معنای امام مبین یعنی آشکار‌کننده و تکوّن‌دهنده و مشخص‌کننده اراده و مشیّت پروردگار در عالم وجود. حقیقت امام علیه السلام ـ‌که از آن به ولایت کلیه و مطلقه الهیّه تعبیر می‌شود‌ـ تنزّل‌دهندۀ حقیقت وجود بحت و بسیط و به شکل و صورت‌ در‌آورندۀ آن در همه اشکال ـ‌چه مجرد و چه مادی‌ـ می‌باشد و لذا می‌توان از او به مقام واحدیت و یا عقل اول و یا اولین تجلی مقام ذات که به تجلی اعظم تعبیر می‌شود و یا طبق روایات اول نور مُفاض از عالم عماء و مظهر مرتبه هو‌هویت است. بنابراین امام علیه السلام واسطه و وسیله فیض الهی بر همه مراتب ممکنات و وجود‌دهنده همه تمنیّات در عالم شهادت و غیب است و جمیع آن‌چه که از کتم عدم پا به عرصه وجود گذاشته است و خواهد گذاشت باید به نحو اجمال صورت و حقیقت اصلیّه آن در نفس امام علیه السلام بوده باشد و آیه شریفه «وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ» اشاره به این معنی است. معنی «کلُّ شیء» فقط اختصاص به احکام ندارد ـ‌چنانچه بعضی گفته‌اند‌ـ بلکه با عمومیت خود هر ماهیّتی که اسم شیء بر او اطلاق شود را شامل می‌شود و روایات نیز بر این مطلب دلالت دارند. بناءًعلی‌هذا امام علیه السلام هم روشن‌کننده و توضیح‌دهنده احکام شرعی و مسائل عالم تشیّع است و هم به وجود آورنده حقائق و صور عالم تکوین می‌باشد.

هو العلیم

نفسِ کلام امام علیه السلام خود دلالت می‌کند که اراده او عین اراده پروردگار است. منظور امام علیه السلام این است که ما و خدا دو اراده نداریم. یک اراده و مشیّت است. ما مثل شما مردم نیستیم که از سر خود به یک چیزی محبّت و میل داشته باشیم و اگر این چنین بود من جاسم را بر علی ترجیح می‌دادم. ولی اکنون اراده من همان اراده خداست جدائی معنا ندارد.

هوالعلیم
امام علیه السلام به آنچه عنوان ما سوی اللَه به خود می گیرد علم و معرفت دارد . و اما کلام امیرالمؤمنین علیه السلام در مقام جهل از واقع نیست بلکه تنبیه و گلایه از مخاطبین است چنانچه ما هم گاهی این چنین می گوئیم.

هوالعلیم
امام علیه السلام که زنده و مرده ندارد و تفاوتی نمی‌کند که بگوئیم خدا قبول کند یا امام زمان علیه السلام قبول کند؛ هر دو یکی است.

هو العلیم
در این اشعار تنزّل مقام اراده در نفس ولائی مولی امیرالمؤمنین علیه السلام تبیین شده است و اینکه اراده و مشیّت علوی بعینه همان اراده و تقدیر ازلی می باشد .

هوالعالم
خلقت امام عليه السّلام از نظر ظاهر هيچ فرقي با ساير افراد ندارد و مجراي تكوّن امام عليه السّلام همانند ساير افراد مي باشد و امّا از نظر روح و نفس امام عليه السّلام بايد گفت: طبق روايات مستفيضه نفس امام عليه السّلام واسطه فيض حضرت حقّ در عالم امكان مي باشد و طبق اصل عليّت و تجلّي در عوالم وجود نفس معصوم عليه السّلام نقطه اولي و واسطه اوّل فيض وجود است و جميع عالم وجود از نفس معصوم عليه السّلام تكوّن و تشكّل يافته است. و همچنانكه معصوم عليه السّلام علّت غائيه عالم كون است علّت فاعلي نيز ميباشد و به تعبير ديگر معصوم عليه السّلام اوّلين تجلّي حضرت حقّ از مقام احديّت و تحقّق آن در مقام واحديّت است. و اينست فرق بين معصوم عليه السّلام و ساير مخلوقات.

هوالعلیم
1- عرض شد که در سعۀ وجودی است مانند آبی که در لیوان و یا در دریا است.
2- فرقی بین امام و ولیّ در این مورد نیست بلکه تصرّفات ولیّ در تحت ولایت و إشراف امام علیه السّلام صورت می پذیرد.