فلسفه ای از وزن و وزان حقیقی برخوردار است که مخالفتی با شرع انور نداشته باشد و شرع و تکلیفی میتواند متقن باشد که معارض با مبانی شهود و حکمت متعالیه نداشته باشد. پس از این لحاظ هر سه این مبانی شرع و فلسفه و شهود باید مجتمعا در تدوین و ابتکار مسایل مختلفه مذکوره دخالت داشته باشند.

هوالعلیم.
1. شکی نیست که منظور پیامبر از علم ـ چنانچه در روایت دیگر فرموده‌اند ـ علم توحید و اخلاق و احکام است و تحریک و تشویق از رسول خدا، قطعاً باید به این امور که موجب سعادت اخروی و فلاح ابدی است معطوف باشد و الاّ علومی که برای گذران زندگی و حیات طبیعی می‌باشند ـ مانند پزشکی و معماری و تکنیک ـ، خود‌به‌خود مورد توجّه عامّۀ مردم قرار خواهند گرفت؛ چنانچه امروزه مشاهده می‌کنیم، کدام‌یک از جوانان و افرادی که به دانشگاه برای تحصیل این امور می‌روند بخاطر توصیۀ رسول خدا می‌روند؟ و اصلاً آیا به مخیّلۀ آنان خطور کرده است که ممکن است در اسلام نسبت به این علوم، تشویقی صورت پذیرفته باشد؟ کسانی که حتی دین ندارند و رسول خدا را قبول ندارند به این علوم روی می‌آورند؛ پس اینکه برخی می‌گویند: «مقصود از ”اطلبوا العلم و لو بالصین“ علوم امروزی است»، سخت در اشتباه و غفلت‌اند.
باید به این نکته توجه داشت که همیشه تشویق و ترغیب، نسبت به اموری است که ممکن است مورد غفلت و بی‌اعتنایی قرار گیرد و نه در اموری که فی‌حدّنفسه مردم به آن اشتیاق می‌ورزند.
2. و اما پاسخ از سؤال دوم: این امور، گرچه تأثیری در رشدِ معنوی و کسبِ حیاتِ اُخروی ندارند، اما خود‌به‌خود مانعِ وصول به کمالات نیز نمی‌باشند.