شکی نیست که شرائط متفاوت در زندگی انسان چه قبل از تولد و چه پس از آن در تمایلات انسان نسبت به اهداف و اموری که به آن می پردازد نقش دارند و بدین جهت است که بسیار تاکید شده قبل از تولد در طول دوران حمل و نیز پس از آن نسبت به امور تربیتی پدر و مادر اهتمام فراوان داشته باشند.

امّا سخن اینجاست که نقش تعیین کننده در همه امور همان اختیار و تصمیم انسان است که حقیقتی است بالاتر و قدرتمند تر و غالب بر جمیع شرائط و ظروفی که فرد در آن شرائط و ظروف به سر می برده است. و اگر این مسئله وجود نداشت تکلیف از ناحیه پروردگار بر آن فرد عبث و لغو خواهد بود.

بلی فرزندی که حتی از نطفه حرام به دنیا آید کدورت ذاتی ندارد و موجودی است که مستعدّ برای هدایت می باشد مانند سایر افراد حتی ممکن است به درجات عالیه برسد و نفس او بواسطه ارتقاء در مراتب بالا تغییر کند و خداوند نیز به هر فردی به میزان قدرت و استطاعت بر عمل از روی اراده و اختیار پاداش خواهد داد.

و امّا مسئله عدم جواز مرجعیّت باید گفت: احراز مرجعیّت تاج افتخاری نیست که شخصی از عدم وصول به آن احساس حرمان و خسران نماید بلکه انسان تا می تواند باید خود را از وارد شدن در این عرصه نگه‌دارد و بی جهت عهده دار تکالیف و وظائف افراد نشود و بار خود را سنگین نسازد.

البته مسئلۀ بستن [بخت] را نمی‌توان انکار نمود ولی هر مشکل و مانعی را نیز نمی‌توان به این مسئله مرتبط ساخت.

و اما دخالت تقدیر خداوند در ازدواج، مانند دخالت تقدیر در سایر حوادث و پدیده‌هاست و جدای از آنها نیست. باید هر فرد نسبت به سرنوشت خویش، خود تصمیم بگیرد و بی‌خود و بی‌جهت کوتاهی خود و سهل‌انگاری و چشم‌پوشی بر برخی از نواقص را به حساب تقدیر و مشیت خدا نگذارد و در هر حال از او بخواهد که پیوسته خیر و صلاح را پیش راه او قرار دهد.

2. و اما مسئلۀ ایمان و اعتقاد به مشیّت و تقدیر الهی، منافاتی با تأثیر این مطالب ندارد؛ مثلاً در ارتباط با بیماری‌ها و مشکلات و صدمات و گرفتاری‌ها، مگر از تقدیر و مشیّت خداوند غافل می‌شدیم؟ این هم یکی از آن‌هاست؛ البته خداوند برای رفع این‌گونه امور، مسائلی قرار داده است و انسان می‌تواند نسبت به آن‌ها اقدام کند.
نکتۀ مهم این است که هیچ فردی در مسئله سعادت و شقاوت انسان، جز خود انسان نمی‌تواند دخیل و مؤثّر باشد. انسان باید با توکّل بر خداوند و عدم توجه به این [امور]، جلوی تأثیر این امور را بگیرد.

1. در صورت بازگشت ضمیر در «یشاء» به «مَن»، نیاز به تقدیر مفعول است برای «یشاء»! مضافاً به اینکه در برخی از آیات مانند: (عَجَّلْنا لَهُ فیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُريد) مستقیماً ضمیر به خود ذات پروردگار باز می‌گردد و این قرینه است به اینکه منظور از «مَن یَشاء» مورد اختیار و ارادۀ حق تعالی است.
2. ارادۀ انسان که خارج از ارادۀ پروردگار نیست و نمی‌تواند در عرض ارادۀ او قرار گیرد؛ بلکه یک اراده است که به دو مرید نسبت و ارتباط پیدا کرده است.